Екатеринославан губерни

Екатериносла́ван губе́рниРоссийн империн административан-мехкан декъан цӀе.

Губерни кхоьллина 1802 шеран 8 октябрехь Новороссийскан губерни йукъара схьайаккхарца[1], йукъ Екатеринославехь (хӀинца Днепр) хилла. 1917 шо кхаччалц — Российн империн йукъахь хилла, 1917 шеран ноябрера — 1918 шерал апреле кхаччалц — Украинин Халкъан Республикин Украинин Советийн халкъан республика, Украинин советийн республикин йукъахь, 1919 шеран мартехь — Украинин Социалистийн Советийн Республикин йукъахь, 1922 шеран декабрехь Советийн Социалистийн Республикийн Созан йукъайеина. Доза ду Полтавин а, Харьковн губернеш къилбаседехьа, малхбалехьа — Донан Эскан область, къилбехьа — Азов-хӀордца а, Таврин губерница а, малхбузехьа — Херсонан губерница. Губерни уггаре йеха йу къилбаседехьара къилбехьа 252 чаккхарма, малхбузехьара малхбалехьа — 463½ чаккхарма.

undefined

Географи

ТӀеман-топографин съёмкица майда — 55 688,4 кв. чаккхарама, йа 5730 эз. дестин; йуккъера статистикин комитетан хаамашца (Ӏаьмнаш а, лиманаш а йоцуш) 55 704,4 кв. чаккхарма = 5 635 737 дестин. Губернин латта — нийса бай-аренан амал, шина басенца къилбаседехь а, къилбехь а, масех гунца а. Губернин уггаре лекха меттиг, 400 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, иза йу Славяносербскан уездан къилба декъехь Донецан а, Азов-хӀордан эркийн а майданахь. Кхин гунаш чекхдовлу Павлоградан а, Новомосковскан а уездашкахула, Орелан, Орелькин, Самарин дохаллица, губернин малхбузехь, мокхазан рагӀнаш Днепр, Ингулец, Кальмиус эркаш хадочехь, царна тӀехь кхуллу тархаш (ташлыкаш, каменкаш).

Геологи

Геологин агӀора Екатеринославан губернехь хаало кристаллан а, бухаэгна а породаш. Кристаллан породаш алсама йу губернин къилба-малхбузехь, Верхнеднепровски, Александровски уездашкахь, лаьтта гнейсах мокхазца, сиенитца, диоритца, змеевикца, порфирца; и могӀа берзина баьккхина хаало Днепр а, Кальмиус а эркашна дохалла, боьранаш чухула а.

Бухаэгна породаш хуьлу губернин къилбаседа-малхбузехь, йекъало:

  • а) кӀоран формацин (ламанан-киранан — ашанаш, гӀамар-тӀулг, доломит) Славяносербскан, Бахмутан, дакъошкахь Павлоградан а, Александровн а уездашкахь;
  • б) перман формаци (цӀеста маьӀда, гипсца а, тӀулгийн туьханца а цӀен сацкъаран рухлякаш); дерзина Бахмутан а, Славяносербскан а уездашкахь Бахмут а, Лозови эркашца;
  • в) киран формаци (кӀайн а, можа а бай-аренан кир-маьӀда, рухлякаш, сацкъар, гӀум) Славяносербскан, Бахмутан, Павлоградан уездийн къилбаседа декъехь;
  • г) кхозлагӀа формацехь Новомосковскан а, Павлоградан а уездан къилба декъехь.

Губернин тайп-тайпана геологи хӀоттам богӀу минералан бахамаш дукха хиларца. Губернехь хаало: мокхазаш, гӀишлошйаран кир-маьӀданаш а, гӀамар-тӀулг, аьлханаш, графит, аспидан аша, марганец, гинсу (киноваран кепехь), цӀаста (мокхазан йукъахь, сиенит йукъакхетта; цӀаста: собналла, сеналла, къегар), каолин, охра (кӀоран чкъоьрашна йукъахь), цӀе ловн а, басар бен а сацкъарш. Александровски уездехь ду базальт, ламанан балур, наггахь аметисташ а, днепран тархийн гӀамарш йукъахь — чӀиж; Мариуполан — нисло кӀезга долу минерал ауэрбахит а, гранаташ (венисаш) а.

Губернин коьрта минералан бахам бу лаьттах дохку тулган кӀора а, антрацит а Бахмутан, Славяносербскан уездашкахь; аьчкан маьӀда Бахмутан а, Верхнеднепровски а, Мариуполан а уездашкахь; тӀулган дуьра туьха Бахмутан уездехь. Губернин латта — Ӏаьржалатта, хьена уездашкахь Новомосковскан а, Павлоградан а, алсама вочудаьлла къилбаседа-малхбалехь — Славяносербскан уездан а, Бахмутан уездан малзбален а деъехь, Александровски, Мариуполан, Екатеринославан уездийн сацкъаран къилба дакъошкахь; Новомосковски а, Павлоградан а уездашкахь нисло гӀамарш, кегийра тӀулгаш, кӀайн латта. Алсама лаьмнаш а, уьшалаш а дац.

Медицина

193 лор (99 гӀаланехь а, 94 уездашкахь а), 307 фельдшер (203 уездашкахь), 108 бер оьцу зуда, 89 фармацевт, 68 аптека, 9 цергийн лор, 134 морзгал дугӀург, 16 даьхнин лор, 32 даьхнийн фельдшер. Лоьрийн дакъош – 39; кӀоштакара лоьраш – 43, фельдшераш – 173, акушераш – 26. Йерриг губернехь 74 дарбан цӀа 1556 маьнга; уездера дарбан цӀа – 38, менганашь 1050, 1 цӀа хьер бевллачеран, 13 чувуьжу дарбан цӀа, 4 цомгашарг тӀеоьцийла. Аптека – 46. Халкъан могашаллин дойу хӀора шарахь 15 эз. туьма. 1895 шарахь дуьйна Екатеринославан губернин бежнийн лоьран С. Г. Гринцеран куьйгаллица, губернехь аьттонца болх бо бактериологин станцино[2], цигахь мехий туху даьхнашна.

Билгалдахарш

  1. Полное Собраніе Законовъ Россійской Имперіи съ 1649 года. Т. XXVII. 1802—1803. — СПб.: Тип. II Отделенія Собственной ЕГО ИМПЕРАТОРСКАГО ВЕЛИЧЕСТВА Канцеляріи, 1830. — С. 272. — № 20449.
  2. «Постановления XXXI сессии Екатеринославского губернского земского собрания с 4 по 15 декабря 1896 года. Екатеринослав, 1897 г.» Стр. 502—504

Литература

Билгалдахарш

Кхин дӀа темана тӀехь