I кхайкхаман Российн империн Пачхьалкхан дума

I кхайкхаман Российн империн Пачхьалкхан дума — Россехь хьалхара бахархоша хаьржина векалийн законашдийцадахаран меже. Иштта гӀоьртира Росси хийца самодержавни йолчуьра парламентан монархега, цуьнца гӀертара политикин хьал тодан, оцу хенахь дуккха а сийсарш дара, революцин боламаш дара. I кхайкхаман думас цхьа сесси йира, лаьттира 72 дийнахь, 27 апрель (10 май) дуьйна  1906 шеран 9 (22) июль, цул тӀаьхьа дӀасахийцира императоро Николай II.

undefined

Йуьззина бакъонаш

Пачхьалкхан думин йуьззина бакъонийн йуьхьиг а, Ӏедалан меженийн системера цуьнан меттиг а йиллира Императоран Николай II «Пачхьалкхан дума кхолларах лаьцна» манифесто а, 1905 шеран 6 августехь йаьлла «Пачхьалкхан Думин харжамий хьоло» а. Коьртаниг чоьхьарчу гӀуллакхийн министро А. Г. Булыгина кечдиначу оцу документашца, Пачхьалкхан думин ца лора законашдахараг роль, ткъа лора законашдийцадахаран учрежденин роль чӀогӀа доза тоьхна бакъонашца, уьш хоржура дикка доза тоьхна наха: баккхий бахамийн долахой, йаккхий промыслан а, квартирийн а налог токхучара, башха бух тӀаьхь, ахархоша (цунах олура «Булыгинан дума»). Амма реза ца хилар оцу кховдамашна, йира дуккха а реза ца хиларан акцеш, стачканаш, забастовкаш берриг а махкахула, цуьнан тӀаьхье хилира керла хьесапаш дахар кхолларан а, белхан а Пачхьалкхан думин[1].

Думин бакъонийн коррекцино, цунна законодашдахаран функцеш йаларна йаьккхира 1905 шеран 17 октябран «Пачхьалкхан низам тодарах лаьцна» манифесто[2]:

ХӀоттайе, ца хуьйцу бакъо, цхьан а закон Пачхьалкхан Думо къобал ца дича тӀе ца эцарар, хоржучун халкъанна тӀера таро луо харжаман дакъалацар, тӀехьажар законе хьаьжжина хилар вайн тӀера Ӏедало хӀоттийна белхан.

Думин йуьззина бакъонаш билгал йаьхна 1906 шеран 2 февралан законо, цуо нисбо Думин болх, «Коьрта пачхьалкхан законашца» 1906 шеран 23 апрелехь даьхна. Оцу документаша хаъал дӀайахара Думин бакъонаш. Дума хоржура 5 шарна, цу тӀе Императорна бакъо лора иза дӀасахеца. Думин таро йара тӀеэца правительство кховдийна законаш, кхин а чӀагӀйан пачхьалкхан бюджет. Сессешна йукъахь императоран шегара даккха йиш йара законаш, уьш тӀаьхьа чӀагдан дезара Думо сесси йолучу хенахь[3]. Пачхьалкхан дума йара парламентан лахара палата. Лакхара палатин роль лелайора Пачхьалкхан кхеташоно, оцу палато Думо тӀеэцна законаш къобалдан дезара йа дӀататта дезара.

Ша долу кхочушдаран Ӏедал монархан карахь дара, цуо иштта куьйгалла дора ТӀеман ницкъашна тӀаьхь, билгалйоккхура арахьара политика, тӀом кхайкхор а, машар бар а, чолхе йа тӀеман хьал дар Империн муьлххачу махкахь.

Билгалдахарш

  1. Государственная Дума // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.
  2. Манифест 17 октября 1905 г. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 5 январь. Архивйина 2007 шеран 18 августехь
  3. Манифест 20 февраля 1906 г. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 5 январь. Архивйина 2009 шеран 13 июлехь
  4. Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху shub тIетовжаран йоза йаздина дац
  5. Выступление ректора Московского государственного университета имени М. В. Ломоносова, академика В. А. Садовничего — «Парламент, общество и образование в России». ТӀекхочу дата: 2009 шеран 5 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2009 шеран 2 февралехь
  6. Депутаты Государственной думы Российской империи. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 5 январь. Архивйина 2016 шеран 19 апрелехь

Литература

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь