Цхьорой (йукъаралла)
Цхьорой, иштта гӀалгӀай[1] (оьрс. Цоринцы) — ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь ГӀулой-хи долчохь Асса хина малхбале агӀор йолу историн гӀалгӀайн мехкан йукъаралла. Малхбузе агӀор хамхошца а, къилбаседа агӀор галашкахошца а, малхбале агӀор аьккхашца а, къилба агӀор Гуьржийчоьнца а дозанехь хилла.
Истори
Йукъараллин цӀе йоьзна йу ГӀалгӀайчохь йолчу йуккъерчу бӀешерийн Цхьори йуьртан цӀарца[2]. XVӀӀӀ-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь (1770-гӀа шераш) немцойн талламхочо И. А. Гюльденштедта гӀалгӀайн кхийолчу йарташна цхьаьна билгалйаьккхина Цхьори[3]. Цунах лаьцна И. Ф. Бларамберга а хьахийна, Кавказехь шен хиллачу командировкин а, экспедицин а жамӀ деш, ша йазбинчу «Кавказан историн а, топографин а, статистикин а, этнографин а, тӀеман а сурт хӀоттор» кӀорггерчу балха тӀехь[4][5]. Цо шен балха тӀехь йаздина цхьоройн «гӀиллакхаш а, Ӏадаташ а, амал а, дин а, мотт а гӀалгӀайн санна ду», аьлла[6][7].
Цхьорой гӀайгӀайн йукъараллех цхьаъ йу аьлла йаздина:
- Н. А. Волконскийс «1824-чу шарахь дуьйна 1834-гӀа шо кхаччалц муридаллица боьзна Малхбален Кавказехь тӀом» балха тӀехь:
«ГӀалгӀайн къам хӀокху йукъараллех лаьтташ дара: кистойн, джейрахойн, несархойн, орштхойн (тӀаьхьуо галашкахой а олуш), гӀалгӀайн, цхьоройн, аьккхийн, мержойн: хӀора йукъараллина йукъахь ткъе итт эзар стаг вара»[8]. - «1840-чу шеран Кавказан политикин хьал довзийтар»:
«V. ГӀалгӀайн къам: 1) Несархой, 2) Галашкахой, 3) ГӀалгӀай, 4) Орштхой, 5) Кистой а, Уллера Кистой а, 6) Джейрахой, 7) Цхьорой, 8) Генара Кистой»[9]. - «Лаккхарчун тӀедилларца 1851-чу шарахь Генеральни штабан Департаментан 1-чу отделенехь арайолуш хилла йолу Россин империн тӀеман-статистикин обозрени»:
«Теркан аьтту агӀор Органан лакхарчу дакъошка а, Марта (Фарта) охьадогӀучу а кхаччалц Кавказан лаьмнийн боьранаш а, экъа а дӀалоцуш долу ГӀалгӀайн тукхумаш: 1) Комбулейски йукъараллица цхьаьна Несархой, 2) Джейрахой, 3) Орштхой, 4) Цхьорой, 5) Йуха карайаханчу Маьлхийн жимачу йукъараллица цхьаьна Уллера Кистой, 6) ГӀалгӀай, 7) Галашкахой, 8) Генара Кистой»[10]. - Цхьоройн йукъаралла, Хамхойн а санна, Цхьори йуьрта йуьртан урхалла дехьайаккхар (кхоллайалар) бахьана долуш «ГӀалгӀайн йукъараллех» схьайаьлла йу[11].
- иштта, ХХ-чу бӀешерийн цхьамогӀа Ӏилманчаш а: И. И. Пантюхов а[К. 1], Г. К. Мартиросиан а[13], Е. И. Крупнов а[14], Е. Н. Кушева а[15], Н. Г. Волкова а[16], О. С. Павлова а[17].
ДӀахӀоттам
Цхьоройн йукъараллина йукъа хӀара йарташ йогӀура[К. 2]:
| Йарташ оьрсийн орфографи / гӀалгӀайн орфографи |
Тайпанаш церан некъаш а |
| Цори Цхьори |
Цхьорой ЦороевгӀар/ЦуроевгӀар АмиевгӀар, БисаевгӀар/БисиевгӀар, БобхоевгӀар, ГанижевгӀар, ДзангиевгӀар/ЗангиевгӀар, ДзейтовгӀар, МякиевгӀар, МогушковгӀар, ТатиевгӀар, ХашиевгӀар ← БатажевгӀар |
| Агутыр Огатар |
|
| Аршауг ОаршагӀе |
|
| Бешт Бешт |
Оздой |
| Бийре Бийре |
|
| Вицы Вици |
Цхьорой ХашиевгӀар (гӀалгӀ. Хаьшанаькъан) |
| Гвези Гвези |
Цхьорой БисаевгӀар (гӀалгӀ. Бисанаькъан) |
| Горшке Герашке |
Цхьорой ХашиевгӀар (гӀалгӀ. Хаьшанаькъан) |
| Гул ГӀул |
Гулой ГулоевгӀар/ГулиевгӀар БазиевгӀар, НагадиевгӀар, ХучбаровгӀар (гӀалгӀ. Хучбаранаькъан) Кокурхой ШаумиевгӀар/ШоумиевгӀар |
| Кашете КашетӀе |
Оздой Цхьорой БобхоевгӀар |
| Койрах Кхойрах |
|
| Ляжг Лаьжг |
Цхьорой ГанижевгӀар (гӀалгӀ. ГӀаьнажанаькъан) |
| Оасег ОасегӀа |
Гухой КучиевгӀар Цхьорой ДзагиевгӀар (гӀалгӀ. ДзагӀенаькъан) |
Билгалдахарш
- Комментареш
- ↑ 1901-чу шеран шен лерринчу «Ингуши» («ГӀалгӀай») талламан балхехь антропологически очеркехь йазйина: «ГӀалгӀайн йартийн билгал долу дозанаш билгалдаха хала ду, хӀунда аьлча, генарчу кистошна йукъабогӀуш а, нохчашца ийна а, Орга хинан чӀожашкахула бехаш хилла а болу гӀалгӀай хилла ца Ӏаш, 392 цӀа а, 2150 стаг а дукхалла йолу кистой беха Тифлисски губернин Тионетски уездан Саханойски а, Майтски а, Джокольски а, кхийолчу а йукъараллашкахь а, ткъа иштта, Теркан областан Соьлжан декъехь а, Буру-ГӀалин гуонехь а. Дуккха а болу гӀалгӀай дӀатарбелла Теркан областан Соьлжан гуонан къилбан а, йуккъерчу а дакъошкахь, административни йукъаметтигца уьш лаьтта лаьмнийн йеа а, аренца йолчу шина а йукъараллех. Джейрахойн ламанан йукъаралла Теркан генан Армхи хинан чӀажахула Коби а, Дарьяла а станцешна уллехь тӀеман-гуьржин некъа тӀе кхочу. Цунна малхбале агӀор Мецхальски йукъаралла йу цигахь дукха хьолахь бехаш гӀалгӀай-кистой бу, ткъа кхин а малхбале агӀор Асса хинан чӀажжашкахула Цхьоройн йукъаралла йу. Цхьоройн лулахь, царна мелла къилбаседа агӀор Асса хинан чӀажжашкахула Хамхойн йукъаралла йу. Оцу йукъараллешна къилбаседа агӀор лаьмнаш а, чӀажжаш а ду, цигахь йолу Галашкахойн йукъараллина йукъайогӀуш йолу йарташ йаккхий хуьлуш йу. Уггаре къилбаседа агӀор беха гӀалгӀай несархой бу, уьш мелла а беркате долчу латтанаш тӀехь беха, Ӏаьржачу лаьмнаш тӀера Карадахски лаьмнашна тӀекхаччалц»[12].
- ↑ Масех архиван материалаш тӀехь хӀиттийна бу йукъараллин дӀахӀоттаман хьокъехь болу хаамаш, иштта, пайдаэцначу материалашна йукъахь йу «Шайн хӀоранна а долахь лелош долчу латтанийн барам а гойтуш, хӀоттийна ГӀалгӀайн гуонан Ламанан декъан бахархойн исписка» (ЦГА РСО-А. Ф. 262. Оп. 1. Д. 77. Л. 76 об—92 об.) а[18], «Кубански а, Теркан а областийн ламанан йартийн исписка» а[19]. Иштта, йарташкахула а, тайпанашкахула а, патрономешкахула а болу хаамаш гулбина Ш.Э-Х. Дахкильговн а[20], Т.А. Агировн а[21], Гуманитарни Ӏилманийн ГӀалгӀайн Ӏилманан-талламан институтан коллективон авторийн а белхаш тӀехь[22].
- Хьосташ
- ↑ Сулейманов, 1978, с. 65.
- ↑ Волкова, 1973, с. 160.
- ↑ Гюльденштедт, 2002, с. 241.
- ↑ Бларамберг, 1992, с. 212.
- ↑ Бларамберг, 2010, с. 315.
- ↑ Бларамберг, 1992, с. 223.
- ↑ Бларамберг, 2010, с. 331.
- ↑ Волконский, 1886, с. 54.
- ↑ О границах и территории Ингушетии, 2021, с. 89 Обзор политического состояния Кавказа 1840 года (ЦГВИА ф. ВУА, д. 6164, ч. 93, лл. 1-23).
- ↑ Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край, 1851, с. 137.
- ↑ Вертепов, 1892, с. 75.
- ↑ Пантюхов, 1901, с. 2.
- ↑ Мартиросиан, 1928, с. 12.
- ↑ Крупнов, 1971, с. 36.
- ↑ Кушева, 1963, с. 65, 368.
- ↑ Волкова, 1974, с. 230.
- ↑ Павлова, 2012, с. 56.
- ↑ Сборник документов и материалов, 2020, с. 618—621.
- ↑ Сборник статистических сведений о Кавказе, 1869, с. 45.
- ↑ Дахкильгов, 1991.
- ↑ Агиров, 2021.
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
- Бларамберг И. Ф. Кавказская рукопись : [рус.] : полев. исслед / Пер. И. М. Назарова, А. И. Петрова, введ. и коммент. И. М. Назарова. — Ставрополь : «Ставропольское книжное издательство», 1992. — 240 с. — [1-е изд. на русск. яз. оригинальной работы И. Бларамберга «Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа»]. — 5000 экз. — ISBN 5-7644-0662-5.
- Бларамберг И. Ф. Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа : [рус.] : полев. исслед / Пер., пред. и коммент. И. М. Назарова. — М. : Надыршин, 2010. — 400 с. — ISBN 978-5-902744-10-8.
- Вертепов Г. А. Ингуши. Историко-статистическiй очеркъ // Туземцы Северного Кавказа. Историко-статистическiй очерки. Осетины. Ингуши. Кабардинцы : [рус.] / Е. Максимов, Г. Вертепов. — Владикавказ : Типотрафія Областнаго Правленія Терской Области, 1892. — С. 71—138. — 187 с.
- Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
- Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
- Волконский Н. А. Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 годы в связи с мюридизмом // Кавказский сборник / Под ред. артилерiи генералъ-маiора Чернявскаго. — издаваемый с Высочайшаго соизволенiя по указанию Государя Великаго князя Михаила Николаевича в бытность Его Императорскаго Высочества Главнокомандиющимъ Кавказскою Армiею. — Тбилиси: Типография Окружного штаба Кавказского военного округа, 1886. — Т. 10. — 607 с.
- Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : [рус.] : полев. исслед. / Ред. А. А. Зязиков. — Репринтное издание. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Доклад о границах и территории Ингушетии (общие положения) / Общенациональная Комиссия по рассмотрению вопросов, связанных с определением территории и границ Ингушетии. — Архивные документы, иллюстрации и карты. — Назрань, 2021. — 175 с.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- Кавказский край // Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба. — СПб.: Типография Департамента Генерального штаба, 1851. — Т. 16. Ч. 1. — 274 с.
- Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
- Кушева Е. Н. Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) : монография / Ред. изд-ва И. У. Будовниц. — Утверждено Институт истории АН СССР. — М. : Изд-во АН СССР, 1963. — 368, [б/н 4] с. — 1500 экз.
- Мартиросиан Г. К. Нагорная Ингушия. — Владикавказ: Государственная типография Автономной Области Ингушии, 1928. — 152 с.
- Ономастикон Ингушетии : Справочно-энциклопедическое издание / Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук. Сост. З. Х. Киева, Н. Д. Кодзоев. Реценз.: д.п.н, проф. Т. В. Жеребило, к.ф.н Ф. М. Костоева. Ред.: Х. А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова.. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 121 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Павлова О. С. Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета. — М.: Форум, 2012. — 384 с. — 700 экз. — ISBN 978-5-91134-665-2.
- Пантюхов И. И. Ингуши : [рус.] : антропологический очерк. — Тифлисъ : Типографiя К. П. Козловскаго, 1901. — 35 с.
- Список горских аулов Кубанской и Терской областей // Сборник статистических сведений о Кавказе / Сост. и ред. Н. И. Воронов, Кавказский отдел Императорского русского географического общества. — Тифлисъ: Типография Главного Управления Наместника Кавказского; типогрфия Меликова и К., 1869. — Т. I. — С. 41—52 (418—429). — 884 с.
- Сулейманов А. С. II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) // Топонимия Чечено-Ингушетии: в IV частях (1976-1985 гг.) / Ред. А. Х. Шайхиев. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.