Жемчужина, Полина Семёновна

Иза йина Российн империн Екатеринославан губернан Александровскан кӀоштара Пологи йуьртахь (хӀинца Российн Запорожьен область) жуьгтийн доьзалехь. Цуьнан да Соломон Карповский говзаллица портной вара. 1910 шарахь дуьйна Екатеринославехь цигара заводехь цигара болх бира. 1917-чу шарахь аптекехь кассир хилира иза.

1918 шарахь Карповская Перлан йиша а, ваша а эмиграци йира Британин мандатан Палестине. ТӀаьхьо цуьнан ваша Америке дӀавахара, цигахь Сэм Карп цӀарца вевзаш волу, Советан Ӏедална гӀуллакх дира, тӀеман кема эцаран хьокъехь дийцарш а деш. Иштта цо болх бира «Карпан экспортан а, импортан а корпорацин» президентан даржехь, цуьнгахула ССРС эцна тӀеман материалаш Америкин говзанчашкара^[2]. Жемчужинаца 1939 шо кхаччалц кехаташ йаздеш хилла йишас.

1918 шарахь Карповская ЖовхӀар дӀакхийтира РКП(б) а, ЦӀен эскарах а, цигахь цо гӀуллакх дира 12-гӀа эскаран дакъошкахь политикин белхахочун даржехь, клубан куьйгалхо вара. 1919 шарахь иза Киеве хьажийра къайлаха болх бан. ТӀаьхьо, Харьковехь, Украинехь къайлаха белхаш дӀабахьарна дуьххьара кехаташ кхаьчна цуьнга Жемчужина Полина Семёновнин цӀарах. Н. Меклера йаздина шен «В Деникинском подполье» (1932 шо) цӀе йолчу книги тӀехь^[3]:

Самукъане жима зуда Полина Семёновна Жемчужина тӀеман госпиталехь медсестра йара. Цо <…> «хьагӀ» йира большевикашца, мадам Брунцельца цхьаьна стратегин планаш хӀиттийра Росси йохийна «латышаш, жуьгтий, китайхой, ЧК» сацамца эшорна^[4].

1919—1920 шерашкахь Украинин ВКП(б) ЦК-хь зударшна йукъахь белхан инструктор йара. 1920—1921 шерашкахь Запорожьен горкоман зударийн декъан куьйгалхо лаьттина иза. 1921—1922 шерашкахь Москвахь РКП(б) Рогожско-Симоновски райкоман инструктор йра.

1921-чу шарахь иза Молотов Вячеславе маре йахара, Сталин Иосифан хӀусамненан Аллилуева Надеждин уллера доттагӀалла хилира цуьнан.

Дешар Ӏамийна 2-чу Москох пачхьалкхан университетан (1923) а, 1-чу Москох гӀалин университетан (1925) а белхалойн факультеташкахь, дешна Плехановн цӀарахчу Москох къоман бахаман институтан экономикан кафедрехь (1925—1926).

1927—1929 шерашкахь партячейкин секретарь йара иза. 1929—1930 шерашкахь РКП(б) Замоскворецкин райкоман инструкторан болх бина. 1930—1932 шерашкахь «Новая Заря» цӀе йолчу хаза хьожа йогӀу хӀуманаш йеш йолчу заводан директор йара иза. 1932—1936 шерашкахь иза йара лакхарчу тӀегӀанан парфюмерин трестан (ЖирКост трестан) куьйгалхо. Цул тӀаьхьа ССРС кхачанан промышленностан Халкъан комиссариатехь куьйгаллин даржаш лецира: 1936 шеран июлехь дуьйна — парфюмерин, косметикан, синтетикан, сабанан промышленностан Коьртачу дирекцин куьйгалхо, 1937 шеран ноябрехь — Халкъан комиссаран заместитель.

1939 шеран 19 январехь Халкъан комиссариатах дӀакъаьстира ССРС ЧӀерийлецаран промышленностан Халкъан комиссариат, коьртехь Жемчужина Полина а йолуш.

Сталина ша хӀоттийра Полина Семёновна чӀерийлецаран халкъан комиссар — со дуьхьал вара! Экономикан гӀуллакхашна тӀехьожуш цхьаъ бен йоцу зуда Халкъан комиссар йара иза.

— Вячеслав Михайлович Молотов^[5]

1939 шеран март баттахь дуьйна ВКП(б) ЦК декъашхочун кандидат йара. 1939 шеран ноябрехь иза дӀайаьккхира чӀерийлецаран промышленностан халкъан комиссаран даржера, дехьайаьккхира РСФСР ледара промышленностан Халкъан комиссариат (1946 шарахь дуьйна министерствон) текстилан а, галантерейн а промышленностан коьртачу дирекцин куьйгалхочун дарже. 1941 шеран февралехь 18-чу партин конференцехь иза дӀайаьккхира ВКП(б) ЦК кандидатийн тептарера.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь а, цул тӀаьхьа а, 1942-чу шарахь дуьйна жигара болх бира жуьгтийн антифашистийн комитетехь. 1948-чу шеран майхь Жемчужина дехьаваьккхина РСФСР-н ледара промышленностан министерствон резерве.

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом чекхбаьлча йуьхьӀаьржачу хӀоьттира иза.

1948 шарахь Молотовс Москох аккредитаци йинчу кхечу пачхьалкхийн дипломаташна лерина дӀайаьхьначу приемехь, Сийлахь-Йоккхачу Октябран социалистийн революцин 31 шо кхачар дагалоцуш, Жемчужина къамел дира Израилан векалца Голда Меирца, цуьнга идиш маттахь элира (which she, Zhem child from « Жуьгтийн йоӀ». Цул тӀаьхьа цо хастам бира векал Меир Москохарчу хоран синагоге кхачарна, цигахь, гуш болу кхерам боллушехь, векал Меир церемониальни тӀеийцира Москохарчу жуьгтийн самукъадаьллачу тобано. Жемчужина, онда коммунист, чӀогӀа шовкъе йара Исраилан кибуцашца, йехха хан йаьккхира миссис Мейран йоӀе Сарате а, цуьнан доттагӀчунна Яэль Намире а, кибуцникаш хиллачу, кибуцех лаьцна хеттарш деш — цигахь бехаш муьлш бара, уьш муха лелайора. Цаьрца идиш маттахь къамел дира цо, Сарата оццу маттахь жоп делча, самукъадаьлла йара иза. «Ревивимехь» дерриг а декъаш ду, шен долахь долахь дерг дац аьлла, Сарата дийцича, гуш йуьхьӀаьржа хӀоьттира Молотова. — Иза нийса дац, — элира цо. «Нахана товш дац дерриг а декъа. ХӀетте а Сталин дуьхьал вара цунна». Цо цунах лаьцна ойла йеш дерг а, йаздеш дерг а деша деза ахь". Вукху хьешашна тӀе йухайалале, Сарат мара а йоьллина, бӀаьргех хи а долуш, элира цо: «Дерриг а дика хуьлда хьуна», ткъа дӀасакъаьсташ, Исраилан халкъана дика лаам а беш, чӀагӀдора цо, нагахь санна иза шайна дика делахь, дерриг а дуьнентӀехь бехачу жуьгташна а дика хир ду аьлла^[6].

Ала догӀу, историкаша дийцарехь, Жемчужина а, Меира а кест-кеста йийцаре йеш хилла жуьгтийн йоцу теманаш. Шайн доьзалан гонехь В.М. ЦК-хь дӀакъевлинчу неӀаршна тӀехьа дийцаре деш дерг шен хӀусамненаца кест-кеста дуьйцура Молотовс. Ткъа Жемчужина Голда Меирна дуьйцур дара цунах лаьцна. Ткъа Политбюрехь дийцаре деш долу къайлаха гӀуллакхаш Исраилан векална Ӏорадохуш хилар хиъча, сихонца реакци хилира.

1948 шеран 29 декабрехь Жемчужина Полина партера арайаьккхира, ткъа 1949 шеран 29 январехь иза лаьцна, бехке йира «масех шарахь жуьгтийн националисташца зуламан уьйраш лелорна». Цул тӀаьхьа ши бутт баьлча цуьнан майра Молотов Вячеслав арахьарчу гӀуллакхийн министран даржера дӀаваьккхира, цуьнан доккхачу декъана тӀеӀаткъам дӀабаьлла.

Иштта лецна цуьнан цхьа могӀа гергара нах а: цуьнан ваша Карповский А. С. а, йиша Лешнавская Р. С. а, вешин бераш Штайнберг И. И., ССРС авиацин промышленностан министерствон No 339 заводан директор, Голованевский С. М., ССРС чӀерийлецаран I министерствон хьуьнан промышленностан коьртачу дирекцин куьйгалхочун кадрийн гӀоьнча. Лешнавская а, Карповский а лаьцна, «шайна тӀехь лелийначу режимна дуьхьало йан ницкъ ца кхочуш»^[8], набахтехь белира.

1949 шеран 29 декабрехь ССРС пачхьалкхан кхерамзаллин министерствон лерринчу кхеташоно пхи шо хан туьйхира цунна Кустанайн областехь махкахйаккха. 1953-чу шеран январехь, керлачу йукъараллин кхелана кечамаш беш, махкахбаьхначу хенахь лаьцна, Москох дехьайаьккхира иза. Цуьнан дешнаш лардина гӀуллакхан картотекехь: «Ӏедало сацам ма-барра, иштта хир ду»^[9].

Сталин веллачул тӀаьхьа, иза дӀавоьллина шолгӀачу дийнахь, 10-чу мартехь^[10] 1953-чу шарахь Лаврентин Бериян омрица маьрша а йаьккхина, реабилитаци йира иза, цуьнан гӀуллакхехь дакъалоцуш болу кхиберш санна. Иза йуха а парте дӀахӀоттийра, махкахваккхаран хан шен партин старшина лоруш.

Иза йисира онда сталинист. 1960-гӀа шераш йуккъе дахча МолотовгӀеран доьзалехь хиллачу Аллилуева Светланас тӀаьхьо дагалоьцура^[11]:

Полинас соьга элира: «Сан да гений ву. Цо вайн махкахь пхоьалгӀа колонна йохийра, тӀом болабелча парти а, халкъ а цхьаьнакхетна. ХӀинца кхин революцин са дац, оппортунизм массанхьа а йу». Церан йоӀ а, нуц а вист ца хуьлуш Ӏара, шайн таррашна тӀе бӀаьргаш охьа а диллина. Уьш башха чкъор дара, эхь хеташ…

Иза йелла Москохахь 1970 шеран 1 майхь, дӀайиллина Новодевичин кешнашкахь; цуьнан майра дӀавоьллира цунна уллехь 1986. Цул тӀаьхьа, 1989 шарахь, цигахь а дӀайиллина цуьнан цхьаъ бен йоцу йоӀ Молотова-Никонова Светлана Вячеславовна (1929—1989). Биографаша наггахь хьахош йу Полинин шолгӀа йоӀ, шен дуьххьарлерчу захалонера йу бохуш, Жемчужина Рита Ароновна^[12]. Ма-дарра аьлча, хӀара йу 1938-чу шарахь шен да-нана лецначул тӀаьхьа Полинин вешин кӀентан Карповский Аронан йоӀ^[13]