Петарбухан губерни
Петарбу́рхан губе́рни' (1710 шо — Ингерманландан, 1914—1924 гг. — Петроградан, 1924—1927 шераш — Ленинградан губерни) — 1708—1927 шеран Оьрсийн паччахьаллин, Российн империн, Российн республикин, РСФСР административан-мехкан дакъа. Губернин гӀала — Петарбух (цул тӀаьхьа Петроград а, Ленинград а).
ЦӀе а, географи а
ЦӀе йелла историн областах Ингерманланди, амма цуо йукъалацара дикка боккха мохк, и хан кхаччалц олуш хилла долу Новгородан латта.
Петарбухан губерни лаьттара Российн империн къилбаседа-малхбузехь, дӀалоцура мохк цхьатерра доцу ларан кепара, уьш дӀасакхийсина Финнийн айманан, Ладогин а, Чудски а Ӏаьмнийн бердаш тӀаьхь.
Губернин доза дара Новгородан а, Пскован а губернешца къилбехахь, Олонецан губерница малхбалехь, Эстляндин губерница малхбузехь, Выборган губерница а, Финляндин сийлахь олаллица къилбаседехь. Выборган губерни къастайале 1744 шарахь губернин къилбаседа доза иштта дара Российн империн доза.
Губернин майда йара 482 500 км² 1710 шарахь, 53 363 км² — 1847 шарахь, 44 613 км² — 1905 шарахь[2], 66 160 км² — 1926 шарахьу[3].
1917 шарахь Россех Эстони а, Финлянди а дӀакъастар бахьнехь губерни йуха а хилира дозанера регион (Финляндица иза Российн империн йуккъе йеинчу хенахь дуьйна 1917 шо кхаччалц дара таможнин доза, чуван оьшура паспорт).
Истори
Губерни йиллар
1702 шарахь схьайаккха йолийна Ингерманланди Петр I, 1704 шарахь схьайаьккхина; цуьнца цхьаьна Ингерманландис кхолла йолийра керла Ингерманландин губерни[4].
1704 шарахь Петр I омарца А. Д. Меншиковн «чин йелира вайн тӀемца боккха бинчу когаметта ло провинцешца, Ингрици а, Карелица а, цаьрца цхьаьна Эстляндица а, кхечу ширчу заманахь дуьйна хиллачу, инарлин губернатор».
1706 шеран 7 мартехь Петр I делира башха омар, цунна тӀахь дуьххьара Ингерманландех губерни элира[5]. Иштта, 1706 шарахь дуьйна, Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамца «цунах олу губернаци, йа губерни»[4].
1707 шеран 17 январехь арадаьлла омар: «ЦӀарца, кхайкхийна эла Меншиков. Римский-Корсаков Ингерманландин губерне лаьттан суьдхо»…" Паччахьан омарца, тӀедиллина Римский-Корсаков Яковн йерриг Ингерманландин губернехь ландрихтер хилар (лаьттан суьдхо)"[6].
1708 шеран 18 (29) декабрь шеран Петр I омарца Российн мохк бекъна 8 губернина: Москохан, Ингерманландскан, Архангелогородскан, Киевн, Смоленскан, Казанан, Азовн, Сибрехан[7].
Оццу шарахь Росси губернешка йоькъучу хенахь, Ингерманландин губерни шорйира, цунна йукъатуьйхира кхин а 29 гӀала. Губернин йукъайогӀура: Петарбух, Велики Новгород, Нарва, Шлиссельбург, Ямбург, Копорье, Псков, Ладога, Порхов, Гдов, Опочек, Изборск, Остров, Стари Русса, Луки Велики, Торопец, Бежецки Верх, Устюжина Железопольски, Олонец, Белоозеро, Ржева Пусти, Заволочье, Каргополь, Пошехонски уезд (Пертома эвла), Ржева Володимирова, Углич, Ярославль, Романов, Кашин, Тверь, Торжок, кхин а Дерптан уезд, цу тӀе гӀаланаш Копорье а, Ямбург а дӀаелира дола сирлачех элин Меншиковн[8][9].
1710 шарахь Ингерманландин губернин цӀе хийцира Петарбухан губерни[8].аьлла, йийкъира дистрикташна.
ЦӀеран омарца 1719 шеран 29 май (9 июнь) шеран Петарбухан губерни, кхин оьрсийн губернеш санна, йийкъира провинцешка:
- Петарбухан провинци — Котлин гӀайре, Шлиссельбург гӀала, Копорски а, Ямбурган уездаш;
- Выборган провинци — Выборг гӀала, Кексгольм а, Нейшлот уездашца;
- Нарвин провинци — Нарва Ивангородца, Нарвин тӀейазйина Сыренск гӀала, Дерпт уездаца;
- Велики Лукин провинци — Велики Луки а, Торопец а уездашца;
- Новгородан провинци — Новгород гӀалин йисташца Порховца а, Ладогаца а, Стари Русса гӀала;
- Пскован провинци — Псков гӀала йисташца Гдовца, Изборскца, Опочкица, Островца, Ржева Пустойца, Заволочьеца;
- Тверан провинци — Тверь, Торжок, Старица гӀаланашца, Ржева-Володимировн, Зубцов, Погорели Городище уездашца;
- Ярославлан провинци — Ярославль гӀала, Кинешма уездашца;
- Угличан провинци — Углич гӀала, Кашин, Бежецки Верх уездашца;
- Пошехоньен провинци — Пертома йуьрт (Пошехонье) а, Романов гӀала уездашца;
- Белозерски провинци — Белоозеро, Устюжна-Железопольски, Каргополь, Чаронда гӀаланашца[10].
1727 шарахь дӀайехира дистрикташ, ткъа ша губерни йекъа йолийра провинцешна а, уездашна а. Масала, Петарбурхан провинци йекъалора Копорски, Петарбухан, Шлиссельбурган, Ямбурган уездашка.
ЦӀеран омарца 1727 шеран 14 (25) март шеран Пошехоньен провинци дӀайаьккхира, цуьнан мохк йукъабеира Ярославлан провинцина[11].
Губернин олаллин хьалханчаш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, эскаран цӀе | Даржехь волу хан |
|---|---|---|
| Куракин Александр Борисович | эла, баккъал а къайлаха хьехамча | |
| Олсуфьев Адам Васильевич | баккъал а къайлаха хьехамча | |
| Шувалов Андрей Петрович | граф | |
| Нарышкин Александр Александрович | обер-шенк, сенатор, бакъ волу камергер | |
| Строганов Александр Сергеевич | граф, баккъал а къайлаха хьехамча, обер-камергер | |
| Румянцев Михаил Петрович | граф, баккъал а къайлаха хьехамча, обер-шенк | |
| Разумовский Пётр Кириллович | граф, баккъал а къайлаха хьехамча, обер-камергер | |
| Строганов Александр Сергеевич | граф | |
| Жеребцов Алексей Алексеевич | баккъал а къайлаха хьехамча | |
| Безбородко Илья Андреевич | граф, баккъал а къайлаха хьехамча | |
| Жеребцов Алексей Алексеевич | къайлаха хьехамча | |
| Нарышкин Александр Львович | обер-камергер | |
| Нелидов Аркадий Иванович | къайлаха хьехамча | |
| Дурново Дмитрий Николаевич | обер-гофмейстер | |
| Долгоруков Василий Васильевич | эла, баккъал а къайлаха хьехамча, обер-шталмейстер | |
| Владимир Дмитриевич Голицын | эла, обер-шталмейстер | |
| Потёмкин Александр Михайлович | полковник, тӀаьхьа — баккъал а къайлаха хьехамча | |
| Шувалов Пётр Павлович | граф, камер-юнкер, статски хьехамча | |
| Щербатов Григорий Алексеевич | эла, къайлаха хьехача | |
| Орлов-Давыдов Владимир Петрович | граф, къайлаха хьехамча | |
| Бобринский Александр Алексеевич | граф, баккъал а къайлаха хьехамча, шталмейстеран даржехь | |
| Шувалов Андрей Павлович | граф, баккъал а къайлаха хьехамча | |
| Бобринский Алексей Александрович | граф | |
| Мордвинов Александр Александрович | граф, кертара хьехамча, егермейстеран даржехь | |
| Трубников Александр Николаевич | Петарбурхан уездан олаллин хьалханча, д. кх. | |
| Бобринский Алексей Александрович | граф, гофмейстер | |
| Зиновьев Александр Дмитриевич | шталмейстеран даржехь, мукъаваьккхина гвардин поручик | |
| Гудович Василий Васильевич | граф, гвардин штабс-ротмистр | |
| Салтыков Иван Николаевич | сийлахь эла, флигель-адъютант, полковник (1912 — Цуьнан Сийлаллин гуонан, инарла-майор) | |
| Сомов Сергей Михайлович | баккъал а къайлаха хьехамча | |
| Владимир Михайлович Волконский | эла, егермейстеран даржехь, баккъал а къайлаха хьехамча |
Вице-губернаторш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, тӀемлочун цӀе | Цига хӀоттина хан |
|---|---|---|
| Римский-Корсаков Яков Никитович | ||
| Клокачёв Степан Тимофеевич | ||
| Ваканси | ||
| Мануков Федосей Семёнович | ||
| Наумов Фёдор Васильевич | къайлаха хьехамча | |
| Мельгунов Пётр Наумович | статски хьехамча | |
| Ваканси | ||
| Жилин Фёдор Яковлевич | полковник | |
| Диц Фома Григорьевич | барон, инарла-майор | |
| Сукин Яков Иванович | полковник, губернаторан 1-ра накъост | |
| Волк Иван Максимович | коллегин хьехамча, губернаторан 2-гӀа накъост | |
| Дуров Симон Феодосьевич | бригадир, губернаторан 2-гӀа накъост | |
| Суворов Фёдор Александрович | бригадир, губернаторан 1-ра накъост | |
| Харитонов Пётр Васильевич | коллегин асессор, губернаторан 2-гӀа накъост | |
| Потапов Устин Сергеевич | бригадир, инарла-майор | |
| Кожин Алексей Никитич | бакъ волу статски хьехамча | |
| Глебовский Иван Елизарович | бакъ волу статски хьехамча | |
| Маврин Савва Иванович | бригадир | |
| Голохвастов Андрей Иванович | бригадир | |
| Новосильцев Пётр Иванович | статски хьехамча | |
| Алексеев Иван Алексеевич | статски хьехамча | |
| Панкратьев Пётр Прокофьевич | полковник | |
| Татаринов Михаил Семёнович | коллегин хьехамча | |
| Завалиевский Степан Никитович | бакъ волу статски хьехамча | |
| Ухтомский Роман Иванович | эла, бакъ волу статски хьехамча | |
| Голохвастов Яков Алексеевич | статски хьехамча | |
| Опочинин Фёдор Петрович | статски хьехамча | |
| Урусов Сергей Юрьевич | эла, бакъ волу статски хьехамча | |
| Бороздин Александр Иванович | коллегин хьехамча | |
| Моллер Павел Иванович | бакъ волу статски хьехамча | |
| Дивов Николай Андрианович | статски хьехамча | |
| Княжевич Дмитрий Максимович | коллегин хьехамча, (даржехь чӀагӀвина 05.12.1824) | |
| Железнов Иван Григорьевич | бакъ волу статски хьехамча | |
| Якубовский Фёдор Яковлевич | IV классан чинхо | |
| Жадовский Анастас Евстафьевич | коллегин хьехамча, | |
| Ваканси | ||
| Киреев Михаил Никитович | коллегин хьехамча | |
| Николаев Яков Сергеевич | кертара хьехамча | |
| Васьков Николай Иванович | статски хьехамча | |
| Муравьёв Николай Михайлович | коллегин хьехамча | |
| Анисимов Михаил Иванович | статски хьехамча | |
| Перовский Лев Николаевич | статски хьехамча | |
| Чапский Эмерик Карлович | граф, коллегин хьехамча | |
| Лилиенфельд-Тоаль Павел Фёдорович | статски хьехамча | |
| Лутковский Иосиф Васильевич | бакъ волу статски хьехамча | |
| Хитрово Константин Константинович | губернин урхаллин лакхара хьехамча, вице-губернаторан декхарш кхочуш дийриг | |
| Волков Александр Александрович | статски хьехамча | |
| Демидов Михаил Денисович | камергер, бакъ волу статски хьехамча | |
| Косач Николай Алексеевич | инарла-майор | |
| Лилиенфельд-Тоаль Анатолий Павлович | бакъ волу статски хьехамча | |
| Толстой Александр Николаевич | граф, кертара хьехамча | |
| Толстой Мстислав Николаевич | граф, кертара хьехамча |
Литература а, хьосташ а
- Данилов А. А. Справочные материалы по истории России IX—XIX веков. Раздел: Российские губернаторы, генерал-губернаторы и наместники 1776—1861 гг.
- Подробный список глав губернии. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 18 июлехь
- Гербы губерний и областей Российской империи. — СПб.: Картогр. заведение А. А. Ильина Тип. М-ва путей сообщ., 1880. — 88 с.
Билгалдахарш
- ↑ Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 25 октябрь.
- ↑ Тархов С. А. Изменение АТД России за последние 300 лет. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 25 октябрь. Архивйина 2011 шеран 24 августехь
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1926 г. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 25 октябрь.
- ↑ 1 2 Ингерманландия. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, т. XIII (1894), с. 53—54.
- ↑ Национальные окраины российской империи. Становление и развитие системы управления. Институт Российской истории РАН, М. 1997 // Полное собрание законов Российской империи. 1-е собрание. СПб., 1830. Т. 4. № 1954. С. 334. Архивйина 2016 шеран 26 августехь
- ↑ Приказ от 17 января 1707 года «Об определении Римскаго-Корсакова в Ингерманландскую губернию земским судьею, и при оном статьи о порядке управления сею губерниею» // ПСЗ. Собр. 1-е. СПб., 1830. Т. 4. № 2135.
- ↑ 100 главных документов Российской истории. Указ об учреждении губерний. 18.12.1708
- ↑ 1 2 Архивы Санкт-Петербурга. Краткая справка о границах С.-Петербургской (Петроградской) губернии с XVIII в. до 1918 года. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 9 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2017 шеран 10 ноябрехь
- ↑ Славнитский Н. Р. Утверждение России в Ингерманландии в царствование Петра Великого, стр. 27
- ↑ ПСЗ-I, № 3380.
- ↑ ПСЗ-I, № 5029.
Хьажоргаш
- ЭСБЕ:Санкт-Петербургская губерния
- Библиотека Царское Село, книги по истории С.-Петербургской губернии (Памятные книжки), PDF
- Губернские комиссары
- Карта С.-Петербургской губернии 1792г на сайте Руниверс
- Карта Санкт-Петербургской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
- Карта Санкт-Петербургской губернии 1900 г.
- С.-Петербургская губерния. — 1890. — (Статистика Российской империи; 16. вып. 12)
- Алфавитный список населенных мест С.-Петербургской губернии. — СПб.: Губ. тип., 1913. — 128 с.
- Губерния на трехверстной военно-топографической карте Европейской России. (автоматизированный просмотр с современными картами и космическими снимками)