Кавказан мехкан дошлойн дивизи

1914 шеран хьаьттан беттан 23 дийнахь Кавказан мехкан дошлойн дивизи вовшахтоха аьлла Николай II паччахьан омре хьаьжжина, дивизин дӀахӀоттам бара урхалла а, кхоъ бригада а, шишша кавказски мехкан дошлойн полк а (хӀора а 4 сотни а йолуш)

Дивизи йукъара вовшахкхетарш:

• Хьалхара бригада лаьтташ йара ГӀебартойн дошлойн полкех (йукъахь бара гӀебартой а, балкхарой а), 2-гӀа ДегӀастанан дошлойн полках.
• 2-гӀа бригада лаьтташ йара ГӀезалойн дошлойн полках (лаьтташ йара азербайджанцех, царах йоккхуш цӀе йара «къилбехьа кавказски (бакинцаш) гӀезалой» йа «тюркаш»), Нохчийн дошлойн полках.
• 3-гӀа бригада лаьтташ йара Чергазийн дошлойн полках (йукъахь бара ногӀий, чергази, абазинаш, абхазаш и кхарачой), ГӀалгӀайн дошлойн полк.

ЧӀагӀйинчу штаташка хьаьжжина, хӀор дошлойн полк лаьтташ йара 22 эпсарех, 3 тӀеман чиновниках, цхьана полкан моллах, 575 могӀархойн лахарчу чинех (дошлойх) а 68 герзаца доцу, лахарчу чинех а.

Иштта дивизинна тӀетоьхнера ХӀирийн гӀашлойн бригада а, 8-гӀа Донан гӀалгӀазкхин артиллерийн дивизион. ТӀаьхьа, 1914 шо чекхдолуш 8-гӀа Донан гӀалгӀазкхи артиллерийн дивизионан меттана цхьаьнакхетараллина тӀекхийтира 2-гӀа Дошлойн-ламанхойн артиллерин дивизион.

Хьаьттан беттан 23-чу дийнера лаккхарчу омрица дивизин командир хӀоттийра паччахьан жимахволу ваша, Цуьнан Сийлаллин уллера инарла-майор сийлахь эла Михаил Александрович^[2]. Дивизин штабан начальник хӀоттийра полковник Яков Давидович Юзефович, бусалба динехь волу литовски гӀезало, эскаран коьртера хьаькаман гӀуллакхаш кхочушдеш волу.

Оцу хенахь дивизин куьйгалла деш вара паччахьан ваша, сийлахь эла Михаил Александрович. Цуьнан штабан куьйгалхочун полковник Юзефовичан къайлах инструкци йара, къовламе тӀедуьллуш сийлахьчу элан дахар лардар. Хьелашка хьаьжжина, тӀамна йуккъе иза вахийтар доьхкуш. Михаил Александрович — ладаме стаг вара, аьттехьа а стешха вацара, цунна ца дезалора ша ларвар а, тӀех доладар а. Цхьана дийнахь, Юзефович марта динчул тӀаьхьа, дӀавижча, говраш дӀа а йожийтина, шен адъютанташца тхо долчу, тӀеман хьалхарчу позицешка веара. Иза дӀаваханчул тӀаьхьа, штабехь кегари хилира, самаваьлла Юзефович сийлахь элана тӀаьхьахьаьдира, карийначул тӀаьхьа дехарш дан хӀоьттира, штабе йухавахахьара бохуш. Михаил Александровична эхь хеттера, амма, шен дог-ойла цхьанна а ца хоуьйтуш, цхьанна ханна тхоьца висира, дӀацавоьдуш.

— Деникин А. И. Оьрсийн эпсаран некъ (Путь русского офицера)

Лаккхарчу эскаран куьйгалхочун гӀашлойн эскаран инарлин Л. Г. Корниловн 1917 шеран хьаьттан беттан 21-чу дийнан омрица Кавказски мехкан дошлойн дивизин кеп хийцира Кавказски мехкан дошлойн корпус аьлла^[3]. Цу хьокъехь корпусе дехьайелира Хьалхара ДегӀастанан дошлойн полк, иштта хьалхара а, шолгӀа а йухавовшахтоьхна ХӀирийн дошлойн полкаш а. Цара ДегӀастанан шолгӀачуьнца а, ГӀалгӀайн дошлойн полкашца цхьаьна кхоьллира шолгӀа Кавказски мехкан дошлойн дивизи.

Хьахийначу 1914 шеран хьаьттан беттан 21-чу дийнан омрица корпусан йуккъехь кхоьллира шина бригадех лаьтташ йолу хьалхара Кавказски мехкан дивизи:

I-ра бригада — ГӀебартойн а, Чергазийн а дошлойн полкаш;

2-гӀа бригада — Нохчийн а, ГӀезалойн а дошлойн полкаш.

Вовшахтоьхначул тӀаьхьа корпус Кавказе хьажо йезаш йара Кавказски эскаран куьйгалхочун куьйга кӀел. Амма тов-бецан 2-чу дийнахь Корниловн гӀуллакхан" хьокъехь, Ханна правительствон омрица Кавказски мехкан дошлойн корпусан командир инарла-лейтенант эла Багратион а 1-ра Кавказски мехкан дошлойн дивизин куьйгалхо инарла-майор эла Гагарин шайн даржех мукъабаьхнера. Оццу дийнахь Хенан правительствон омрица инарла П. А. Половцов Кавказски мехкан дошлойн корпусан командир хӀоттийра. Хьалхара Кавказски мехкан дошлойн дивизин куьйгалхо хӀоттийра инарла-майор принц Фейзулла Мирза Каджар. ШолгӀа Кавказски мехкан дошлойн дивизин куьйгалхо хӀоттийра инарла-лейтенант И. З. Хоранов^[4]. Инарла Половцовн аьтто белира Керенскига, хьалха тӀеэцна хилла омра — корпус Кавказе хьажош долу — кхочушдайта.

1917 шарахь товбецан беттан чаккхенехь — асаран бутт болалуш корпусан подразделенеш, дакъош Кавказе дехьайехира. Корпусан штаб Буру-гӀалахь йара, хьалхара Кавказски мехкан дошлойн дивизин штаб — Пятигорскехь. 1918 шеран кхолламан бутт болалуш Кавказски мехкан дошлойн корпусо шен болх сацийра. Аьрха дивизин шен хилла хӀоттаман цхьа дакъа эскаран гӀуллакхаш кхочушдан дехьайелира ВСЮР (Къилбехьа Россин тӀеман эскаре).

(Буьйранча революци хилале хьалхалерачу терминологехь маьӀна дара ханна куьйгалхочун йа командиран декхарш кхочушдийриг. Дивизин куьйгалхочун дарж догӀуш дара инарла-лейтенантан даржаца, оцу дарже хӀоттош инарла-майораш куьйгалхой санна буьсуш бара, шаьш генерал-лейтенантан чине хьалабаххалц).

Дивизин вовшахтохар дӀадирзира 1914 шеран тов-бецан баттахь, асаран баттахь иза цӀерпоштаца дӀакхачийра Подольски губерни. Лахьанан бутт болалуш Кавказски мехкан дошлойн дивизи йукъайахара инарла-лейтенанта Гусейн Хан Нахичеванскис куьйгалла дечу шолгӀачу дошлойн корпусна. Лахьанан бутт чекхболуш дивизи тӀаме хӀоьттира Къилбехьа-Малхбузера (австрийски) фронтехь, цуьнан куьйгалла деш вара артиллерин инарла Николай Иудович Иванов.

Дивизи къиза тӀемаш беш йара Полянчик, Рыбне, Верховины-Быстра меттигашкахь. Къаьсттина цӀий Ӏенош, къиза тӀемаш дӀабаьхьира 1914-чу шеран гӀуран баттахь Сане меттехь а, 1915 шеран кхолламан баттахь Ломна-Лутовиск кӀоштахь, Перемышль тӀе гӀерташ волу мостагӀ йухатухуш. Чиллин баттахь дивизино кхиаме тӀелатаран тӀеман операцеш дӀайаьхьира Ломница хи тӀехь, Бринь а, Цу-Бабин йарташкахь, Станиславов гӀала а, Тлумач меттиг а схьайоккхуш. Мангалан а, хьаьттан беттанашкахь а, 1915 шеран гуьйранна а дивизино дакъалецира тӀемашкахь Шупарка а, Новосёлка-Костюкова а, Доброполе а Гайворона меттигашкахь. Цуьнан куьйгалхочун Сийлахь элан Михаил Александровичан тоьшаллица дивизино тӀамехь

1915 шеран оханан беттан 26-чу хӀутосург беттан 2-гӀа де кхаччалц дивизино жигара дакъалецира Заднестровски тӀеман операцехь^[6]. 1916 шеран хӀутосург-асаран беттанашкахь дивизи, хьалха санна 7-чу эскаран 2-чу дошлойн корпусна йукъайогӀуш йара, амма дакъалецира Брусиловски прорывехь, цхьана ханна Къилбехьа-Малхбузера^[3] фронтехь 9-чу эскаран 33-чу эскаран корпусехь а йолуш. 9-чу эскаран хӀутосург беттан тӀеман операцин декъашхо^[7].

1916 шеран гӀура бутт болалуш дивизи Румынски фронте дехьакхоьссира, 4-чу армин 7-чу дошлойн корпусан йукъахь а йолуш^[3].

Дивизино жигара дакъалецира 1917 шеран хьаьттан баттахь Корниловски тӀелатарехь^[8].

ТӀом бечу заманахь Кавказски мехкан дошлойн дивизин баккхий эшамаш хилира. Кхаа шарахь дивизехь гӀуллакхаш кхочушдеш чекхбевлира ворхI эзар сов дошлой — Предкавказан а, Къилба Кавказан а бахархой. Дивизин полкаш масийттазза тӀейузара шаьш дӀанисйеллачу меттера схьаоьхучу тӀаьхьалонан сотнех. Деккъа цхьана 1916 шарахь дивизино 16 дошлойн тӀелатар дира. Дивизин тӀеман кхиамаш баккхий бу. 1916 шеран хӀутосург баттахь Черновиц меттехь цхьана ГӀебартойн дошлойн полко 1483 йийсар вира, иштта 23 эпсар а, йукъарчу барамехь йерриг дивизино йийсаре балийнарш доьазза дукхох бара дивизин йукъахьболчарал.

Кавказски мехкан дошлойн дивизин чоьхьарчу дахарехь шатайпа, башха гӀиллакх-оьздангаллин дӀахӀоттам бара. Дукха хьолахь цо ларам кхуллура эпсарийн а, дошлойн а вовшашца йолчу йукъаметтигашкахь. Иштта дошло-ламанхочун коьрта шатайпаналла йара шен сий лардар а, лайн амал цахилар, хьестацавалар а, ша цхьаннал лахар цахетар а. Даржел а, чинел а мехала майралла а, тешам а бара лоруш.

Нохчийн ламасталлин патриархальни-доьзалан дӀахӀоттамо лар йуьтура кавказхойн полкийн чоьхьарчу дахарехь. Полкийн эпсарийн гуламашкахь сийлахь меттигаш дӀалоцура баккхийчу, ларамечу унтер-эпсарша а, могӀарерачу дошлоша а. Иза хила догӀург дара, хӀунда аьлча, дукхахболу тӀемалой вовшашна йукъахь гергарлонаш долуш бара^[9].

Эпсарийн йукъаметтигашкахь шен башхаллин амал йара дӀахӀоьттина: вовшашка а, кхечу къаьмнийн ламасташка а, дине а ларам хилар. ГӀебартойн полкехь, къаьсттина, адъютанта вагарвора, эпсарийн гуламан стоьла хьалха маса бусалба ву, маса кериста. Бусалба нах алссам хилча, кхечара бусалба динехь лоруш ма-хиллара коьртара куйнаш ца дохуш Ӏара, кериста нах алссам хилача — коьртара куйнаш схьадохура^[10].

Дивизин эпсарийн корпус дукха хьолахь вовшахтоьхна хуьлура гӀалгӀазкхийн командирех, амма хӀор полкан коьртехь лаьттачу кхечу къоман векалш а дехьабовлура эпсаршка. Керла тӀеэцначу лаамерчара дош лора тӀом чекхбаллалц тӀеман декхарш кхочушдан. Шен леларехь хьакъ доцу хӀума далийтича, тӀеман гӀуллакхера дӀаваккха йиш йара. Иштта хьал нисделча, тӀемалошна хьалха погонаш схьайохура, цуьнан ледарлонех лаьцна иза вехачу йурта хаам бора, пособи далар тӀедожадора бехкечунна, иштта герз а, тӀеман духар а охьадиллар. Иштта дӀаваьккхинчун бакъо йацара харжамийн даржаш дӀалаца. ТӀеман хьелашкахь дивизино гайтира шен чӀагӀалла, лаккхара низам хиларца къаьсташ йара Февральски революци кхаччалц цкъа а дезиртирство, тӀамера вадар хилла дацара^[11].

ТӀеман декхарш кхочушда тӀеозийна боцчу Къилбаседа Кавказан ламанхойх (нохчий, гӀалгӀай, чергази, суьйли), шайн лаамехь болчарах вовшахтоьхна йара Кавказски мехкан дивизи, «Аьрха» йоккхучу цӀарца йевзаш йолу. Цуьнан дошлойн майралла цхьанайогӀуш йара церан хьалхалерачу амалшца а, тайп-тайпана маьӀнаш долчу «тӀеман хӀонс» бохучу кхетамца, иза бахьана долуш дивизин полкаша дӀалаьцначу меттигийн бахархоша шайна тӀехь хала ловра церан «аьрхалла».

— Деникин А. И. Оьрсийн эпсаран некъ (Путь русского офицера)

Кериста динехь боцчу пачхьалкхаллин векалшна луш долчу совгӀташна тӀера керста динан сийлахьчу нехан суьрташ (Святой Георгин, Святой Владимиран, Святой Анны кхи. дӀ.) хуьйцура Россин пачхьалкхан гербаца — ши корта болчу аьрзуца^[12]. Амма ламанхоша дийхира шайна Георгий (къонах) тӀехь волу совгӀат схьада аьлла, хӀунда аьлча ламанхошна йукъахь хабар даьржинера шайна совгӀатна «котам» луш йу аьлла. Ши корта болчу аьрзух цара иштта олура. Правительствоно церан дехарна жоп делира. Святой Георгий совгӀат санна йухавеара^[13].

Дивизин полкашкахь чӀогӀа лелош ламанхойн гӀиллакхаш дара — баккхийчаьрга ларам, хьошалла лелор, кхидӀа а. Цо йоккха лар йуьтура Ӏер-дахарехь а, дивизехь гӀуллакхаш кхочушдарехь а. Дивизин дакъошкахь хьеший шайн цӀахь, Кавказехь санна тӀеоьцура. Къоначу эпсаро ханна баккхийчу шен дошлошка лерам гойтура, къаьсттина садаӀа сецчохь, уставца догӀуш доцу, амма ламанхойн гӀиллакхехь. Делахь а, ламанхоша кхидолу гӀиллакхаш а лорура. Масала, ротмистр Кибиров, шен хенахь обург Зеламха, 1913-чу шарахь вийна волу, лоцуш, дакъалаьцна волу, ма-хуьллу Нохчийн полкан дошлошна ша ца гайта хьожура, шегара чӀир эцарна кхоьруш, хӀунда аьлча, полкехь гӀуллакхаш деш цӀейахханчу обурган гергара нах бара.

• 1920 шарахь Ригехь зорбанехь арайелира Н. Н. Брешко-Брешковскин «Акха дивизи» цӀе йолу киншка. Киншка масийттазза арахийцира^[14].
• Сергей Эйзенштейнан «Октябрь» (1927 шо) фильман кийсигехь большевикаша «Акха дивизин» тӀемалой Корниловски гӀаттамехь дакъа ма лаца бохуш агитационни болх беш гойту.
• «Ломара хьаьтт» кинофильман коьрта турпалхо Анзор — «Акха дивизин» ГӀебартойн полкан тӀемало хилла ву. Сюжетехь, иза цӀа а вогӀий, С. М. Кировца цхьаьнакхета. Корниловски гӀаттамах олу цо: «…И шу дивизи а кхин башха акха а ца хилла».
• 1998 шарахь футбольни клубан «Анжи» хьовсархойн клуб кхоьллира «Акха дивизи» цӀе а туьллуш^[15].
• НТВ каналехь гайтинчу сериалин цхьа фильм «Кавказцаш Россин тӀемашкахь» «Акха дивизина» (2006 шо) лерина йара^[16].
• 2012 шеран асаран беттан 9-чу дийнахь Назранехь Иэсан а, сийлаллин а мемориалан меттехь «Акха дивизин» ГӀалгӀайн дошлойн полкан хӀоллам схьабиллира. ХӀолламан автор вара скульптор Равиль Юсупов.
• 2014 шеран хьаьттан баттахь «Акха дивизин» бӀе шо кхачарна, Малгобекски кӀоштахь дивизехь тӀом бинчу берхӀитта Сагопшин йуьртан бахархошна хӀоллам хӀоттийра^[17].
• 2016 году шарахь телеканал Россия-24 гайтира документальни фильм «Акха дивизи. Сийн а, декхаран Къонахий».
• ГӀалгӀайчохь «Акха дивизи» йукъараллин организаци йу говрахь лелар дезархойн^[17].
• 2010 шарахь Соьлжа-ГIалахь Терроризмаца къийсам латтош кхелхинчийн иэсан хӀоллам пхеа тӀулгах лаьтташ йу, царна тӀехь аьгна йу Акха дивизин Нохчийн дошлойн полкехь дакъалаьцначу дошлойн а, эпсарийн а цӀераш.