Российн имперехь бахархой багарбар (1897)

Малхбузен Европин махкахь бахархой багарбора (дерриг дуьненахь санна) тайпанашкахь, олаллашкахь, паччахьаллашкахь, каганаташкахь, ханаллашкахь, имперешкахь, пачхьалкхашкахь Ӏалашо налогаш гулйархьама маьхкашкара а, къаьмнашкара а.

Монголаш-гӀезалоша XIII бӀешарахь кхузза багарбира Русин бахархой — 1245, 1257, 1274 шерашкахь. Оцу багарбаран жамӀашца, оцу хенахь Русехь вехара 10 млн стаг^[2]. Известна численность населения Российского царства на 1710 год во время правления Петра I — около 15 миллионов человек^[3].

1897 шеран бахархой багарбаран Ӏалашо йара налогаш а, тӀом а. XVIII бӀешарахь бахархойн чот лелайора наггахь (йаздаран жайнаш, багарбаран жайнаш). XVIII бӀешеран йуьххьехь бахархойн ревизеш а, чот а лело буьйлабелира рогӀехь. 1858 шарахь уьш хийцира бахархойн административан-полицин чоьто, церан бух тӀе бехкира доьзалан испискийн хаамаш. Берриг бира боккха 3 административан-полицин бахархой багарбар — 1858, 1863, 1885 шерашкахь. Бахархойн карара чоьт (дуьнен тӀе бовлар, зударий балор, балар) лелайора мозгӀарш 1918 шо кхаччалц. Оцу кепара чот нийса йацара, йуьззина а йацара. 1897 шо кхачале дика Ӏемира XIX бӀешеран дохаллехь. Иштта бахархой багарбар дӀадаьхьира цхьацца губернешкахь (Пскован — 1870, 1887; Аштаркхнен — 1873, Акмолинскан — 1877), цигахь багарбира массо агӀаланийн бахархой. 1863 а, 1881 шерашкахь багарбира бахархой йерриг Курляндин, 1881 шарахь — Лифляндин а, Эстляндин а губернешкахь. Йуьртан бахархойн чот лелайора хӀора керта воьдуш, латтанашна кхин талламаш беш. 1871 шарахь тӀеман статистикин профессоран, инарла-майоран Н. Н. Обручевн йукъара редакцица Инарлин штабан эпсарша арахийцира ТӀеман-статистикин гулам, иза бара йеа томехь, цунна чохь балийра хаамаш йерриг Россехь а, губернешкахула а, гуонашкахула.

1870 шарахь йерригроссийн бахархой багарбаран йийцайаьккхира Хьалхарчу йерригроссийн статистикин гуламехь, ткъа 1876 шарахь — Дуьненанйукъара статистикин конгрессан VIII сессехь. 1877 шеран 26 февралехь Пачхьалкхан кхеташоне чуйелира проект «Берригйукъара къам дагардаран положени», иза кечйинера финансийн министраллин комиссино, амма иза цигахь йийца ца йаьккхира. Цхьа бахьна цуьнан хилира 1877-1878 шерашкара оьрсийн-туркойн тӀом хилира. XIX бӀешеран 80-гӀа шераш долалуш Чоьхьара гӀуллакхийн министралле заявленеш кхача долийра лаьттанийн гуламашкара а, губернаторшкара а чехка бахархой багарбаран мероприятий ан йеза бохуш. Иза доьзна дара нийса латта ахархошна йукъахь ца декъарца а, бахархошкара налогаш схьа ца гулйарца а. 1891 а, 1892 а шерашкахь йалта ца хилира, йуха а кхоллабелира бахархой багарбар иэшаран болх.

1895 шеран 5 июнехь Багарбаран положени чӀагӀйира императоро Николай II, тӀаккха арахийцира «Российн империн хьалхара йерригйукъара бахархой багарбаран положени» аьлла^[4]. Пачхьалкхан кхеташоно лакхара тӀечӀагйина ойлано бохура: «1) Йерригйукъара Империн бахархой багарбаран Ӏалашо йу бахархойн барам, хӀоттам, меттигехь дӀасабаржар хаар. 2) Йерригйукъара багарбан беза Империн бахархой, стен а, боьрша а, муьлххачу хенан, хьолан, динан, тайпанан, оьрсийн гражданаш а, иштта кхечу махкахойн а. <…>»^[4]

Бахархой багарбаран кечаман белхашна йукъара куьйгалла тӀедиллира Российн империн ЧГӀМ Коьрта багарбаран коммиссина. Цуьнан декъахой паччахьо хӀиттийра. Комиссин коьртехь вара чоьхьара гӀуллакхийн министр. Комиссин декхаршна йукъадогӀура:

• багарбаран бланкийн а, инструкцийн а кепаш хӀиттор;
• меттигера учрежденеш цхьаьнатохаран нах хьажор бахархой багарбаран кӀоште;
• бахархой багарбаран кӀошташка губернеш а, областаш а цхьаьнатохар;
• бахархой багарбарна хьашашна делла ахча билгалдаккхар а, д\асадекъар а;
• арзнаш листар.

Губернешкахь, уездашкахь, йаккхий гӀаланашкахь кхоьллира комиссеш. Губернин комиссийн председателаш хӀиттийра губернаторш.

Губернаторийн декхар тӀедиллира:

• губернин (областан) комиссеш йар 1896 шеран 1 октябрал тӀаьхьа доцуш, ткъа уездан (гуонан) — 1896 шеран 5 октябрь кхачале;
• Йуккъера бахархой багарбара комиссе ло губернин (областан) комиссин йуьззина исписка болх дӀайазбен болчу стеган фамили гойтуш;
• уездашна (гуонашна) кхачо — нах беха меттигийн испискаш, гӀаланашна — кертан меттигийн испискаш.

Губернин комиссеш терго латто йезара нийса а, шен хеннахь а дӀасайахьйтарна бахархой багарбаран бланкаш. Башха комиссеш кхоьллира гӀаланашкахь Петарбухехь, Москохахь, Варшавехь, Николаевхь, Кронштадтехь, Одессехь, Севастополехь, Керчехь.

Уездан а, гӀаланийн а комиссеш декхарехь йара:

• бахархой багарбаран дакъошка уездаш а, гӀаланаш а йекъар;
• бахархой багарбаран дакъойн куьгалхой харжар;
• хӀора декъехь чот лелочеран барам билгалбаккхар;
• оьшу инструкцеш а, бланкаш а чот лелочарна латтор;
• дакъошна йукъахь делла ахча декъа;
• хилла ца кхетамаш листа; бахархой багарбарбечарна арзаш а, харцонаш а листа.

1896 шеран 21 ноябрехь Николай II коьллина «Хьалхара берригйукъара бахархой багарбарехь къахьегарна» мидал 1897 шарахь йала къахьегначарна:

1) ахча а ца лушшехь чот лелочеран декхарш шайна тӀелаьцначарна;

2) йукъара а, меттигера а куьйгалхойн даржехь дакъа лаьцначарна йа болх бинчарна.

Мидаш йелира кхин а тӀеман гуллакхехь болчарна а, чот лелочеран декхарш кхочуш динчарна.