Российн йаздархойн союз

Российн йаздархойн Союзо ша РСФСР-н йаздархойн Союзан метта хӀоттийна меттиг дӀалоцуш йу. Иза кхоьллина 1958 шарахь. РСФСР-н йаздархойн Союз 1936-чу шарахь кхоьллинчу СССР-н йаздархойн Союзах дӀакъастар, 1958-чу шарахь Советан Союзан дахарехь хиллачу политикан хийцамашца доьзна дара. Уггар хьалха «личностийн культан» йисинчу меттигашца къийсам латтор: Хрущев Никита Ӏедале валийначу ницкъаша сихонца политикан децентрализаци дӀайаьхьира къоман субъектийн ша-шена урхалла дар чӀагӀдарца. Цундела кхоллараллин союзаш а, РСФСР-на Ӏилманийн академи а кхоллар Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом кхидӀа а дӀабахьаран дӀакъасто йиш йоцу дакъа дара. Ленинан план Российн импери къоман дакъошка йекъа^[1].

ХӀетахь РСФСР-н территори тӀехь болх беш вара 2668 йаздархо (СССР-н йаздархойн союзан дукхахболчу декъашхойн а, кандидатийн а хенаш 40 шарера 55 шаре кхаччалц бара). 1957-чу шеран 17-чу августехь РСФСР-н ЦК-н бюро тӀеийцира 56 йаздархочух лаьтташ йолу «РСФСР-н йаздархойн союзан оргкомитетан хьокъехь» резолюци, 1957 шо, царна йакъахь бара Шолохов Михаил а, Леонов Леонид а, Твардовский Александр а, Катаев Валентин а, Маршак Самуил а. Оргкомитетан куьйгалхо хӀоттийра Соболев Леонид, ткъа цуьнан гӀовс Марков Георгий вара. Партин тӀех-задача тӀе а тевжаш, Оьрсийчоьнан 11 регионан векалшна лерина къоман субъекташкара 14 векал вара.

РСФСР йаздархойн Союз кхолларан съезд дӀайаьхьира Москвахь 1958 шеран 1 декабрера 7 кхаччалц. Партин а, пачхьалкхан а куьйгалхой а болуш, амма демократин кхажтасарца партин воцу йаздархо Соболев Леонид Сергеевич хаьржира керлачу кхоллараллин правленин хьалхара председатель, Социалистически къинхьегаман турпалхо а, Сталинан премин лауреат а, СССР-н Лакхарчу Кхеташонан Президиуман депутат а, декъашхо а дворянийн гонахе схьаваьлла вара.

1970-чу шарахь хала цомгуш хилла 72 шо долу Соболев Леонид Сергеевич РСФСР-н йаздархойн союзан правленин председатель хийцира 57 шо долу Михалков Сергей Владимирович. Массара а легендан адам: берийн поэт а, лачдийцархо а, драматург а, сценарист а, тӀеман корреспондент а, публицист а, йукъараллин гӀуллакххо а, Советан пачхьалкхан шина гимнан а, Россин Федерацин карладаьккхинчу гимнан а дешнийн автор.

1990-чу шеран декабрехь РСФСР-н йаздархойн союзан VII-чу съездехь председатель хаьржира 66 шо долу Бондарев Юрий Васильевич. Цул хьалха дуккха а шерашкахь Михалковн хьалхара гӀовс болх беш вара иза, шуьйра гӀараваьлла цуьнан «Довха ло» а, «Батальонаш цӀе йоьху» а произведенеш а, церан кинон экранизацеш а бахьана долуш.

«Сталинисташа а, антисемиташа а Союзехь олалла дарна» дуьхьало йеш, 1990-чу шарахь кхоллайелира «Апрель» цӀе йолу ультралибералан тоба, ткъа 1991-чу шарахь СССР йоьхначул тӀаьхьа, РССР-н йаздархойн союзан метта хӀоьттинчу Российн йаздархойн союзана дуьхьал кхоьллина Российн йздархойн союз.

1994-чу шеран февраль 2018-чу шеран кхаччалц Российн йаздархойн союзан куьйгалхо вара Ганичев Валерий Николаевич. Историн Ӏилманийн доктор а, комсомолан функционер а, журналист а, йукъараллин гӀуллакххо а, цо цхьана хенахь куьйгалла дина «Къона Гварди» издательствон, цо арахоьцура шарахь 25 журнал а, 40 миллион экземпляр книгаш а, легендарни журнал «Роман-газета» дуккха а миллионаш тираж йолуш.

2018-чу шеран 15-чу февралехь Российн йаздархой союзе XV-чу съездехь организацин правленин председатель хаьржира Иванов Николай Федорович^[2].

2025-чу шеран 27-чу февралехь Российн йаздархойн Союзан председатель хаьржира Мединский Владимир^[3]. Секретариатехь, Мединскийца цхьаьна, Российн библиотекин ассоциацин президент Дуда Вадим а, хьалха председатель хилла Иванов Николай а, директор Михалков Никита а, митрополит Тихон а (Шевкунов Георгий) вара. 50 стаг хаьржира правлене, шайна йукъахь йаздархой а болуш Минаев Сергей а, Проханов Александр а, Волгин Игорь а, Прилепин Захар а, поэт Рейн Евгений а, режиссерш Богомолов Константин а, Шахназаров Карен а, фантастикан йаздархо Лукьяненко Сергей а, Литературни музейн директор Бак Дмитрий а^[4].

Российн йаздархойн союзан 90 сегмент йу- уьш Российн регионашкахь а, ткъа иштта Латвехь а, Эстонехь а, Луганскан Халкъан Республикехь а, Донецкан Халкъан Республикехь а йолу филиалаш йу.

Россин йаздархойн Союзан йерриге а декъашхойн терахь 15 февралехь 2018-чу шарахь 8034 стаг вара. Российн йаздархойн союзан уггар йаккхий организацеш йу: Москох — 2789 стаг, Москван кӀошт — 868 стаг, Башкирийчоь — 277 стаг, Петарбух — 267 стаг, ДегӀастан — 203 стаг. Уггар жиманиг Магадан йу, 9 стаг. Йаздархойн кхолларалла жанрашца: проза — 49,2 %, поэзи — 60,0 %, публицистика (критика а, драматурги а) — 18,5 % (Цхьаболчу йаздархоша цхьана хенахь масех жанрехь болх бо). Регионийн центрашкахь бехаш бу 61% йаздархой, 39% — районашкахь.

Союзехь йу къоначу йаздархойн кхеташо.

Союзан коьрта Ӏалашонаш йу:

• Россин Федерацехь цхьаъ бен йоцу культурин а, литературин а, информацин а дакъа лардар;
• Оьрсийн мотт а, литература а, иштта дуккха а къаьмнийн Россин Федерацин кхечу къаьмнийн меттанаш а, литератураш а лардарехь а, кхиорехь а гӀо дар; оьрсийн мотт а, литература а довза луучу дуьненан къаьмнийн хьашташ кхочушдар;
• Союзан декъашхойн а, йаздархо хила луучу нехан а кхоллараллин хьуьнарш кхочушдан хьелаш кхоллар;
• Россин Федерацин а, иштта дуьненан кхечу пачхьалкхийн а йаздархойн кхоллараллин йукъаралла чӀагӀъйар;
• Махкахь киншкаш арахецар а, гочдар а, йаздархойн авторан балхана ахча далар а тодархьама пачхьалкхан а, регионан а тӀегӀанехь низаман сацамаш тӀеэцаран инициативаш кхиор, царна социалан а, кхечу кепара а гӀо-накъосталла дар;
• Классикан а, кхузаманан а литературин кхиамаш бовзийтарна тӀехьажийна мероприятеш а, акциш а вовшахтохар;
• Литературни тӀаьхье ларъйарна тӀехь терго латтор, къоначу йаздархошна гӀо дар;
• Российн Федерацин субъекташкара йаздархойн кхечу пачхьалкхашкара йаздархошца хуьйцуш хилар.

Организацин шуьйра дуьненайукъара йукъаметтигаш йу, системан кепехь дуьненан тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь литературин форумашкахь а, фестивалашкахь а йовзуьйту оьрсийн литература — Иранехь а, Финляндехь , Казахстанехь а, Сербехь а, Китайхь а, Шема а, Вьетнамехь, кхи дӀа.

• Леонид Сергеевич Соболев (1958—1970)
• Сергей Владимирович Михалков (1970—1990)
• Юрий Васильевич Бондарев (1991—1994)
• Валерий Николаевич Ганичев (1994—2018).
• Николай Фёдорович Иванов (2018—2025)^[5].
• Владимир Ростиславович Мединский (2025 )^[3].

Россин йаздархойн Союз дуккха а совгӀаташ а, мидалш а, совгӀаташ кхоьллинарг йу. Цу совгӀатех цхьаъ йу Россин йаздархойн союзан а, йаздархойн а, гочдархойн а Союзан Москох а, Москох областан а организациша А. П. Чехов кхелхина 100 шо кхачар дагалоцуш 2004-чу шарахь кхоьллина. СовгӀаташ ахчанах далар гӀарадаьлла. Российн йаздархойн союзан декъашхочун Пашнина Ольгин «Литературан Росси» журналехь йазйинчу статья тӀехь:

Йоккха скандал йара 2011-чу шеран декабрехь поэт хила лууш волу, кхиаме бизнесхо Сивко Борис (цуьнан роль леррина балха эцначу актёро нахана хьалха кхочушйира) Российн йаздархойн союзан Москохарчу организацин декъашхочунна церемониалехь тӀеэцар, цуьнан цӀарах компьютеран программо-компиляторас хӀоттийначу стихийн гуларна, генераци йеш поэзин могӀанаш ларамаза дӀа а йаздина, Российн йаздархойн Союзан Москох гӀалин организацин цӀарах цунна Есенин Сергейн цӀарахчу «Дашо гуьйре» цӀе йолчу литературно-йукъараллин премин лауреатан диплом а, сийлаллин знак а йалар а. Хьалхо «Россия» телеканалан корреспонденто компьютеран-компиляторан программин гӀоьнца хӀоттийра маьӀна доцчу стихийн «Ше-шеца йоцу хӀума» цӀе йолу брошюра, зорбане йаьккхира иза Б. Сивко цӀарца («гӀурт мокха кхела»), балха эцна «Мосфильм» картан индексера актёр, дӀайаьхьира презентаци йаздархойн Центран цӀийнехь. Российн йаздархойн союзан Москох организацин куьйгалло, цуьнан цӀарах Бояринов Владимир а, Гриценко Александр а, Агаян Альберт а, Иванов-Таганский Валерий а, Б. Сивкон похӀмах воккхавеш ткъа цуьнан дуьненан гӀаравалар хьалххе дӀа а хоуьйтуш, цхьана озаца тӀеийцира поэт Сивко Борис йаздархойн союзе, «даймехкана литературина тешаме гӀуллакх дарна» совгӀат дира цунна Есенин Сергейн цӀарахчу «Дашо гуьйре» цӀе йолчу литературин а, йукъараллин а совгӀатца. Сюжет гайтира ТВ-хула 2011 шеран декабрехьа^[7] ткъа литературин хаамийн гӀирсашкахь резонанс хилира^[8][6].

• Россин Федерацин президентера баркаллин кехат (2020 шеран 21 сентябрь) — къоман культура а, исбаьхьалла а кхиорехь дина гӀуллакхашна, дуккха а шерашкахь беркате болх барна^[9].
• Автономин Республикан ГӀирма Лакхарчу Радан Президиуман Сийлаллин кехат (2000 шеран 1 июнь, Автономин Республика ГӀирма, Украина) — вежаралла славянийн къаьмнашна йукъахь доттагӀалла а, цхьаьнаболхбар а чӀагӀдарехь а, къоман культура кхиорехь а цо дина дакъа бахьана долуш^[10].