Соьлжа-ГӀалин тӀелатар (1994-1995)
Соьлжа-ГӀалин тӀелатар — Дуьххьара оьрсийн-нохчийн тӀеман (1994—1996) коьрта хиламех цхьаъ бу, и тӀом боьдуш нохчийн коьрта шахьар Соьлжа-ГӀала йоккхуш чӀогӀа къиза тӀемаш хилира.
РФ тӀемхоша лелийра 250 гергга бронетехника, гӀалин йеа агӀор тӀелетта: къилбаседа (инарла Пуликовский Константин), малхбузен (инарла Бабичев Иван), къилбаседа-малхбален (инарла Рохлин Лев), малхбален (инарла-майор Стаськов Николай).
Хьалхара истори
1990 шарахь, Советан пачхьалкх йохочу хенахь, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республикин пачхьалкхан суверенитетах лаьцна деклараци кхайкхийра. 1991-чу шарахь Нохчийн Республика Ичкери кхоьллира, цо шен Ӏалашо хӀоттийра Нохчийчоь ССРС а, РСФСР а пачхьалкхех дӀакъастар. Российн Федерацин герзахойн ницкъаш а, Ӏедалан белхахой а дӀабахара республикера, коьртачу декъана республикехь герзан запасаш а йуьтуш.
1993 шарахь НРИ-хь президентан а, парламентан а дов доладелира. 1994 шо кхачале дов лакхаделира герзаца дуьхь-дуьхьал латтар, цигахь цхьана агӀор республикин хаьржинчу президентан Дудаев ЖовхӀаран агӀончаш бара, ткъа вукху агӀор оппозици - Нохчийн ханна кхеташо йара. Российн Федерацин Ӏедалша гуш-хезаш гӀортор йора Ханна Кхеташонна, цу йукъахь герзаца а, говзанчашца а. Герзаца тасадаларш уггаре а лакхара интенсивалла кхаьчна 1994 шеран гурахь, хилира цхьа могӀа оппозицин рейдаш Соьлжа-ГӀала.
Масийттаза дехар дира шешша кхайкхийначу Нохчийчоьнан куьйгалле Российн Президента Б. Ельцина, правительство, российн парламенто республикера хьал тодар доьхаш, законехь йоцу тӀеман кхолламийн гӀуллакх сацаде бохуш, дийцарш дан уьш реза ца хилира[4]. 29 ноябрехь Российн Федерацин Кхерамзаллин кхеташоно сацам бира Нохчийчоьнан дуьхьала тӀеман операци йан. РФ Дуьхьалонан министран Грачёв Павелан РФ Кхерамзаллин кхеташонан хийшарех дагалецамашца[5]:
Доклад карара моментех йира къаьмнийн белхан министро Егоров Николай Дмитриевич. Цуо элира, Нохчийчохь дерриг дика ду: «бахархошца болх баран жамӀехь» вай кхаьчна прогрессе — 70 процент нохчий хьоьжуш бу российн эскарш чудахкаре. Бисина ткъе итт процент коьртаниг цхьаьнгехьа бац. Ренегаташ бен дуьхьало йийр йац.
Ельцина делира ультиматум: «йа Нохчийчохь сацадо цӀий Ӏанар, йа Российн дезар ду тӀеххьара дисина гӀуллакх дан». 30 ноябрехь Ельцин Бориса куьг йаздира «Нохчийн Республикин махкахь конституцин законалла а, низам а меттахӀотторан мероприятех лаьцна» № 2137 омар[6], омаро бохура «Нохчийн Республикин махкахь герз охьадилла, тӀеман кхолламаш дӀабаха». 30 ноябрехь омарца РФ ТӀН ИШ КъСКТӀГ а, ЧГӀМ ЧЭ эскарш кечам бан а, операцин план хӀотто а дуьйладелира. 5 декабрехь федералан эскарийн Мазалкан, ГӀизларан, БуритӀен тобанаш йар коьртаниг чекхделира.
Музыка
- Хас-Магомед Хаджимурадов. Новогодняя ночь в Грозном. Песня про новогодний штурм Грозного. Poiskm.org. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 26 декабрь.
- Шевчук, Юрий Юлианович. Мёртвый город. Рождество. Песня про новогодний штурм Грозного. Youtube.com. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 26 декабрь.
- Тимур Муцураев. Добро пожаловать в ад. Песня про новогодний штурм Грозного. Poiskm.org. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 26 декабрь.
- Дмитрий Бэйл. Бесполезная Война. Песня про новогодний штурм Грозного и гибель Майкопской бригады (2018 шеран 1 январь).
- Михаил Назаров. Чечня в огне. Песня про новогодний штурм Грозного (2019 шеран 12 январь).
- Группа Голубые береты. Новый год. Песня про новогодний штурм Грозного (2018 шеран 14 июнь).
- Группа РОСТОВ. Город Грозный. Песня про новогодний штурм Грозного и гибель Майкопской бригады (2016 шеран 17 март).
- Группа КОСТРЫ. Грозный-95. Песня про новогодний штурм Грозного (2021 шеран 15 январь).
Билгалдахарш
- ↑ Суд Чечни приговорил украинцев к 22 и 20 годам за участие в боевых действиях // Lenta.ru, 26.05.2016
СКР утверждает, что подсудимые входили в состав националистической организации «Украинская национальная ассамблея — Украинская народная самооборона» (УНА-УНСО: её деятельность запрещена в России). По мнению следствия, Карпюк и Клых совместно c Александром Музычко (убит в Ровненской области в марте 2014 года) в 1994—1995 годах участвовали в боевых действиях на территории Чечни на стороне сепаратистов Дудаева, в том числе во время новогоднего штурма Грозного
- ↑ Мирослав Кулеба «Империя на коленях», 1998. C. 161—163.
- ↑ Анализ опыта боевого применения сил и средств разведки СВ во внутреннем вооружённом конфликте в Чечне.
- ↑ Анализ опыта боевого применения сил и средств разведки СВ во внутреннем вооруженном конфликте в Чечне. vrazvedka.ru. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 21 май.
- ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кху:1тIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ B6
Литература
- оьрсийн маттахь
- Милюков П., Яук К. Я — «Калибр-10»: Штурм Грозного. Январь, 95. — Ярославль, Рыбинск: Изд-во ОАО «Рыбинский Дом печати», 2010. — 320 с.
- Соловьёв Р. А. Штурм Грозного: как это было // Солдат удачи : журнал. — 2004. — № 12. — С. 14—18.
- кхечу меттанашкахь
- British Garrison Berlin 1945—1994, «No where to go», W. Durie ISBN 978-3-86408-068-5
- Галл, Карлотта, de Waal T. Chechnya: Calamity In The Causasus. — New York: New York University Press, 1998. — 446 p.
- Ллойд, Энтони My War Gone By…I Miss It So. — Penguin Group, 1999. — 321 p.
- Thomas T. L. The Battle of Grozny: Deadly Classroom for Urban Combat // Parameters, Summer 1999. — P. 87-102. (копия)
Хьажоргаш
- Павел Густерин. О подготовке офицеров-двухгодичников, воевавших в первую чеченскую.
- The first bloody battle.
- The New Year’s Eve Attack on Grozny.
- View From the Wolves' Den The Chechens and Urban Operations.
- Wounded Bear: The Ongoing Russian Military Operation in Chechnya.
- Why It All Went So Very Wrong. Архиван копи 2007 шеран 13 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- New Year’s Eve.
- The Battle(s) of Grozny.
Кхин дӀа темана тӀехь
Дуьххьара нохчийн-оьрсийн тӀом (1994—1996) | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||
.svg){kind=small}
| XX бӀешеран йуьхьиг | |
|---|---|
| Гражданийн тӀом Россехь | |
| 1920-гӀа — 1940-гӀа шераш | |
| Вайнах махкахбахар | |
| Духхьара оьрсийн-нохчийн тӀом | |
| ШолгӀа оьсийн-нохчийн тӀом | |
| 2009 шерал тӀаьхьа | |