ГӀойти Билу-Хьаьжа

Билу-Хьаьжа вина 1852 шарахь Хьалха-МартантӀаьх меттигера моллин ГӀойтин доьзалехь, иза схьаволу тайпанах гендарганой. Динан дешар дешна БоргӀнерачу хьуьжрехь. Кхин а дешна шариӀатан Девкар-Эвлахь. Масийттаза хьаж цӀа ваханан^[2]. XX бӀешо долалуш хаьржина Хьалхара-Мартанан къеда (ШариӀатан суьдхо) ^[4].

Революцин шерашкахь советийн Ӏедална гӀолецира, гражданийн тӀамехь, большевикийн агӀо лецира. Цуьнан куьйгаллица мартахоша дакъалецира Ӏалхан-Йуьртан а, ГӀойтин а тӀамехь Деникинан эскарца, кхин а аренан Нохчийчоь кӀайнгвардихойх мукъа йоккхуш^[5].

1918 шарахь Билу-Хьаьжа а, Цицаев Шахмирза а, Урус-Мартанан тобанийн коьртехь волуш, дакъалецира большевикийн агӀор Соьлжа-ГӀала йоккху тӀемашкахь Бичерахов Георгийн Теркан гӀазакхашна дуьхьала. Беликовски тӀай долчу кӀоштахь позицеш дӀалаьцна нохчаша. Цигахь, Билу-Хьаьжас, ерриг а локхаллехь лаьтташ, гӀазакхийн позицешна тӀехь гӀаттамхойн герз нисдира. Цуьнан чоа масийтта метте герз кхетна, амма ша цунна чевнаш ца хилира^[2].

1919 шо долалуш Билу-Хьаьжи жигара дакъалоцуш вара граждански тӀамехь, чевнаш хиллачарна тховкӀело луш цӀен эскархойн, цӀен гӀаттамхойн тобанашна герз а, йуург а латтош. 1919 шеран мартехь кӀайнгвардин Российн Къилбан Герзийн ницкъаш, коьртехь А. И. Деникин волуш, гӀоьртира нохчийн дуьхьало йохо, Соьлжин асана тӀехула тӀеман операцеш йолорца. Коьрта тохар хилира Нохчийн махкахь революцин центр лоруш хиллачу ГӀойтӀа йуьртана. Деникин эскаран тӀелетар дӀадоладелла хилар хиъча, Хьалха-Мартанан герзаца йолу тобанаш гулйелира йуьртан къилба-малхбалехьа йистехь, цигахь Билу-Хаьжа цаьрга вистхилира: Вайга ЦӀен Эскаран салтий, вайх тешна, тхан хӀусамашка баьхкина вайн хьеший схьало боху. Вайна йукъахь нах бу, оьрсаша шайн гӀуллакхаш шаьш дӀанисдийр ду бохуш, вай цӀахь Ӏе бохуш. Цунна вай реза хила йиш йац, цкъа-делахь, Деникин вайн мостагӀ хиларна, шозлагӀа-делахь, вешан хьеший дӀа а луш, лулахойн бӀаьргашна хьалха вешан халкъ йуьхьӀаьржа хӀоттор ду вай. Тахана тӀеман аренгахь воьжнарг гӀазотна велла лорур ву! Суна тӀаьхьахӀотта^[2].

ТӀом боьдуш Билу-Хьаьжин коганна чов йира. Цуьнга а ца хьоьжуш, цуо дакъа лецира Ӏалхан-Йурт йоккхачу тӀамехь, иза хилира цхьа ши де даьллачу тӀаьхьа ГӀойтӀин тӀамал тӀехьа^[2].

Нохчийчохь Советийн Ӏедал хӀоттийначул тӀаьхьа Билу-Хьаьжа а, цхьа могӀа дешна наха а Ӏедална тӀедиллира нохчий ШариӀатца а, шайн Ӏадаташца а бахийта аьлла. Цул тӀаьхь Билу-Хьаьжа халкъан мостагӀ ву аьлла кхайкхийра, цуо кечбина Советашна герзашца гӀаттам^[3].

1925 шеран сентябрехь Хьалха-Мартан гуо бина ГПУ эскарша. Йуьрта чу йаккхий тоьпаш туьйхира, хӀаваэхула бомбанаш йиттина тӀеман кеманаш. Меттигерчу бахархоша герз дӀа а даьккхина, Гайтаев Билу-Хьаьжа дӀавала везаш вара. Бахархойн кхеташонехь сацам бира герз дӀадала, шийла герз доцург, амма нах дӀа ца луш. Цунна реза хилира ГПУ, Урус-Мартанах куьг ца хьакха дош а луш. Герз дӀаделлачул тӀаьхьа сихха тайп-тайпанчу калибрийн тоьпашца йуьртана керла тоьпаш йеттар дӀадоладелира. ГПУ-но йуха а тӀедожийра Гайтаев сихонца дӀавала, ца лахь Хьалха-Марта кхоччуш хӀаллакйийр йу аьлла, кхерамаш туьйсура цара.

Оцу хенахь Билу-Хьаьжа Мартан-Чу, Таьнги-Чу йарташна йуккъехь йолчу хьуьнхахь хилла. Цунна ца хаьара иштта ультиматум йуйла. Шен цхьана накъосто шега кхолладелла хьал дийцича, Билу-Хьаьжас сихонца ГПУ тӀе векалш бахийтира, ша церан кара дӀалуш ву аьлла, хаам а беш. Иза хилале Хьалха-Мартанан йуккъе кхаьчна иза, цигахь меттигерчу бахархошка гечдар дехна цо, шайна баланаш кхолларна. Йийсаре лаьцначул тӀаьхьа сихха Дон-тӀера-Ростов дӀа а вигина, цхьа ши бутт баьлча вийна^[2]. Реабилитаци йина 1989 шарахь^[5].