Эсийн а, сийлаллин а мемориал (Несара)

Мемориал «Исс бӀов» (гӀалгӀ. «Ийс гӏа́ла») — цхьаьна гулъйина исс гӀалгӀайн бӀов кепехь йолу мемориалан гӀишло, репрессеш а, геноцид а лайначарна лерина (бӀовнийн терахьо гойту махках даьккхина исс халкъ).

Иза йерриг а мемориалан комплексан уггаре а сийлахь а, йуккъера а структура йу. Мемориална чуьра музей йу, цигахь гойтуш ду 1940-1950-гӀа шерашкахь ССРС-хь хилла репрессеш а, 1992-чу шарахь ХӀирийчоь-ГӀалгӀайн конфликтехь маьрша бахархойн зенаш а гойтуш долу суьрташ а, материалаш а, суьрташ, а цӀийнан хӀуманаш а, кхин йолу. Мемориал а, музей а схьайиллина 1997-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь, гӀалгӀай а, нохчий а Кхазакхстане а, Йуккъерчу Азе а махкахбаьхна шо кхаьчначу дийнахь. Йуккъера бӀов йиъ гӀат йолуш йу, 25 метр лекха йу. ХӀора бӀов тӀехь гойтуш йу гӀалгӀайн халкъан тайп-тайпанчу историн муьрийн архитектура. Мемориална тӀехьа лаьтта масех бӀе «чурт» — гӀалгӀайн халкъан тӀулган кешнийн тӀулгаш.

Комплексан аьтту а, аьрру а агӀонашца ахгӀорторехь дӀахӀиттийна йу колоннадаш. Царах цхьанна йистехь 18 мемориалан плиташ хӀоттийна йу, Российн империн эскарехь гӀуллакх дечу хенахь пачхьалкхан совгӀаташ кхаьчначу 36 гӀалгӀайн цӀерш тӀехь. ШолгӀачу колоннадехь 18 мемориалан тептар хӀоттийна ду, гӀалгӀайн 36 гӀараваьллачу стеган цӀераш а йолуш: революционераш а, Граждански тӀеман дакъалацархой а, иштта ГӀалгӀайчоьнан пачхьалкхалла кхолларехь а, кхиорехь а доккха дакъа лаьцна кхетош-кхиоран белхахой а, кхин болу нах а, царна йукъахь бара Д. Лихачёв а, Патриарх Алексий II а, С. Орджоникидзе а, И. Зязиков а, Е. Крупнов а, Г. Мартиросиан а, М. Джабагиев а кхинберш.

2014-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь геноцид дагалоцуш, 1944-чу шарахь гӀалгӀай махкахбаьхначу хенахь лелийначу цӀерпошта тӀера экспонат хӀоттийра Иэс а, сийлалла а мемориал территорехь. Экспонат лаьтта Л-2046 серехь паровозах а, "Теплушка вагонехь а, уьш нуьцкъала махках даьхна къаьмнаш дӀасалелош хилла.

Экспонатан дехьа-сехьа агӀонаш тӀехь бу «1944» а, «1957» а шераш тӀехь йаздина ши хӀоллам, гӀалгӀайн халкъ махках даьккхинчу шо а, уьш реабилитаци йина, даймахка йухадерзийна шо а билгалдоккхуш. Иштта ду гӀалгӀаша Кхазакхстанехь а, Йуккъерчу Азин кхечу меттигашкахь а махкахбаьхна даьккхина 13 шо. ШолгӀачу хӀолламехь а гойтуш бу схьакхета малх, маршо а, йухадерзар а, гӀалгӀайн къам йухадендалар а гойтуш.

Мемориалан йуккъерчу декъехь лаьтта Дикий дивизин ГӀалгӀайн полкан хӀоллам.

Цу тӀехь гойтуш йу кхаа дошлочух лаьтта композици. ТӀелеттачу говрийн тобанан коьртехь ву ГӀалгӀайн дошлойн полкан эпсар, цунна тӀехьа ши дошло — Георгиевски кавалераш. ХӀоллам лерина бу гӀарайаьллачу Кавказан Туземни говрийн дивизина, Российн Империн эскаран дошлойн дакъана. Иза схьайиллина 2012-чу шеран асаран беттан 9-чу дийнахь, Россехь дуьххьара хӀоттийна хӀоллам бу иза «Дикий дивизина» лерина^[3]. ХӀолламна тӀехь мемориалан у ду. Царах цхьанна тӀехь йу ГӀалгӀайн говрийн полкан командир волчу полковника Г. А. Мерчуле декъалваларан телеграмман ма-йарра текст.

Брестан гӀап тӀаьххьара ларъйинчун хӀоллам бу мемориалан йуккъерчу декъехь.

Иза лерина йу советски эскархочунна лейтенантана Барханоев Уматгирей Артагановична. Эпсар гойтуш ву вуьззина дегӀаца, гӀопан пенан дакъа долчу фрагментехь. Оцу пенан тӀехьарчу агӀон тӀехь патриотически йозанаш ду, советан эскархоша — Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь гӀап ларъйеш болчу хенахь гӀап ларъйархоша — пенаш тӀехь дӀайаздина долу. Цул сов, хӀолламна тӀехь йу Брестан гӀап ларъйинчийн цӀераш тӀехь йазъйина кхо мемориалан у. Цхьаболчу хьостанаша дийцарехь, лейтенант Барханоев вара Брест гӀап тӀаьххьара ларъйеш верг^[4].

«ГӀалгӀайчоь Россин составехь йахар» цӀе йолу барельеф а хӀоттийна, цуьнца цхьаьна «Дуй биъна дош» цӀе йолу мемориалан у а ду, цу тӀехь гӀалгӀайн халкъан векалша Россин тешаме хиларан дуйнан текст йу.

«ГӀалгӀайчоь» барельефа гойташ да кхузаманан республика а цун халкъ а. Барельефна бухахь йу Российн президентан Ельцин Борисан ГӀалгӀайн Республика кхоьллинчу Указан кийсак тӀехь йолу мемориалан у.

ГӀалгӀайчоьнан меттигера бахархойн — Советан Союзан Турпалхойн а, Россин Федерацин Турпалхойн а, Социалистически къинхьегаман Турпалхойн а — цӀерш тӀехь йолу мемориалан у.