Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

СагӀопшиера Сулумбек

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Россин Ӏилманан академино
экспертиза йеш йу
Подробнее
Times2.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
{{{Текст в выпадающем окне}}}

Гандало́ев Сулумбе́к, гӀоле вевза: СагӀопшера Сулумбек[2] аьлча, кхин а Горовожев Сулумбек[2] (оьрс. Сулумбек Сагопшинский; 1878, СагӀопшие — 1911 шеран 25 август, БуритӀе) — гӀараваьлла гӀалгӀайн обарг, ГӀандалой тайпанан векал.

Биографи

Вина 1878 шарахь Теркан областан БуритӀен гуонан(оьр.)нохч. СагӀопшие йуьртахь. Къомана гӀалгӀа. ГӀазкхийн урядникца дов даьлла хин волу обарг набахте кхаьчна[3].

undefined

Набахти чохь Сулумбекан вевзира Гушмазукаев Зеламха (хин волу нохчийн обарг). Архиван тептарша тешалла до, Зеламха а, Сулумбек а цхьаьна ведира набахтин чура. ТӀаьхьа доттагӀий хилира, цханне талораш дора. Сулумбека цу тӀе уггаре а хала дакъа хоржура. Иза масийттоза хилира Зеламхица талораш деш: ГӀизларан банк хьуш, хьал долчу нахана тӀелеташ, касса а, пошт а хьуш, Сулумбекан коьртан мах хадабора паччахьан Ӏедало 1 эзар туьма[4].

Сулумбека йух-йуха а нохчийн обарг хӀаллакьхила тарлучу кхерамечу хьелашкара Зеламха кӀелхьарваьккхира. Беношца хиллачу тасадаларехь, дуккха а обаргаш байина. БуцӀус цӀе йолчу цхьана беночо, Зелимханна тӀехь толам баьккхира; гӀелвеллачу, ницкъ дӀабаьллачу обарган ницкъ ца кхаьчна беночун тӀелатар чекхдаккха. Цхьана гӀелвеллачу Зелимхана чевнаш хиллачу Сулумбеке орца дехна, ткъа Сулумбекан аьтто белира БуцӀус цкъа топ тохарца вийра. Зеламхас шеца дӀавигира чов хилла волу Сулумбек[5].

ГӀалгӀайн Коьккие, Нелх, Эрш йарташ хӀаллакйинчул тӀаьхьа, Зеламха дӀатарварна церан бахархошна репрессеш йинчул тӀаьхьа, Ӏедало иштта тӀедожийра СагӀопши йуьртан бахархошка Сулумбек схьавалар. Зеламхас а, цуьнан йуьртахоша а дехарш дешшехь, Сулумбека, халкъана кхерам латто ца лууш, Ӏедалан каравала сацам бира, ша ирх уллур вац, тоьпаш тухур йу бохучу бехкамца[6]. Иза лецира 1910 шеран 21 октябрехь, Ӏедало шайн дош кхочуш ца дира. Сулумбек ирхоьллира 1911 шеран 9 августехь. Ирхуллачехь хиллачу наха дийцарехь иза чӀогӀа паргӀата вара, цуо ша охьадожийра когаца ша тӀаьхь лаьтта гӀант[7].

Оьздангаллехь

1924 шарахь зорба туьйхира кхоллам «Асир-Обарг. Нохчийн эшар.», цунна чохь хьахаво Сулумбек[8].

2011-чу шарахь арайаьлла гӀалгӀайн йаздархочун Кодзоев Ӏийсан(оьр.)нохч. «СагӀопшиера Сулумбек» цӀе йолу жайна[9]. 2019 шарахь режиссёра Гагиева Лайлаа «ГӀалгӀачун куй» цӀе йолуш документалан фильм йаьккхира, хьалхара декъан цӀе йу «Обарг Сулумбек», цунна чохь, гойту обарган дахар а, гӀуллакх а. Оццу шарахь арайаьллачу А. Сахаровн «Легенды и сказки о ингушских горах» цӀе йолчу гуларна йукъайогӀуш йара авторан Сулумбекана лерина байт[10]. 2020 шарахь Сулумбекана лерина байт поэто И. Апрельскийс[11].

Иэс

СагӀопшиен Сулумбекан сийнна Несарахь а, СагӀопшиехь а урамашна цӀераш йелла, циггахь хӀиттийна иэсан табличка царех лаьцна. 2019 шеран 28 сентябрехь ГӀалгӀайчохь СагӀопшиен Сулумбекан иэсан лерина говзаллин тӀеман самбон Йерригроссийн турнир дӀайаьхьира.

Билгалдахарш

  1. ↑ Газета «Кубанский край», Екатеринодар, 1911 г.
  2. ↑ 1 2 Гешаев, 2003, с. 141.
  3. ↑ Док. ф. Абрек Сулумбек.
  4. ↑ Гойгов А. Г. Через сумерки прошлого к светлому настоящему
  5. ↑ Асвад Делимханов (газета «Республика» от 18 июля 1991 года)
  6. ↑ Кн. Д. Багратiонъ. «Подвигъ Терскаго Казака. Нынѣ Дагестанскаго Коннаго Полка Поручика Кибирова, Уничтожившаго Абрека Зелимхана». Петроград, 1914 г.
  7. ↑ Газета «Биржевые ведомости» г. Санкт-Петербург, 1911 г. (Док. ф. Абрек Сулумбек)
  8. ↑ А. Костерин. Асир-Абрек. Чеченская песня. // Ровесники: сборник содружества писателей революции «Перевал». Сборник № 1. — М.: Государственное издательство, 1924.
  9. ↑ Исса Кодзоев. Сулумбек Сагопшинский. issa-kodzoev.ru (2011). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 декабрь. Архиван копи 2022 шеран 3 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  10. ↑ Сахаров А. А. Легенды и сказания ингушских гор. — М.: Фест Презент Компани, 2019. — 96 с. — ISBN 978-5-9500432-1-5.
  11. ↑ Апрельский И. Легенда об абреке Сулумбеке // Стихи.ру, 2020.

Литература

  • Казнь «правой руки» Зелимхана(оьр.) // «Кавказская копейка» : газета. — 1911. — 25 августа. — С. 4.
  • Арест абрека Соламбека Горваджiева(оьр.) // «Русское слово» : газета. — 1910. — 5 ноября (№ 244).
  • Возвращение к истокам: История Ингушетии в лицах и фактах / С. А. Хамчиев. — Саратов, 2000. — 573 с.
  • Муса Гешаев. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2003. — Т. 1. — С. 141—144. — 620 с. — 2000 экз.

Хьажоргаш

Категореш