М. Ю. Лермонтовн цӀарах йолу пачхьалкхан оьрсийн драмин театр

1904-чу шарахь Соьлжа-ГӀалахь театран кружок схьайиллина. Цу хенахь Буру-ГӀалин музыкин-драмин кружокехь болх беш хиллачу Вахтангов Евгенийс Соьлжа-ГӀалин кружокехь оьрсийн а, кхечу мехкийн а классикийн пьесашца цхьамогӀа спектаклаш хӀиттийна. Уггаре а хьалха «Цомгаш нах» спектакль (Гауптман Герхардан «Машаран дезде» пьеса) хӀоттийна Вахтангов Евгенийс. 1909-чу шеран хьаьттан баттахь, студентан Магницкийн роль ловзош Вахтангов а волуш, Буру-ГӀалин кружоко соьлжагӀалахойн кхиэле «Зиночка» спектакль хӀоттийна^[2].

1910-чу шарахь Вахтангов Соьлжа-ГӀала Ӏен схьавеана. Цо куьйгалла а деш, тетран кружокан сцени тӀехь меттигерчу авторан М. Поповн а, Чехов Антонан «Ваша Ваня» а, кхийолу а оперетташ хӀиттийна. Уьш дӀайаьхьна велотрека тӀехь (ТӀаьхьуо Кировн цӀарахчу паркехь а)^[2].

1920-чу шарахь архитекторан А. Ларионовн проектаца, шена йукъайогӀуш школа а, театр а, съездийн чоь а йолуш, комплекс йан йолийна. 1914-чу шарахь Михайловская урамехь (хӀинца Лорсанов Сайпуддинан урам) меттигерчу нефтепромышленникан Схиртладзе цӀийнна боьттинчу буха тӀехь йеш йара театр. 1928-чу шарахь схьайиллина театр. 1929-чу шеран кхолламан беттан 12-чу дийнахь театран сцени тӀехь хьалхара постановка хӀоттийна, иза йара Ромашевн «Криворымскан чаккхе» пьеса^[3][4].

1938-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Совнаркоман оьрсийн драмин театр схьайелларан хьокъехь болу сацам арабаьлла. 1938-чу шеран лахьанан баттахь хьовсархошна коллективон хьалхара болх гира – Погодин Николайн «Герзаца стаг» пьеси тӀехь хӀоттийна спектакль^[4].

Тайп-тайпанчу хенашкахь оьрсийн театрехь куьйгалла деш М. Трофимовский, И. Гуревич, В. Игнатов, В. Белов, Е. Красницкий, А. Исаев, В. Губин, Н. Децик режиссераш хилла. 1941-чу шарахь М. Ю. Лермонтов кхелхина 100 шо кхаьчча, цуьнан цӀарах йина театр^[4].

1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн автономи меттахӀоттолц йолчу хена чохь, театр областан драмин театран даржехь йара^[5].

Театран сцени тӀехь хӀиттош йара Чехов Антонан «Иванов», «Ваша Ваня» а, Достоевский Федоран «Зулам а, таӀзар а» а, «Дукха хьолахь хуьлуш йолу истори» (Гончаров Иванан романаца В. Розовн инсценировка) а, Арбузов Алексейн «Иркутскан истори» а, «Бакъволу стаг» (Полевой Борисан «Бакъволчу стагах повесть» повестаца Т.Лондонан инсценировка) а, Шекспир Уильяман «Гамлет» а, Гюго Викторан «Мария Тюдор» а, Горький Максиман «Бухахь» а, Шиллер Фридрихан «Къизалла а, безам а» а, Островский Александран «Бесприданница», «Берзалой а, уьстагӀий а» а, Маяковский Владимиран «Къийзорг» а, Лермонтов Михаилан «Маскарад» а, Мадач Имрен «Адаман бохам» а, кхийерш а^[6].

[[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом|Сийлахьчу Даймехкан тӀеман шерашкахь Соьлжа-ГӀалин оьрсийн театран тобанаш фронте оьхура. Кеманаш дан ахчанаш цхьаьна а деттара артисташа. Ахчанаш вовшахдеттарна Лаккхарчу коьртабуьйранчас баркалла аьлла театрана. 1942-1944-чуй шерашкахь Малхбален Сибире кхелхина йахана хилла театр^[3].

1950–1954-чуй шерашкахь театран коьрта режиссер УССР-н халкъан артист Г. Полежаев вара. 1950-1954-чуй шерашкахь, хӀора а мур болабалале хьалха театран труппа йерриге а бохург санна хийцалуш йара. 1950–1951-чуй шерашкахь 13 премьера хилла. Иштта сих-сиха кечйеш йолчу спектаклийн дикалла лакхара йацара.

— йаздора «Грозненский рабочий» газето 1950-чу шеран эсаран баттахь^[5].

1955-чу шарахь режиссера А. Ридала Розов Викторан «Дикачу хене!» пьеса хӀоттийна. Коьртачарех цхьаъ йолу Аверин Андрейн роль ловзош Броневой Леонид вара. «Грозненский рабочий» газето йаздора:

Броневой Леонида цхьана муьрехь бен ца бина театрехь болх. «Бакъволу стаг» (Полевой Борисан «Бакъволчу стагах повесть» повестаца Т.Лондонан инсценировка) спектаклехь Маресьевн роль а, «Эла тӀехь жӀаьла» спектаклехь цхьа роль а ловзийна цо. Иштта, Е. Красницкийца цхьаьна режиссеран даржехь а волуш, берийн «Димка-невидимка» спектакль-водевиль а хӀоттийна^[5].

Нохчийчохь хилла граждански тӀом гойтуш йолу, «Къиза денош» спектаклан премьера хилла 1957-чу шарахь. Цул тӀаьхьа, А. Арбузовн «Иркутскан истори» а, В. Розовн «Ницкъаш цхьатера боцу латар» а спектаклаш хӀиттийна^[5].

Театро хьажархойн кхиэле йехкина «Гамлет» (коьрта роль ловзош ЧИАССР-н а, РСФСР-н а хьакъволу артист Г. Гладких вара) а, «Каренина Анна» (корьта роль ловзош В. Плужникова йара) а спектаклаш. Шинна а хӀоттамийн режиссер Н. Децик вара, ткъа художник – Э. Валентинов^[5].

1962-чу шарахь къоман а, орьсийн а республикин драмин шина театро Москван Кремлан театрехь шайн хьунарш гайтина. Нохчийн театро пачхьенан хьовсархошна Гамзатов Расулан «Ламанан йоӀ» пьесица спектакль гайтина. Лермонтовцаша Н. Музаевн «Адамах тешар» болх бовзийтина. И спектакль москван телевиденехула а гайтина. РСФСР-н культурин министра А.И. Поповс, шина театран коллективон сий а деш, уьш тӀелаьцна^[5].

Лермонтовн театро къоман драматургин произведенех дуьххьара хӀоттийнарг Н. Музаевн «Адамах тешар» пьеса йара. Цул тӀаьхьа нохчийн а, гӀалгӀайн а авторийн А.Мальсаговн «Со цхьалха хир вац» а, Боков Ахьмадан «Нана, тхо йуха догӀур ду» а, «Юрски хене» а пьесаш хӀиттийна. ^[5].

Н.Децик а, В. Вайнштейн а санна болу Оьрсийн театран режиссераша Лермонтовн театрехь а, Нурадиловн театрехь а спектаклаш хӀиттайора. Иштта, Лермонтовн театрехь Хакишев Руслана а, Солцаев Мималта а хӀиттайора цхьамогӀа спектаклаш^[5].

1979-чу шарахь Йерригсоюзан мажарийн драматургин фестиваль дӀахьочу хенахь, мехкан ши бӀе гергга театрашкахь мажарийн авторийн пьесашца спектаклаш хӀиттийна. Лермонтовн театро Мадач Имрен «Адаман бохам» пьеса хӀоттийна. Театран коьртачу режиссеран, Нохч-ГӀалгӀайн искусствийн хьакъволчу гӀуллакххочун, Ленински комсомолан совгӀатан лауреатан Солцаев Мималтан болх дипломаца а, ахчанан совгӀатца а бигалбаьккхина, ткъа искусство дика гайтарна диплом РСФСР-н халкъан артистана В.Н. Оглоблинна делла^[5].

1980-1989-чу шерашкахь театран актриса йара Россин Федерацин хьакъйолу артистка Геннадийн йоӀ Башлакова Татьяна.

Нохчийн Республикехь ши тӀом хиллачул тӀаьхьа, театр йан а йац ала мегар долуш болх бечара сецна йара. ГӀишло йохийна йара, дукхох болу артисташ республикера дӀабаханера. 15 шарахь гергга сецна а Ӏийна, Лермонтовн театро шен болх дӀаболийра. 2005-чу шеран оханан беттан 9-чу дийнахь Островский Александран трилогица «Айхьа лехнарг карор хьуна» спектаклан премьера а гойтуш, дӀаболийра театран 67-гӀа мур^[6].

2005-чу шеран асаран беттан 5-чу дийнахь Москвахь дӀадаьхьначу Нохчийн Республикин культурин денойн гурашкахь Актерийн йуккъерчу цӀийнехь Лермонтовн театрана лерина «Иштта театр а йара» суьйре дӀайаьхьна. «Айхьа лехнарг карор хьуна» спектаклан кийсак гайтина цигахь. Нохчийчоьнан куьйгалло театран белхахошна а, ветеранашна а сийлахь цӀераш а, баркаллин кехаташ а делира. Театрана Лермонтовн мидал а йелира. И суьйре кхи цӀе а йолуш дӀайирзира: «Иштта театр а йара. Иштта театр йолуш йу»^[6].

2005-чу шеран товбецан баттахь театр кхайкхинера Новочеркасскехь дӀайаьхьначу Россин Къилбан «Комплимент» оьрсийн театрийн фестивале. «Айхьа лехнарг карор хьуна» спектакль чӀогӀа дика тӀелецира хьовсархоша а, критикаша а. Коллективо шина декъехь Гран-при йаьккхира:

• театр меттахӀорна;
• тоьлла сценографина а, спектаклан исбаьхьаллин кечамна а^[6].

Оццу шарахь Лермонтовн театро дакъалаьцна Нальчикехь дӀайаьхьначу «ДоттагӀийн къажар» забаран жанран фестивалехь^[6].

ЮНИСЕФ берийн фондаца цхьаьна, Ахмадов Мусан сценарица кечйина «Суна саьрмик хила ца лаьа» берийн спектакль хӀоттийна. ГӀоьналлин гайтамаш дӀабаьхьна 2005-чу шеран чаккхенехь а, 2006-чу шеран йуьххьехь а^[6].

2006-чу шеран асаран баттахь театран коьрта режиссер Солцаев Мималт хӀоьттина. 2013-чу шарахь ша валлалц лаьттина иза оцу даржехь^[6].

2007-чу шеран товбецан баттахь театро дакъалаьцна Новочеркасскехь дӀайаьхьначу Дуьненайукъарчу «Комплимент» шолгӀачу фестивалехь. Цигахь пхеа декъехь дипломашца совгӀаташ дина цунна:

• фестивалан дакъалацархочун диплом;
• театран гӀуллакхна тешаме хиларна диплом;
• дика а, мехала а произведенин авторна диплом (Солцаев Мималт);
• тоьллачу актеран дуэтана диплом (Нохчийн республикин халкъан артиста Мирисултанов Ӏелас кхоьллина инарла Ермоловн амал);
• тоьллачу актеран дуэтана диплом (Нохчийн республикин халкъан артиста Вахидов Бай-Ӏелас кхоьллина Таймин Биболатан амал)^[6].

ТӀаьхьарчу хенахь театран шен долахь концертан чоь цахилар бахьана долуш, труппан кечамаш бар Соьлжа-ГӀалин «Оргтехника» куьлтурин цӀийнехь дӀахьош дара. 2012-чу шеран асаран баттахь театран керла гӀишло схьайиллина. 500 стагана лерина хьовсархойн чоь йара цу чохь. Кхузаман лехамашца богӀуш болу гӀирс бу цу чохь: оркестран ор хьала а, охьа а дахийта аьтто болуш ду, уггаре а генахь йолчу хьажархочун меттигна а, сценина а йукъахь 17 метр бен йац. Театрехь 100 хьажархочунна лерина кечамаш баран чоь а, кхузаманан актераш кечло меттиг а, говзанчийн меттигийн комплекс а йу. ГӀишло хьалха хӀоттийна Лермонтов Михаилан хӀоллам бу^[1][7].