Цхьорой (йукъаралла)

Цхьорой, иштта гӀалгӀай[1] (оьрс. Цоринцы) — ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь ГӀулой-хи долчохь Асса хина малхбале агӀор йолу историн гӀалгӀайн мехкан йукъаралла. Малхбузе агӀор хамхошца а, къилбаседа агӀор галашкахошца а, малхбале агӀор аьккхашца а, къилба агӀор Гуьржийчоьнца а дозанехь хилла.

Истори

Йукъараллин цӀе йоьзна йу ГӀалгӀайчохь йолчу йуккъерчу бӀешерийн Цхьори йуьртан цӀарца[2]. XVӀӀӀ-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь (1770-гӀа шераш) немцойн талламхочо И. А. Гюльденштедта гӀалгӀайн кхийолчу йарташна цхьаьна билгалйаьккхина Цхьори[3]. Цунах лаьцна И. Ф. Бларамберга а хьахийна, Кавказехь шен хиллачу командировкин а, экспедицин а жамӀ деш, ша йазбинчу «Кавказан историн а, топографин а, статистикин а, этнографин а, тӀеман а сурт хӀоттор» кӀорггерчу балха тӀехь[4][5]. Цо шен балха тӀехь йаздина цхьоройн «гӀиллакхаш а, Ӏадаташ а, амал а, дин а, мотт а гӀалгӀайн санна ду», аьлла[6][7].

Цхьорой гӀайгӀайн йукъараллех цхьаъ йу аьлла йаздина:

  • Н. А. Волконскийс «1824-чу шарахь дуьйна 1834-гӀа шо кхаччалц муридаллица боьзна Малхбален Кавказехь тӀом» балха тӀехь:
    «ГӀалгӀайн къам хӀокху йукъараллех лаьтташ дара: кистойн, джейрахойн, несархойн, орштхойн (тӀаьхьуо галашкахой а олуш), гӀалгӀайн, цхьоройн, аьккхийн, мержойн: хӀора йукъараллина йукъахь ткъе итт эзар стаг вара»[8].
  • «1840-чу шеран Кавказан политикин хьал довзийтар»:
    «V. ГӀалгӀайн къам: 1) Несархой, 2) Галашкахой, 3) ГӀалгӀай, 4) Орштхой, 5) Кистой а, Уллера Кистой а, 6) Джейрахой, 7) Цхьорой, 8) Генара Кистой»[9].
  • «Лаккхарчун тӀедилларца 1851-чу шарахь Генеральни штабан Департаментан 1-чу отделенехь арайолуш хилла йолу Россин империн тӀеман-статистикин обозрени»:
    «Теркан аьтту агӀор Органан лакхарчу дакъошка а, Марта (Фарта) охьадогӀучу а кхаччалц Кавказан лаьмнийн боьранаш а, экъа а дӀалоцуш долу ГӀалгӀайн тукхумаш: 1) Комбулейски йукъараллица цхьаьна Несархой, 2) Джейрахой, 3) Орштхой, 4) Цхьорой, 5) Йуха карайаханчу Маьлхийн жимачу йукъараллица цхьаьна Уллера Кистой, 6) ГӀалгӀай, 7) Галашкахой, 8) Генара Кистой»[10].
  • Цхьоройн йукъаралла, Хамхойн а санна, Цхьори йуьрта йуьртан урхалла дехьайаккхар (кхоллайалар) бахьана долуш «ГӀалгӀайн йукъараллех» схьайаьлла йу[11].
  • иштта, ХХ-чу бӀешерийн цхьамогӀа Ӏилманчаш а: И. И. Пантюхов а[К. 1], Г. К. Мартиросиан а[13], Е. И. Крупнов а[14], Е. Н. Кушева а[15], Н. Г. Волкова а[16], О. С. Павлова а[17].

ДӀахӀоттам

Цхьоройн йукъараллина йукъа хӀара йарташ йогӀура[К. 2]:

Йарташ
оьрсийн орфографи / гӀалгӀайн орфографи
Тайпанаш
церан некъаш а
Цори
Цхьори
Цхьорой
ЦороевгӀар/ЦуроевгӀар
АмиевгӀар, БисаевгӀар/БисиевгӀар, БобхоевгӀар, ГанижевгӀар, ДзангиевгӀар/ЗангиевгӀар, ДзейтовгӀар, МякиевгӀар, МогушковгӀар, ТатиевгӀар, ХашиевгӀар ← БатажевгӀар
Агутыр
Огатар
Аршауг
ОаршагӀе
Бешт
Бешт
Оздой
Бийре
Бийре
Вицы
Вици
Цхьорой
ХашиевгӀар (гӀалгӀ. Хаьшанаькъан)
Гвези
Гвези
Цхьорой
БисаевгӀар (гӀалгӀ. Бисанаькъан)
Горшке
Герашке
Цхьорой
ХашиевгӀар (гӀалгӀ. Хаьшанаькъан)
Гул
ГӀул
Гулой
ГулоевгӀар/ГулиевгӀар
БазиевгӀар, НагадиевгӀар, ХучбаровгӀар (гӀалгӀ. Хучбаранаькъан)
Кокурхой
ШаумиевгӀар/ШоумиевгӀар
Кашете
КашетӀе
Оздой
Цхьорой
БобхоевгӀар
Койрах
Кхойрах
Ляжг
Лаьжг
Цхьорой
ГанижевгӀар (гӀалгӀ. ГӀаьнажанаькъан)
Оасег
ОасегӀа
Гухой
КучиевгӀар
Цхьорой
ДзагиевгӀар (гӀалгӀ. ДзагӀенаькъан)

Билгалдахарш

Комментареш
  1. 1901-чу шеран шен лерринчу «Ингуши» («ГӀалгӀай») талламан балхехь антропологически очеркехь йазйина: «ГӀалгӀайн йартийн билгал долу дозанаш билгалдаха хала ду, хӀунда аьлча, генарчу кистошна йукъабогӀуш а, нохчашца ийна а, Орга хинан чӀожашкахула бехаш хилла а болу гӀалгӀай хилла ца Ӏаш, 392 цӀа а, 2150 стаг а дукхалла йолу кистой беха Тифлисски губернин Тионетски уездан Саханойски а, Майтски а, Джокольски а, кхийолчу а йукъараллашкахь а, ткъа иштта, Теркан областан Соьлжан декъехь а, Буру-ГӀалин гуонехь а. Дуккха а болу гӀалгӀай дӀатарбелла Теркан областан Соьлжан гуонан къилбан а, йуккъерчу а дакъошкахь, административни йукъаметтигца уьш лаьтта лаьмнийн йеа а, аренца йолчу шина а йукъараллех. Джейрахойн ламанан йукъаралла Теркан генан Армхи хинан чӀажахула Коби а, Дарьяла а станцешна уллехь тӀеман-гуьржин некъа тӀе кхочу. Цунна малхбале агӀор Мецхальски йукъаралла йу цигахь дукха хьолахь бехаш гӀалгӀай-кистой бу, ткъа кхин а малхбале агӀор Асса хинан чӀажжашкахула Цхьоройн йукъаралла йу. Цхьоройн лулахь, царна мелла къилбаседа агӀор Асса хинан чӀажжашкахула Хамхойн йукъаралла йу. Оцу йукъараллешна къилбаседа агӀор лаьмнаш а, чӀажжаш а ду, цигахь йолу Галашкахойн йукъараллина йукъайогӀуш йолу йарташ йаккхий хуьлуш йу. Уггаре къилбаседа агӀор беха гӀалгӀай несархой бу, уьш мелла а беркате долчу латтанаш тӀехь беха, Ӏаьржачу лаьмнаш тӀера Карадахски лаьмнашна тӀекхаччалц»[12].
  2. Масех архиван материалаш тӀехь хӀиттийна бу йукъараллин дӀахӀоттаман хьокъехь болу хаамаш, иштта, пайдаэцначу материалашна йукъахь йу «Шайн хӀоранна а долахь лелош долчу латтанийн барам а гойтуш, хӀоттийна ГӀалгӀайн гуонан Ламанан декъан бахархойн исписка» (ЦГА РСО-А. Ф. 262. Оп. 1. Д. 77. Л. 76 об—92 об.) а[18], «Кубански а, Теркан а областийн ламанан йартийн исписка» а[19]. Иштта, йарташкахула а, тайпанашкахула а, патрономешкахула а болу хаамаш гулбина Ш.Э-Х. Дахкильговн а[20], Т.А. Агировн а[21], Гуманитарни Ӏилманийн ГӀалгӀайн Ӏилманан-талламан институтан коллективон авторийн а белхаш тӀехь[22].
Хьосташ

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
  • Бларамберг И. Ф. Кавказская рукопись : [рус.] : полев. исслед / Пер. И. М. Назарова, А. И. Петрова, введ. и коммент. И. М. Назарова. — Ставрополь : «Ставропольское книжное издательство», 1992. — 240 с. — [1-е изд. на русск. яз. оригинальной работы И. Бларамберга «Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа»]. — 5000 экз. — ISBN 5-7644-0662-5.
  • Бларамберг И. Ф. Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа : [рус.] : полев. исслед / Пер., пред. и коммент. И. М. Назарова. — М. : Надыршин, 2010. — 400 с. — ISBN 978-5-902744-10-8.
  • Вертепов Г. А. Ингуши. Историко-статистическiй очеркъ // Туземцы Северного Кавказа. Историко-статистическiй очерки. Осетины. Ингуши. Кабардинцы : [рус.] / Е. Максимов, Г. Вертепов. — Владикавказ : Типотрафія Областнаго Правленія Терской Области, 1892. — С. 71—138. — 187 с.
  • Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Волконский Н. А. Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 годы в связи с мюридизмом // Кавказский сборник / Под ред. артилерiи генералъ-маiора Чернявскаго. — издаваемый с Высочайшаго соизволенiя по указанию Государя Великаго князя Михаила Николаевича в бытность Его Императорскаго Высочества Главнокомандиющимъ Кавказскою Армiею. — Тбилиси: Типография Окружного штаба Кавказского военного округа, 1886. — Т. 10. — 607 с.
  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : [рус.] : полев. исслед. / Ред. А. А. Зязиков. — Репринтное издание. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Доклад о границах и территории Ингушетии (общие положения) / Общенациональная Комиссия по рассмотрению вопросов, связанных с определением территории и границ Ингушетии. — Архивные документы, иллюстрации и карты. — Назрань, 2021. — 175 с.
  • Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
  • Кавказский край // Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба. — СПб.: Типография Департамента Генерального штаба, 1851. — Т. 16. Ч. 1. — 274 с.
  • Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
  • Кушева Е. Н. Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) : монография / Ред. изд-ва И. У. Будовниц. — Утверждено Институт истории АН СССР. — М. : Изд-во АН СССР, 1963. — 368, [б/н 4] с. — 1500 экз.
  • Мартиросиан Г. К. Нагорная Ингушия. — Владикавказ: Государственная типография Автономной Области Ингушии, 1928. — 152 с.
  • Ономастикон Ингушетии : Справочно-энциклопедическое издание / Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук. Сост. З. Х. Киева, Н. Д. Кодзоев. Реценз.: д.п.н, проф. Т. В. Жеребило, к.ф.н Ф. М. Костоева. Ред.: Х. А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова.. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 121 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Павлова О. С. Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета. — М.: Форум, 2012. — 384 с. — 700 экз. — ISBN 978-5-91134-665-2.
  • Пантюхов И. И. Ингуши : [рус.] : антропологический очерк. — Тифлисъ : Типографiя К. П. Козловскаго, 1901. — 35 с.
  • Список горских аулов Кубанской и Терской областей // Сборник статистических сведений о Кавказе / Сост. и ред. Н. И. Воронов, Кавказский отдел Императорского русского географического общества. — Тифлисъ: Типография Главного Управления Наместника Кавказского; типогрфия Меликова и К., 1869. — Т. I. — С. 41—52 (418—429). — 884 с.
  • Сулейманов А. С. II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) // Топонимия Чечено-Ингушетии: в IV частях (1976-1985 гг.) / Ред. А. Х. Шайхиев. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.

Категореш