Якоби, Александра Николаевна

Ӏилманан литературехь Александра Николаевнин фамили цхьабосса тилларан практика дӀахӀоттийна йац. Тайп-тайпанчу хьостанаша цуьнах олуА. Н. Якоби^[8], А. Н. Якобий^[9], А. Н. Тюфяева^[10], А. Н. Пешкова^[11], А. Н. Толиверова^[2], А. Н. Пешкова-Толиверова^[12], А. Н. Тюфяева-Толиверова^[13], А. Н. Толиверова-Пешкова^[14], А. Н. Толиверова-Якоби^[15] иштта А. Н. Тюфяева-Толиверова-Пешкова а олу^[16]. Цкъацкъа цара лелайо цуьнан фамилийн тайп-тайпана версиш ийна, анахронизман кепехь, цуьнан фамилин цхьана билгалчу захалонан муьрца йогӀуш йолу принцип лар а ца йеш^[17]. Цуьнан бахьана дара ша Александра Николаевна, цо шен библиографе цӀерийн тӀехдаларца галморзахаллаш йукъайаьхна, цунна лерина Н. С. Лесковс бехк баьккхира цунна^[18].

Ник «Толиверова», дукхахдолчу хьостанаша дийцарехь^{[1][7][19][20][21][22]}, кхоьллина Александра Николаевнин берийн Толя а, Вера а цӀарах. Цунах лаьцна хаамаш, схьагарехь, дуьххьара гучубевлла Ал. Алтаевн дагалецамаш, «Дагалецаме цхьаьнакхетарш» (1946 шо), В. П. Острогорский аьлла^[23]. Амма, И. Ф. Масановс дийцарехь, йаздархочо Толиверова боху псевдоним 1878-чу шарахь дуьйна лелийна^[2], вуьшта аьлча, шен йоӀ Вера дуьненчу йалале диъ шо хьалха. 1880 шарахь А. Н. Якобин Петарбухехь цхьана издательствон С. П. Глазенап а лелайора С. Толиверовн хийцина псевдоним^[24].

Александра Николаевна Якоби фамилица вевзаш вара 1860-гӀа шерашкахь а, 1870-гӀа шераш чекхдаллалц а. Цо цхьайолчу статьяшна куьйгаш йаздина оцу фамилица 1880-гӀа шераш дуьйлалуш дуьйна. Толиверова фамилица тайп-тайпанчу комбинацешкахь гучуелира иза 1878 шарахь дуьйна, 1880-гӀа шераш дуьйлалуш дуьйна цо ша Тюфяева-Толиверова аьлла куьг йаздира. 1890-гӀа шераш дуьйлалуш иза маре йахара Д. Н. Пешкове, шен дахаран тӀаьххьарчу 25 шарахь йевзаш йара Пешкова-Толиверова а, Толиверова-Пешкова а фамилешца^[10].

Александра йина 1841 шеран 24 апрелехь Рязанан губерналлин Егорьевскехь Москохара совдегаран Сусоколов Николай Ивановичан а, цуьнан зудчун Сусоколова Анна Ивановнин а доьзалехь. Рязанан духовни консисторин Успенски кафедралан килсан реестрехь йу 25 апрелехь йазйина No 52 дӀайаздар, иза йина хиларх лаьцна^{[комм. 1]}. Александра йоцург, доьзалехь цуьнан ши ваша а вара. Хила тарло, СусоколовгӀеран доьзал Егорьевскехь жимма бен ца бисина, хӀунда аьлча, церан цу гӀалица йолчу зӀенех лаьцна кхин цхьа а информаци ца йисина^[25].

Дукха хан йалале берриге а доьзал Казане дӀабахара. Къона Александра дешна Казанехь Юнгвальд София шен долахь йолчу мехкарийн интернатехь^[26]. Цуьнан вежарий дешна Казанан университетехь, юристийн а, медицинан а факультеташкахь, ткъа Александра, интернат чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, деша йахара гимназе, цул тӀаьхьа, хила тарло, Казанан сийлахьчу мехкарийн институте, амма цунах лаьцна хаамаш къасто беза, хӀунда аьлча Александра Николаевна тӀаьхьо шен лифеме мур дӀабаккха ца тайра^[25].

И. И. Щиголевс дийцарехь, Александра Николаевна шен лаамна дуьхьал маре йахийтина шен шийтта шо долуш. Цуьнан дуьххьарлера майра вара эла Тюфяев Василий Александрович (1829—1882), Казанан Родионовн цӀарахчу сийлахь мехкарийн институтан хьехархо. Захало доца хилира, Александра дукха хан йалале шен хьагӀ йолчу майрачун цӀера ара а йаьлла, Петарбухе йахара 1860 шарахь, цул тӀаьхьа цо лерина къайладаьккхира оцу летаран хьелаш, амма цара цхьа роль ловзийра шен хиндолчу дахарехь. Петарбухехь цунна йевзира Казанан йукъараллина гергара кегийрхойн а, студентийн а йукъаралла, къаьсттина исбаьхьалча Якоби Валерий, хинволу суртдиллархойн академик. В. И. Якоби ша Казанан губернира вара, Казанан университетехь дешна, амма иза чекхйаьккхина вацара. Цхьаболчу хьостанаша дийцарехь, Якоби доттагӀ хилла Александрин дуьххьарлерчу майрачун Тюфяев Василийн. Цхьана агӀор йа вукху агӀор, вовшашна безам а баьлла, итт шарахь сов цхьаьна баьхна кегийрхой^[27].

1861 шарахь дуьйна Александра Николаевнас Якоби фамили лецира, къона зудий-майрий йукъарчу захалонехь дехаш хиллехь а, цкъа а официалехь марехь ца хиллехь а. Цуьнан бахьанех цхьаъ дара дуьххьарлерачу майрачун гергарчара иза Тюфяева фамилица лоьхуш хилар^[28].

Цу йукъана, оцу йерриге а хенахь В. И. Якоби йерриге а суртдилларца дӀалаьцна вара. 1860—1861 шерашкахь цо болх бира «Йийсархойн соцунгӀа» цӀе йолчу суьрта тӀехь, цунна позаш йира А. Н. Якобис. Сурт исбаьхьаллин исторехь дӀайаздина оьрсийн суртдиллархойн школин шедевр санна^[29] хӀинца Третьяковн галерейхь йу. Александра Николаевна суьрта тӀехь гайтина бер карахь долу нана санна^[30].

Исбаьхьаллин академин интернатехь болх беш волу Валерий Иванович 1862 шеран йуьххьехь дозанал арахьа вахара, Германе а, Франце а, Швейцаре а, Итале а ваха дагахь. Цуьнан дозанан статусо бакъо лора цуьнан 6 шарахь дозанал арахьа Ӏен. Апрель бутт чекхболуш цунна тӀаьхьайаьлла Александра Николаевна, амма Пруссица доза долчу Вержболово станцехь хан чекхйаьллачу паспортца лаьцна иза. Казане телеграфан дехар хьажийра иза мила ву тӀечӀагӀдеш, ткъа 1 майхь бен аьтто ца белира керла зударий Пруссин дозанал дехьа а бевлла, шайн Европе некъ дӀабахьа^[31].

Дозанал арахьа Якобис шайна Петарбухехь бевзаш хиллачу маьршачу ойланийн йукъараллин Ӏаламехь карийра. ХӀинца а Россехь волуш Якоби Валерийна вевзира Н. Г. Чернышевский, цо дехар дира «Робеспьеран Ӏожалла» цӀе йолчу суьртан студентийн макеташ лаха аьлла. Цунна вевзина хила тарло бехкевина Михайлов Михаил, цо «Михайлов тӀечӀагӀдинчул тӀаьхьа» цӀе йолу сурт хӀоттош^[31]. 1861 шеран 13 ноябрехь Петр-Павел гӀопера Н. В. Шелгуновга а, Л. П. Шелгуновага а йаздинчу кехат тӀехь М. И. Михайловс маршалла дахьийтира А. Н. Якоби а, Н. Д. Хвощинская а^[32]. Дозанал арахьа йолчу хенахь дуьйна, 1862-чу шарера 1883-чу шаре кхаччалц, Александра Николаевнас дневник лелайора. Цуьнан уггаре а хьалхарчу агӀон тӀехь цо йукъайаьккхира М. И. Михайловн «Жоп» цӀе йолу стихотворени йерриге а («Ас шу массо а мараоьцур дара, вежарий, чӀогӀа а, доттагӀаллин а»)^[31].

Ииюлан 10-чу дийнахь Дрезденехь вина Якобин кӀант Владимир. 1862 шеран гурахь уьш Муьнхене бахара, ткъа 1863 шеран гурахь Швейцарехь Цюрих Ӏам йистехь дӀатарбелира. Талламхочо билгалдоккху, оцу муьрера Александра дневникехь йаздинарг оптимистийн а, самукъане а хилар: «Ма дика ду, ма шуьйра ду дахар!» Кхузахь цаьрга хьошалгӀа веара Якоби Валерин жимах волу ваша, гӀараваьлла революционер-эмигрант, медицинан Ӏилманча, этнограф Якоби Павел Иванович. Цуьрихехь цуьнан вашас йалийра шовзткъалгӀачу шерашкахь критикан йиша Зайцева Варвара, «Русское слово» а, «Отечественные записи» а зорбанан гӀирсашкахь дакъалаьцначу, В. А. Зайцевн. ТӀаьхьо, Н. А. Некрасовца корреспонденци йеш, шен керла караерзийначу гергарчу стеган журналана тӀедилларш кхочушдан дийзира Александра Николаевнин. Цуьнан майрачун а, цуьнан вешин а синан хьашташ Ӏаткъам бира Александра Якобин хиндолчу дахарна. Цо дитина хӀара кехат: «Оха дийцира кханенах лаьцна а, йеша оьшучух а лаьцна…» Якоби доьзалехь даьржина дара коллективан чӀогӀа йешар, церан синан шовкъаш гойтуш. Цара йешна М. Ю. Лермонтовн, М. И. Михайловн, Томас Худан «Койнан илли» цӀе йолу киншка^[33].

1860-гӀа шерашкахь хьалхарчу декъехь революцин демократин гӀаттамо Ӏаткъам бина Якоби Валерийн кхолларалло ира йукъараллин а, критикан а амал эцна. «Йийсархойн соцунгӀа» йоцург, иза гуш дара цуьнан «Сирла кӀирандийнахь сагӀадоьхучун» (1860), «Михайлов — тӀечӀагӀдинчул тӀаьхьа» («М. И. Михайлов легашца дӀавихкина», 1862), «ИсалгӀа термидор» (йуьхьанца «Леш волу ларрортерист Робеспьер» а, «Леш волу Робеспир» а, «Леш волу Робеспир» а суьрташ тӀехь. чекхйаьлла Парижехь 1864 шарахь^[31]. А. Н. Якобин дневнико гӀо до вайна 1860-гӀа шерашкахь Якоби Валерин суьрташна тӀехь бинчу белхан деталаш лаха, къаьсттина «Робеспьеран тӀаьххьара миноташ» тӀехь. Иштта, 1862—1863 шерашкахь Ӏаьнан муьрехь А. Н. Якобис гочйира, шен майрачунна Луи Бланан «Французийн революцин истори» цӀе йолу произведени йешира^[33].

1863 шеран 13 сентябрехь Валерий а, Александра а Парижехь дӀатарбелира, цигахь уьш цхьаьнакхийтира М. А. Бакунинца. Цул хьалха А. Н. Якобис шен дневник тӀехь йаздина: «Россехь гӀуллакхаш ирча хуьлуш ду», Польшин гӀаттам а, ахархойн сингаттам а дӀабаккхар хьахош. Украинера йаздархо Марко Вовчок Александра Николаевна гергара доттагӀ хилла дӀахӀоьттира^[34]. 1864 шеран 29 апрелехь Парижехь Александра Николаевнин цӀахь цо дешна И. С. Тургеневн «Синош» а, «ЖӀаьла» а дийцарш. Цуьнан йукъара майра, Т. П. Пассекан кӀант А. В. Пассек а вара цигахь^[35].

Украинхойн йаздархочуьнца хиллачу къамелах лаьцна Якобис йаздора: «Оха дуккха а къамелаш дира, Гейне а, Щедрин а, коьртаниг Чернышевский а дагалоьцура». ЦӀахь йешаршкахь А. Н. Якобис йоьшура Г. Баклан «Англехь цивилизацин истори», Н. А. Добролюбовн статьяш, Л. Фейербахан «Керста динан чулацам», «ХӀун йу бахам?» Прудонан, Жорж Сандан а, Бальзакан а романаш, А. В. Кольцовн, А. Муссетан, А. Н. Плещеевн стихаш, Маркон Вовчокан, В. А. Слепцовн дийцарш а, романаш а. Александра Николаевна уггаре а везаш волу поэт вара Генрих Гейне. Парижехь Якоби цхьаьнакхийтира Евгения Турца, цуьнан хӀусамехь гулбеллера полякийн а, оьрсийн а политикан эмигранташ^[33].

Парижехь ахчанца халонаш йара, дневник тӀехь йаздинарг гучуделира: «Сан цхьа кепек а йац, ломбардехь йа йохка хӀумма а ца дисина». Халачу хенахь орцахвелира изза Марко Вовчок. 1866 шеран 7 январехь Якобис дӀабахара Парижера^[33] иштта, йеххачу хенахь Румехь дӀатарвелла. ХӀетахь цигахь йара оьрсийн художникийн колони, цаьрца доттагӀаллин йукъаметтигаш латтайора Якобин хӀусамдайша: П. П. Чистяков, А. А. Попов, А. А. Риззони, П. П. Иков, В. П. Верещагин, Э. А. Дмитриев-Мамонов, скульптор Н. А. Лаверецкий^[36]. Александра Якобин дневник тӀехь гуш ма-хиллара, цо шен майрачунна тӀаьхьо позаш йира, къаьсттина 1867 шеран гурахь^[23] «Художникан доьзал» цӀе йолчу суртана.^[33]. ХӀетахь боьдуш бара «Италин йозуш ца хиларан кхоалгӀа тӀом» олу тӀом, цу йукъахь Гарибальдин бригадаша чекхдаьккхира пачхьалкх цхьаьнатохар. Пруссин эскаршца барт а бина, уьш дуьхьалбевлира Папан эскаршна а, Наполеон III-гӀачун французийн гарнизонна йуккъехь Италин йуккъехь^[30].

Александра Николаевна шен доьзалан дахарехь изоляци ца йира. 1867 шеран гурахь Руме кхаьчначу К. Т. Солдатёнковн хьехамца иза йолаелира Италин пачхьалкхан школашкахь дешаран система Ӏамо. Цу темина масех йаззам бина цо шен дневник тӀехь. Шен синхаамаш бийцира цо Н. А. Некрасовца. 1867 шеран 19 июлехь цо йаздира: «Тхо хьалхе дӀадахара 5 сахьт даьлча. Тхо Неаполехь дара 8 сахьт даьлча… Со хьал долчу протестанташа пропаганда латтош йолу протестантийн школа талла йахара. католикийн школа йу»^[36]. Румехь А. Н. Якоби тӀеийцира Ӏамерикан зударийн клубан декъашхо санна^[37].

Александра Николаевна дика караерзийра италхойн мотт, бевзира италхойн революционерашца, жигара гӀо дан волавелира гарибальдхошна церан маршонан къийсамехь. Цо боламна гӀиллакх-оьздангаллин гӀо дина ца Ӏаш, материалан гӀо-накъосталла а дина^[30]. Цо шен синтем гарибальдицашца гучубаьккхира Н. А. Некрасовга йаздинчу хӀокху кехат тӀехь, 1867 шеран 14 октябрехь: «Синкъалийн агитаци хаало массо а хӀуманна тӀехь, вуьшта аьлча, совдегарийн классана йукъахь зуавашца хаддаза хуьлуш долчу тасадаларшкахь, цара дерриг а дӀакъовлу, уггаре а хьалха дӀакхаьчча. йукъараллин меттигашкахь дӀахьочу цхьаьнакхетаршкахь, уьш денна кӀезиг а, кӀезиг а хьошалгӀа богӀуш бу. Трицветни кӀадеш алссам кечдар, Папан кӀеда-мерза хилар Италин Ӏедалца доьзна Эххар а, тайп-тайпана меттигаш дӀалаьцначу гарибальдийн тӀелатар, цара энергетикин агӀор дӀахьош бу Ромфме. 17-гӀа, цара пайхамаралла ма-дарра??^[36]. Талламхошна хетарехь, А. Н. Якобин дневник тӀехь 1867 шарахь хиллачу Гарибальдан гӀаттамах лаьцна йаздинарг, шеко йоцуш, бӀаьргашца гинчу нехан дийцар санна, тидам тӀебохуьйтуш ду^[36].

Якобин Рисорджиментан хиламех лаьцна къеггина синхаамаш тӀаьхьо къинхетаме дӀакхачийра советан мемуаристаша: „ЦӀий а, инзаралла а, Ӏазапийн инзаралла а. Массанхьа а ламарошна дуьхьал доггаха кхайкхамаш беш бара“^[38]. Якобис шен оьрсийн а, италхойн а бевзаш болу нах дӀайазбина гарибальдихошна ахча гулдан. Иза а, цуьнан майра а вахара Румехь гарибальдианхоша баррикадаш хӀиттош хьажа. Руман Ӏедал ларлуш дара Россера тӀебаьхкинчу нахах, уьш революцин эмигранташ хиларх а, папан Ӏедална дуьхьал хиларх а шеко йолуш. ХӀетте а, Якобин аьтто белира Италин тӀеман министрера а, канцлерера а пурба эца^[39] (кхечу хьостанашца, румхойн дарбан цӀийнан директоро сийлахь Онофрио Батистини^[40]) лазийначу Гарибальдианашна тӀе а йахийтина, цхьана тӀеман госпиталехь медсестра болх бан йолийта иза^[41].

Румехь набахтеш а, дарбан хӀусамаш а йийсаре лаьцначу а, чевнаш хиллачу а Гарибальдин агӀончашца йуьзна йара. Ишттачу тӀемалочух цхьаъ, Александра Николаевнас шена тӀе хьоьжуш, вара полякийн революционер Артур Бенни. 1867 шеран 4 ноябрехь Ментанехь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иза дӀавигира оцу дарбан цӀийне, куьг дӀаса а детташ, цигахь, кхин эшна Гарибальдин агӀончаш санна, шен лаамехь висира иза. Якобис чӀагӀдарца Бенни дехьаваьккхира Сийлахь Агатан дарбан цӀийне, цигахь цомгушниг товелира, амма цигахь а цунна догӀуш долу Ӏуналла ца дира. Кхуьуш йолчу гангренах шен куьг дӀадаьккхинчул тӀаьхьа, иза ма-дарра аьлча, цуьнан карахь велира 28 декабрехь. И эпизод, А. Н. Якобин дешнашца, дуьйцу Н. С. Лесковн „Загадочный человек“ цӀе йолчу памфлетехь^[42].

А. Н. Якобин дневник тӀехь йаздина ду иза цхьана дарбан цӀийнехь хиларх лаьцна:

Хьалхарчу чоьна чохь хала чевнаш хилларш а, леш берш а бара. Уьш ворхӀ стаг вара. Пенаш тӀехь буьйсанан серлонаша гӀийла серло кхуьйсура. Аьтту агӀор, кийрахь кхо тоьпаш а йолуш, леш вара жима Гарибальди. Уллохь, хлороформ а йоцуш, куьг дӀадоккхуш бара уьш. Цхьа чов хилла стаг маьнги тӀехь хиъна Ӏаш вара, делирехь. Шен делириумехь цо буьйранчалла дира отрядан, цо зуавех белам дӀабаьккхира. Декъазачу нехан хьожано а, бӀаьргаша гуш долчу хӀумано а лазар дора суна, ас жандарме цуьнан куьг дехна. — Аванти (хьалха), — дӀатеттира цо иза, кхераме тӀе а тухуш, — Вуьшта, хьо кхин цкъа а кхуза йухавогӀур вац.

— Борис Костин, «На берегах Невы и Тигра». — Нева, 1984, март, стр. 151—154.

Историка В. Э. Невлера (Вилин) дуьйцу А. Н. Якобин кхин а гарибальдианашна йукъахь хилла приключенех лаьцна детальца. 1867 шарахь Александра Николаевна тӀееара Римерчу Сан-Микеле набахтин коменданте, шен маре йоьдуш волчу Гарибальдианца тӀаьххьара цхьаьнакхетар дехарца. Комендантан ницкъ ца кхаьчна Якобин шарманкана дуьхьало йан, цо цхьаьнакхетар дӀадахьа бакъо йелира цунна. „Эха сохьтехь лаьттира цхьаьнакхетар“, — йаздина Якобис. — Тхо массо а агӀор дӀакъевлина, жандармаша го а бина, тхан хӀора даше ла а доьгӀуш, тхан хӀора дӀасалелар леррина толлуш, приемни чохь хиъна Ӏара»^[21]. Амма цхьаьнакхетарехь питана динчо дӀакхачийна тутмакхна тӀе, кӀелхьараваларан план а йолуш, кехат. И план бахьана долуш Джузеппе Гарибальдин доттагӀ а, адъютант а волчу Луиджи Кастеллаццон дукха хан йалале аьтто белира набахтера кӀелхьаравала. Кастеллаццо кӀелхьараваларан план хӀоттийна ша Джузеппе Гарибальдис^[38]

Гарибальди Якоби Александрага йаздина кехат

Капрера, 1872 шеран 24 июль

Синьора Александра!

ХӀинцалерчу Оьрсийчоьнан Ӏедалх лаьцна сан ала йиш йолуш дерг ду, цуьнан хӀинцалера урхалхо дозалла дан йиш йу ахархойн эмансипаци, вай сатесна хилар, иза кхочушхилла ган. Иштта сийлаллин ореол, хьаха, муьлххачу а толамашна хьалха гӀоле йу.

Хьоьгахула ас даггара а, даггара а маршалла дохьуьйту хьан майрачу халкъе, хинболчу дуьненан кхолламашкахь оццул доккха дакъа лоцур долчу хьан халкъе.

Всегда Ваш Дж. Гарибальди

Оцу планца а догӀуш, гӀараваьллачу революционеран доттагӀа йолчу йаздархочо Шварц Марияс дӀакхачо йезаш йара Гарибальдин хаам Александра Николаевне. Де хьалха Якобис шен дневник тӀехь йаздина хилла: «Ас сацам бина кхана Сен-Мишель набахте а йоьдуш, сайн берриг ницкъ Кастеллаццига хьажа», ткъа тӀаьхьарчу шен дагалецамашкахь цо хаам бира, шен гӀуллакх кхиамца таж диллина хиларх лаьцна^[15]. Пхи шо даьлча, 1872 шарахь, Гарибальдис шен лаамехь баркалла элира Александра Николаевна, иза шена тӀе Капрера гӀайренан тӀехь йеъча: «Суна дукха хенахь дуьйна лаьара хьуна баркалла ала Кастеллаццо бахьана долуш^[21].

ЦӀейахханчу революционни-демократин публициста Н. В. Шелгуновс дийцира Александра Николаевнин майрачу гӀуллакхан деталаш: „Иза комендант волчу йахара, массо а йезачаьрца цхьаьна тӀаьххьара цхьаьнакхетар дехар дира цуьнга, велха а воьлхуш, комендант, дуьхьало йан ницкъ ца кхочуш, тешнабехк бан йиш йоцуш, дӀавоьдуш вара“. Якобина набахтин неӀарш схьайиллича, цо, тутмакхна меттахӀотта хан а ца луш, дӀа а кхоьссина, цунна мара а воьллина, цуьнан вортанна тӀехьа кехат дӀа а хьарчийна». Кастеллаццо, иштта кӀелхьараваларан план йевзина, Ӏожаллех кӀелхьара велира^[38].

Революцин интеллигенцин синхаам йевзаш волчу Н. В. Шелгуновна хетара, Якобис шен дахар кхераме диллина, дӀадоьдучу импульсан дуьхьа а доцуш, амма цу тайпа леларо гойту «цу заманан йукъара синхаам»^[41]. Амма цу тайпа авантюраш хилла ца Ӏаш, шен дахарна кхерам болуш а, боцуш а, дуккха а рогӀера белхаш бан безаш бара цуьнан: чевнаш хиллачарна гӀо дар, царна бедарш, ледарлонаш, йуург лахар^[30]. Якоби Валерийн майрачунна къобал ца хилла шен зудчун гарибальдица йолу шовкъ, цо иза ца йекъна^[39].

Италехь Александра Николаевна вевзира кхин цхьа оьрсийн художник Верещагин Василий Петрович, цо дира цуьнан гӀарадаьлла сурт 1867 шарахь. Гарибальдан гӀуллакхна иза шен хьашташна лерина хилар а хиъна, цуьнан доьналлех воккхавеш, цо иза кхайкхира портретна поза йан, иза кийча реза хилира. А. Н. Якоби вевзаш болчу наха шен лаамехь чӀагӀдора, Верещагин аьтто баьлла сурт тӀехь «майрачу зудчун шарм, цуьнан шен-шен агӀор лелар а, кӀеда-мерза хилар а» дӀакхачо. И акварель карарчу хенахь Пушкинан цӀийнан коллекцехь йу^[30].

ТӀаьхьо, 1871 шарахь, Александра Николаевна йуха а Итале воьду, хӀокху ханна ша Гарибальдица цхьаьнакхета^[33]. Ноябрь баттахь иза Туринехь йара П. И. Якобица а, цуьнан хӀусамненаца В. А. Якобица а. Луиджи Кастеллаццогара лидерна кехаташ схьа а эцна, цуьнга йаха дагахь йара иза, шеца Гарибальдин кӀант Риччотти а волуш. Амма Гарибальди-жима цомгуш хилла, йеххачу хенахь Александра Николаевнаца шен некъа тӀехь лела аьтто ца баьлла, иза ша цхьаъ лела ницкъ беш. Якоби бен ца кхаьчна Капрера гӀайренна тӀе 1872 шеран июлехь, цу хенахь цуьнан аьтто белира Италин турпалхочуьнца шен дагахь цхьаьнакхета, цуьнца цхьана кӀиранах Ӏийра. Цо совгӀатна Россера цӀен ши коч а, Кастеллаццора кехаташ а делира цунна. Гарибальдис автографца сурт делира цунна, цуьнгахула Н. И. Пироговга салам дахьийтира. ГӀараваьллачу хирурго, Гарибальдис дийцарехь, кӀелхьардаьккхина революционеран дахар^[40].

Шен Ӏодика йеш Гарибальдис йаздира А. Н. Якобига кехат, цу тӀехь цо лакхара мах хадийра оьрсийн халкъан кхолламах лаьцна. Советан историко дийцарехь, и кехат Гарибальдин италхойн биографашна девзаш ца хилла 1950-гӀа шерашкахь санна^[30]. Некрасовн 1949 шарахь арайаьллачу «Литературин тӀаьхье» томехь комментаторша мелла а кхечу кепара тидаме оьцу А. Н. Якобин биографин тептарехь Луиджи Кастеллаццо кӀелхьарваккхаран эпизод. Цара хаам бо, А. Н. Якобина дуьххьара вевзира Луиджи Кастеллаццо, цуьнгахула ша Гарибальди а. Цара Н. В. Шелгуновн «ДӀадаханчу заманера а, таханлерчу заманера а» дагалецамашкахь далийначу Александра Николаевнин а, Л. Кастеллаццон а цхьаьнакхетаран дийцарх мелла а романтизированни дийцар олу^[36].

Телесфоро Сарти, 1890 шарахь арайаьлла "Сардинийн а, къоман а парламент: Шен «1848 шарера 1890 шаре кхаччалц хаьржинчу а, хӀиттийначу а массо а депутатийн а, сенаторийн а биографически очеркаш» цӀе йолчу биографехь Луиджи Кастеллаццос дӀахьедира, Гарибальдин адъютант 1867 шарахь Руме вахана хилар, гӀалин бахархошна йукъахь гӀаттам кечбан, йийсаре лаьцна, амма набахтехь дӀахецна. Цу кепара, вен кхел йарх а, кӀелхьарваларх а дуьйцуш дац^[43]. Постсоветан заманахь Луиджи Кастеллаццо (Кастеллацци) Якоби Александра гӀоьнца Кастель Сант’Анджело набахтера ведда хиларан верси (А. Алтаевс дийцарехь) тӀечӀагӀйира талламхочо С. А. Панарина^[19].

Якоби Александра шен дерриге а дахарехь латтийра Джузеппе Гарибальдин кехат. Кехат мичахь ду цкъачунна хууш дац, цуьнан ксерокопий бен йисина йац^[11] В. Э. Невлера тоьшалла до, А. Н. Якобин Гарибальдигара масех кехат хилла хилар^[15].

Александра Николаевнин аьтто баьлла шен даймахка цӀайерза, цуьнан дневник тӀехь гуш ма-хиллара, 1869 шеран 13 июлехь^[36]. Цул тӀаьхьа Россехь цуьнан дерриг а дахар зударийн цхьатерра хиларехьа къийсам латторна лерина дара. Шен тешаллашкахь Якоби шовзткъа шерашкара зуда йара — А. И. Герценан, Н. А. Добролюбовн, Н. Г. Чернышевскийн, Н. В. Шелгуновн хьежамашна агӀонча, шен майрачух тера йоцуш, 1870-гӀа шерашкахь 1870-гӀа шерашкахь политикин а, йукъараллин а оьгӀазлонан денна генаваьллачу^[40].

ХӀинца а Италехь йолуш, А. Н. Якоби Петарбухера «Голос» газетан корреспондент хилира, цигахь цо дӀасакхехьийтира Италехь тӀеман операцеш дӀайоьлхуш хиларх лаьцна хаамаш (Царах цхьаъ бен зорбане ца йаьккхира А. А. Краевскийс). Россе цӀа а йеана, «Неделя» газеташ тӀехь П. П. Гайдебуров, «Биржевые ведомости» К. В. Трубников, «Молва» В. А. Полетика, «Новое время» А. С. Суворин, «Нева», «Живописное обозрение» а, «Пчела» а суртдиллархойн журналашкахь М. О. Микешин аьлла^[14][44].

Россехь Якобис кхидӀа а дӀакхайкхийра Италин къоман маршонан болам а, гарибальдианийн гӀуллакхаш а. Н. С. Лесковс шен «Леди а, Фефела а» цӀе йолчу дийцарехь дуьйцу Петарбухерчу исбаьхьаллин клубехь Александра Николаевнас гарибальдиех лаьцна йешначу лекцех цхьаъ. Билеташ дохкарх схьадаьлла ахча лерина хилла чевнаш хиллачу гарибальдихошна гӀо дан. Лесковс йаздора, Якобин спектакло «анимаци а, синтем а» кхуллу майрачу «оьрсийн Гарибальдиан зудчунна». Йаздархочо П. Д. Боборыкина хаам бира гарибальдан хьашташна ахча гулдарх лаьцна^[15]: «Сан цхьана сирлачу анониман Ӏалашонца артистийн клубехь йеллачу литературин Ӏуьйранна дакъалаца дийзира сан, иза йара гарибальдианашна кӀезиг боцчу нахана ахча гулдар. И барам вовшахтоьхнарг йара хӀетахь литературин а, исбаьхьаллин а гонашкахь вуно дика йевзаш хиллачу, хӀетахь массара а „Мме Якоби“ олуш хиллачу хазачу зудчо. Цуьнгара хиира суна папан салташа йийсаре лаьцначу къеначу А. И. Бенни цамгарх а, валарх а лаьцна дерг. Цо румхойн дарбан цӀийнехь Ӏуналла дира цунна, цигахь иза велира»^[36].

И тайпа хиламаш даима а дика дӀа ца боьлхура. 1870 шарахь Петарбухехь цу тайпа цхьа суьйре хилале цуьнан вовшахтохархочунна Е. В. Коршна омра кхаьчна Петарбухан мэран инарла Ф. Ф. Треповн Йоккхачу Морскан урамехь йолчу приемни чу кхача. Корша дагалоьцура, Трепов, охьатаьӀна а воцуш, оцу сохьта дӀавахара, хьенан интересашна лерина Корш а, миссис Якоби а Кононовн залехь суьйре вовшахтухуш йу бохучу хаттарна тӀе. Евгений Валентиновича жоп делира, массарна а бевзаш болчу мискачу доьзална пайденна ду иза аьлла. Инарлас кхераме жоп делира: «Сан хаамашца, и доьзал Капрере гӀайрен тӀехь бехаш бу, цаьрга Гарибальдианаш олу, вуьшта аьлча, шайн гӀуллакх доцчу гӀуллакхашна йукъагӀерташ болу гӀаттамхойн тоба». Ас ловр дац царна оьрсийн ахчанца гӀо дар, ас дӀахьедо шуна, нагахь санна аша цхьа кепек а Капрера гӀайренна тӀе хьажийча, тӀаккха шу а, миссис Якоби а оцу гӀайренал гена а, йерриге а кхечу агӀор а гӀур йу"^[21]. Эххар а литературни суьйре дӀайаьхьира, гулдина ахча гӀарибалдихошка дӀахьажийра художнико М. П. Боткин аьлла. Цу мероприятех цхьанна тӀехь И. С. Тургеневс дакъалецира «Охотникан эскизаш» йешарехь а, гӀараваьллачу операн илланчас Д. М. Леоновас вокалан гайтамаш бира^[45].

А. Н. Якобис хаддаза ларйира кегийрхойн идеалаш 1860-гӀа шерашкахь дуьйна ша дӀакхалхалц. Цуьнан Петарбухехь йолу петар хазйина йара Джузеппе Гарибальдин портреташца, ткъа иштта лазийначу Гарибальдин салтичо Форнарис совгӀат дина — цӀийца хьаькхна цӀен коч^[41]. Шварц Мариягара А. Н. Якобина совгӀатна кхаьчна «Memor mei — felix esto» аьлла йоза долу браслет; кхин цхьана чевнаш хиллачу гӀаттамхочо дагалецамашна жӀар долу гирда делира цунна^[23].

1892-чу шарахь Пешкова-Толиверова дуьххьара Толстой Лев волчу цуьнан Москварчу петарехь хилира, цо дагалоьцура цо шега аьлла дуьххьарлера дешнаш гӀараваьллачу италхойн карбонарех лаьцна хилар. Толстойна хаьара Александра Николаевна Гарибальдин боламехь дакъалоцуш хилар а, иза Капрера гӀайрен тӀехь Гарибальди волчу йеана хилар а, цундела цунна лаьара оцу хиламех лаьцна кхачам боллуш дийцар. Иза кечйина йацара оццул ондачу къамелана, йукъарчу дешнийн цхьаьнакхетаршца дӀайаха гӀерташ, амма Лев Николаевична шовкъе йара Гарибальдан боламан уггаре а кегийчу деталашца, уьш иза мемуаристера хаа гӀертара, дуккха а хьалхарчу хаттарийн гӀоьнца. Жим-жима шен дагалецамашна чу а йоьжна, шовкъе дийцира цо шен генарчу къоналлехь Италехь шена гинчу хиламех лаьцна. Эххар а цуьнан Гарибальдих лаьцна дийцаро аьтто бира Толстойн хӀара жамӀ дан: «Сийлахь-воккха историн стаг!»^[41].

Александра Николаевнас дуьххьара йаздина шен Кастеллаццоца набахтехь хиллачу цхьаьнакхетарх а, иза цигара ведда хиларх а лаьцна 1882 шарахь «Исторически вестник» газетан агӀонаш тӀехь: «Кастеллаццо гильотинах кӀелхьара ца велира хьекъале дӀанисдина кӀелхьарвалар бахьана долуш бен». Н. В. Шелгуновс доцца дийцира А. Н. Якобин роль Л. Кастеллаццо кӀелхьарваккхарехь. 1886 шарахь арадаьллачу «Русская Мысл» (Оьрсийн ойла) журналехь цо дийцира и хилам, Якобин цӀе а ца йоккхуш, цуьнан йуьхьанцара элпаш бен ца лелош, А.Н. Я. Цунна и эпизод лично цуьнгара бен хаа йиш йацара. Александра Николаевна кхин а ма-дарра дийца йиш йацара Кастеллаццо кӀелхьара валарх лаьцна хьалхара оьрсийн революци хиллачул тӀаьхьа бен, 1909 шарахь шен «Джузеппе Гарибальди» цӀе йолчу дагалецамашкахь^[32].

Якоби Александра Николаевнас масех шарахь цхьаьна болх бира «Берийн йешар», «Доьзал а, школа а», «Дешар а, Ӏамор а», «Ловзарг» цӀе йолчу хьехархойн журналашца. 1873—1878 шерашкахь цо арахийцира берийн гуларш «Вайн берашна», «Пхьагал», «Къинхьегаман тӀаьхьа», иштта шен заманхочун гӀарабевллачу нехан гӀуллакхна лерина произведенеш: «Ливингстонан тӀаьххьара некъ», «Н.А. „Вайн берашка“ цӀе йолу сборник арайаьлла 1873-чу шарахь. Цунна сурташ даьхна В. М. Васнецовс, Г. Г. Мясоедовс, В. И. Якобис, И. Е. Репина, кхечара а. Сборник йукъайогӀура Н. А. Некрасовн, А. Н. Якобин, А. М. Бутлеровн, М. К. Цебриковн, А. Н. Майковн, Я. П. Полонский — М. А. Зичин, А. Н. Плещеевн, Г. И. Успенскийн кхаа иллюстрацица „Мишенка“ цӀе йолу стихотворени^[14][46]. „Ойла а, къинхьегам а“ цӀе йолу гулар дихкира цензораша^[1].

Арахецархо санна, Якобис зорба тоха долийра гӀарабевллачу кхечу пачхьалкхийн авторийн берийн произведенийн гочдарш: Альфонс Дауден дийцарш, Анри Мургеран дийцарш, А. Р. Уоллес, „Лаьтта а, цуьнан халкъаш а“ Фридрих фон Хеллвальдан. 1872-чу шарахь араелира Жорж Сандан „Бабин туьйранаш“ цӀе йолчу книгин дуьххьарлера зорба — хӀокху зорбанна дерриг туьйранаш французийн маттера гочдина ша Александра Николаевнас. ПхоьалгӀа арахецар, Соломко Сергейн а, М. П. Клодт зорбане йаьлла 1913. Советан пачхьалкх дӀайаьллачул тӀаьхьа, 1991-чу шарахь, Толиверован гочдар йуха а арахийцира „Аверс“ издательствос, ткъа 1992-чу шарахь „Арком“ издательствос. 1880-гӀа шерашкахь Толиверовас арахийцира „Складен“ цӀе йолу литературин гулар, амма хӀинца хьалха дӀахӀоттийра коммерцин зорбанашна, царна йукъахь йара „Къоначу хӀусамнанойн кхачанан книга“. Марха марха а, кхача боцуш „ЦӀера стоьла“ а». Книга масех зорбанехула чекхъелира революци хилале а, советан пачхьалкх дӀайаьллачул тӀаьхьа а, уггаре а тӀаьхьара арайаьлла 2015 шарахь «Эксмо» издательствос^[20].

Ахча даккхархьама издательствос арахеца йолийра шарахь арахоьцу рузманаш. И мелла а хаотически зорбанан болх дӀабахара 1887 шо кхаччалц, А. Н. Толиверова ирс эцна берийн журнал «Игрушечка» Т. П. Пассекера. ХӀетахь дуьйна дерриге а бохург санна дисина дахар оцу зорбанан гӀирсана дӀаделла. Цуьнан кхоллараллина лерина юбилейн статья тӀехь «Нива» журнало билгалдаьккхира цуьнан берашна йаздан а, церан синошна а, шовкъашна а кхета хаар. Шен похӀма бахьана долуш, йаздо журнало, цуьнан аьтто баьлла йукъараллин а, йаздархойн а, кхетош-кхиоран белхахойн а синтем книгаш арахецарехь уггаре а доккхачу гӀуллакхе — «Игрушечка» журнале — шена тӀеберзо^[44].

«Игрушечка» журнал арадолуш дара Петарбухехь «кегийчу берашна лерина журнал» санна 1880 шарахь дуьйна, йуьхьанца Т. П. Пассек, амма 1887 шарахь Татьяна Петровна декхаре йира цуьнан редакци Александра Николаевнига дӀайала, ткъа иза, йукъахдовларш а долуш, 1910 шо кхаччалц цу журналан арахецарехь а, редакци йарехь а дӀахӀоьттира. Цуьнан аьтто белира Д. Н. Мамин-Сибиряк, Л. Н. Толстой (1895 шарахь «Кегийчарна» декъехь зорбане даьккхина Лев Толстойн ворхӀ шо долчу кӀентан Ваняс йаздина «КӀелхьарайаьккхина такса» дийцар), Н. С. Лесков кхайкха^[30][47].

Ша Лесковс а, йеххачу хенахь «Игрушечка» журналца йукъаметтигаш лелош хиллехь а, Александра Николаевна зорбане йаккхаран хьокъехь Нивас санна йолу эйфори ца йекъайелира. Цо кест-кеста сийдоцуш дуьйцура цу тайпана «доьзалан журналех», Нивах а, Игрушечкех а «боьхалла» олура, шена бен ца магош хиллехь а шена и тайпа ларамаза лелар шен лерринчу корреспонденцехь. 1894-чу шеран декабрехь С. Н. Шубинскийга йаздинчу кехат тӀехь Лесковс йаздина: «Иштта, Нива гӀаш дӀаса а лестош, цигахь дика буьртигаш лоьхура ас, къона синош дӀадуьйш, амма уьш ца карийра суна: дерриге а шира, муьста аьшпаш, дукха хенахь дуьйна шайн ницкъ боцуш хилар гайтина, материализмехь дуьхьало бен ца йеш долу. Мел самукъане хир дара, дукха хенахь дуьйна шен мах боцуш хилар а, моттаргӀанаш хилар а гайтинчу ширделлачу нехийн хин тогӀешкахь доьзалан йешар хи чу а доккхуш, цу тайпана зорбанан гӀирсашна цхьацца хьекъале а, лан йиш йолуш а критика йешча. Кхузахь декъалдар хӀун хила тарло ца хаьа суна?! ХӀокхунал а вон зорбане даккха йиш йуй… амма, муххале а, ца деза. Амма, „Ловзаргахь“ мах хадийча, иза хила тарло»^[48].

Н.С. «Игрушечкана» цу кепара комментари йинарг цхьаъ бен вацара Лесков. Советан заманахь Горький Максима шен «О грамотности» статья тӀехь йаздора, «Игрушечка» а, цунах тера 1880—1890-гӀа шерашкахь арайаьллачу изданеша а «гойтуш бара… дегаза дог лозуш болу кӀентий буржуазни „дикачу оьздангаллин“ идеалийн духе». Корней Чуковскийс дагалоьцура, Горький Максиман дешнашца аьлча, «Вайн берийн литература арахоьцу мунепакъаша а, хьарамлонаш лелочара а, иза бакъдерг ду. Мунафикъаш а, хьарамлонаш а. Ткъа тайп-тайпана тӀех кхиъна ледиш а»^[49]. Цунна эхо дира С. Я. Маршак: «Революци хилале хьалха берийн литературехь (къаьсттина журналашкахь) лелаш йолу литература йара сакхарчу а, гӀорасизчу а стихаш а, сентиментальни дийцарш а, церан турпалхой, Горькийн дешнашца аьлча, „дегаза дог лозуш болу кӀентий“ а, изза мехкарий а бара»^[50]. Советан библиографин справочникехь «Русская периодическая печать» 1950-гӀа шераш чекхдовлуш билгалдаьккхира, «I<грушечка>» лоьхура берашкахь къинхьегаман адамех къинхетам бан, буржуазни-филантропан ойланийн гонехь йисина"^[51]. 1986-чу шарахь оьрсийн журналистикин талламхочо Э. А. Динерштейна «Игрушечка» сакхин берийн журнал аьлла^[48].

«Игрушечка» журналах кхечу кепара ойла йара Российн уггаре а воккхачу адвокатан, йаздархочун, йукъараллин гӀуллакххочун А. Ф. Кони. Советан Ӏедал дӀадолалуш цо йаздора, Толиверова а, цуьнан белхахой а бахьана долуш, «Игрушечка» чӀогӀа хаарш долу берийн зорбанан гӀирс бара аьлла: «берашна хьалха санна долчу дийцарийн метта, уьш суеверийн некъа тӀе дӀатоьхна йа къона фантази дӀалоцуш долу хӀилланан йа тӀеман къизаллин суьрташца, даймахкара Ӏалам девзаш а, адамехь къинхетаман а, шен дог ца лозуш хиларан а гучудовларшца а». Шен ойла тӀечӀагӀйеш цо хьахийра П. И. Вайнберган, С. Д. Дрожжинан, К. М. Фофановн, В. Л. Величкон, Н. С. Лесковн, Д. Н. Мамин-Сибирякан, К. С. Баранцевичан, Д. Н. Кайгородовн, И. И. Повинг Бовинг-Горсадоман белхаш. Н. Н. Каразин, И. Э. Репин. «Ловзарг» йешархочо автор йешна ца Ӏаш, «цу хенахь салам а луш, шен Ӏаткъамечу дагца кӀеда, лерина хьежамаш а болуш, цуьнга веана, цуьнан йуьхь а гина, ур-атталла цуьнан куьйгайоза а девзина». Кхечу пачхьалкхийн авторийн гочдарш кӀорггера а, нийса хилар а хьахийра Кони журналехь^[3].

А. Ф. Конис чӀагӀдира берашна Ӏаламан историн серийн мехалалла «Игрушечка» тӀехь, искусствехь а, Ӏилманехь а билгалбевллачу нехан биографийн серехь: А. Теннисон, Р. Фултон, Дж. Стивенсон, Дж. Уатт, М. В. Ломоносов, К. Линней, Н. Паганини, И. К. Айвазовский, кхин а. Къаьсттина цо Толиверован журналехь къастийна «Декхархойн нах» цӀе йолу очерк, «вайн заманахь оццул оьшуш йолу»^[3]:

«Игрушечка» а, цуьнан тӀетохаршка а хьаьжча, луьра латточу, цхьана ойланца дӀатарбеллачу редакцин белхан лерамца вуьзна ца Ӏаш, ца ала йиш йац: «ХӀан-хӀа! ХӀара шерашкахь дӀатаса йиш йолу „Игрушечка“ йац, иза Ӏилманан, безаман маяк йу, цуьнан зӀаьнарш, беран синна чу а йахана, дерриге а дахарехь лепаш хир йолуш».

— А. Ф. Кони, «Незамеченная смерть заметного человека». (Памяти А. Н. Пешковой-Толиверовой).

М. В. Ямщикова (псевдоним Ал. Алтаев) дуккха а шерашкахь «Игрушечкин» редакцин белхахо хилла, Александра Николаевнин журналан предприятин дика а, вон а агӀонаш чуьра гуш йара. Цо дийцарехь, А. Н. Пешкова-Толиверовас тховкӀело лора йаздархо хила луучу нахана. Царна даима а доттагӀаллин гӀортор хуьлура редакцин белхахоша. Ша мемуаристаша чӀагӀдора, мел синтеме хета шена хьошалла деш волчу издательца. Шен прогрессивни агӀо йелахь а, «Игрушечка» шеца дӀакхоьхьура «оьздачу сентименталитетан чам»^[23]. А. Н. Пешкова-Толиверова редакцехь хиллачу хенахь хиллачу литературин боцучу хиламашна йукъахь йара бехктакхаман гӀуллакхца йоьзна эпизод. 1896-чу шеран 7-чу мартехь гӀараваьллачу профессоран а, берийн йаздархочун а Н. П. Вагнеран кӀанта Игрушечкан редакцин секретаро Владимира Вагнера йийра шен пхеа шарахь хилла зуда, Александра Константиновна Европеусан йоӀ, гӀараваьллачу берийн йеххачу хенахь йаздархочун а. Игрушечка журнал. М. В. Ямщиковаца цхьаьна теш санна кхелехь хилира А. Н. Пешкова-Толиверова. Йаздархойн гонах йоьзна йолу бехктакхаман процесс довха йийцаре йира Российн зорбанехь. В. Н. Вагнер кхело хьераваьлла карийна, Сибрех дӀавахийтина^[23].

Цул сов, Толиверован органехь хаддаза ахчанца халонаш хуьлура, Александра Николаевна говзалла ца хиларна а, лело йиш йоцуш хиларна а. Цуьнан харжийн тептарш, Ямщиковас дийцарехь, ледарчу урхаллин масал дара. Масала, зорбанан ахчанца цхьаьна шен йоӀана Верана мачашна харж а йара; иллюстрацешна а, зорбанан тархашна а ахчанаш ийна сахьт тодаран а, театран билетийн а ахчанца, тӀаккха и дерриге а леладора дерриг чоьтан баланс йан. Александра Николаевнас тергал ца йора, ша иштта лела ца йеза боху комментареш, шен гӀуллакхаш дукха хиларна тӀе а тевжаш: «Ой, ас тӀаьхьо дӀанисдийр ду!» Зорбанан ахчанаш дӀа ца луш хиларо йух-йуха а тӀаьхьатеттира журналан рогӀера номер арайалар. Ахча лехар а, кредит лахар а, кхин а кхиамечу издательшка а, киншкаш йохкархошка а лелар дӀадоладелира^[23][52]. Коммерцин тидамаш хийра бара Толиверована, дагалоьцу мемуаристаша. 1910 шарахь Пешкова-Толиверова декхаре йира «Ловзарг» зорбанан бакъонаш чамданаш лелочу мастерскойн долахочунна А. К. Студе — литературехь буьззина игнорам. ХӀетахь дуьйна Александра Николаевна «Игрушечкехь» дакъалацархо санна бен гучу ца йолура. Эххар а журнал дӀаделира 1912 шарахь^[23].

1894—1904 шерашкахь А. Н. Пешкова-Толиверова арахоьцу «Нанашна гӀо дан» цӀе йолу зударийн журнал. Школе кхачале дешарна лерина лаккхара говзалла йолу дешаран журнал дара иза, шарахь исс-исс арадолучу «Игрушечка» журналан тӀетохар санна арахоьцуш. Кхечу хӀуманашца цхьаьна журнало дуьйцура берашна йешар довзийтаран хаттар а, «Зударийн къинхьегаман хроника» цӀе йолу дакъа а долуш, и.дӀ.кх.а.. Издательствос ахча ца делира, амма издатель дог ца диллира, 1899 шарахь арахеца долийра «Зударийн гӀуллакх» журнал. Иза йара Петарбухера алсам универсалан, йукъара литературин зорба: коммерцин иллюстрацица модан журнал а, доьзалехь йешаран журнал а дацара, амма шера феминистийн агӀоналла йолу зорба йара, амма иза а арайалар сацийра 1900 шарахь^[30]. «Зударийн гӀуллакхийн» шолгӀа номер схьайиллира Ковалевская Софьян суьртаца, цуьнца цхьаьна цуьнан хӀинццалц зорбане ца йаьлла автограф а йолуш, цул тӀаьхьа С. В. Ковалевскаяс «Дахарехь хьо йелахь, цхьана минотана а…» цӀе йолу стихотворени^[3]. Оцу зорбанийн редакторан гӀоьнча йара Россехь дуьххьарлера зуда-философ, феминистийн боламехь йевзаш йолу Безобразова Мария Владимировна^[30].

«Зударийн гӀуллакх» журналан исторехь уггаре а маьӀне йукъараллин хилам бара гӀараваьллачу гочдархочо, шовзткъалгӀачу шерашкахь зудчо Шелгунова Людмилас Петровнас, Н.В. А. Н. Якоби ШелгуновгӀар ​​бевзаш бара 1861-чу шарахь дуьйна^[32]. Пешкова-Толиверован зударийн журналийн башхалла йара уьш зударша шаьш кхоьллина хилар а, зударийн аудиторина кхоьллина хилар а; журналийн агӀонаш тӀехь зударийн гӀуллакхаш а, зударийн дахаран башхаллаш а йийцаре йар, низамехь ма-хиллара, божарийн журналисташа дакъа а ца лоцуш, зударийн аудитори цхьана тайпана интегралан, дӀакъевлина, цхьаалла йолу йукъаралла гойтуш санна, дӀахьора^[53].

А. Н. Пешкова-Толиверова, 1898 шеран 18 мартехь Толстой Лев волчу а йоьдуш, керлачу зорбанан ойла йийцича, Лев Николаевича дуьхьало йира, зударийн цхьатерра цахилар а, ницкъ бар а дийцале, цкъа хьалха йукъара адамийн цхьатерра цахилар дӀадаккха деза аьлла. С. А. Толстаяс шен майрачо цу темина кхин дӀа а дина дог-ойла далийра, цуьнца реза хилира: нагахь санна зудчо шега и хаттар дича, цхьа оьзда доцу, зудчун санна доцу, цундела оьзда доцу хӀума ду цу тӀехь. — Суна хетарехь, иза бакъ ву, вайна зударшна паргӀато ца оьшу, гӀо оьшу^[54].

Издательствос керлачу журнале кхайкхира А. П. Чехов, амма иза реза ца хилира: «Ас „Зударийн гӀуллакхаш“ журналехь болх бийр бац, хӀунда аьлча со эшамехь ву: цигахь хӀун йаздан мегар дара? Меньшиковс 1898 шеран ноябрехь, амма „Неделя“ а, цуьнан тӀетохар „КӀиранан тептарш“ а арадалар сацийра 1901 шарахь. Уьш зорбане йаха бакъо 1902 шарахь А. Н. Пешкова-Толиверовас йелира, цо йуха а А. П. Чеховна шен коллаборатор хила предложени йира. ХӀокху ханна и кховдор йаздархочунна кхаьчна цуьнан йоӀехула, В. С. Тюфяева-Пассекехула. Александра Николаевнас „Книзки Неделя“ („Книги недели“) журналан цӀе хийцира „Новое дело“ („Керла бизнес“) аьлла, амма хӀокху ханна а Чеховс дуьхьало йира издательствона, „Новое дело“ кхин феминистийн издательство йацахь а^[55][56].

ТӀаьххьара 1911—1912 шерашкахь А. Н. Пешкова-Толиверова редакци йеш хилла журнал дара „ЦӀен Ӏуьйренаш“ журнал^[3].

1895 шеран майхь Александра Николаевнас Н. В. Стасовица а, М. В. Безобразовца а цхьаьна дакъалецира „Оьрсийн зударийн вовшашца гӀоьналлин йукъаралла“ вовшахтохарехь, цуьнан гӀуллакхаш кхочушдора культурин а, дешаран а Ӏалашонаш. Йукъараллин председатель хаьржира А. Н. Шабанова. Александра Николаевна масех кхаа шеран ханна йукъараллин декъашхо йара, ткъа иштта цунна йукъахь йолчу дуккха а отделийн а, гонийн а декъашхо йара. Организацин декъашхойн йукъарчу гуламашкахь шуьйра докладаш йоьшура цо, хьекъалечу зударийн белхалойн хьолах а, йалхойн хьолах а лаьцна. Цуьнан дуккха а статьяш а, оцу Йукъараллин йукъахь лелош долу гӀуллакхаш а феминизман ойланца дӀатарделла дара. Иза йу, къаьсттина, „Оьрсийн зударийн вовшашца гӀоьналлин йукъараллехь общежити йан проект“ цӀе йолчу белхан автор. Россерчу зударийн боламан хьалханчех цхьаъ йолу Философова Анна Павловна дӀайаларна леринчу репортажехь Александра Николаевнас гайтира оцу инзаречу, сирлачу, жигарачу зудчун дика агӀонаш^[3].

Россехь массо а зударий бацара феминизман ойланашца цхьаьна. Цу кепара, М. В. Ямщиковас (Ал. Алтаевс) шен дагалецамашкахь хаам бо, А. Н. Толиверова ша Йукъараллин гӀуллакхна йукъаозо гӀоьртина хиларх лаьцна, амма иза реза ца хилла, йукъараллин „сагӀадоьхучу“ амало шена ца товш хилар а далош, „оцу“ классан нахера хьежамашца». иза, хьаха, вайн Александра Николаевна йанне а амал йолуш дацара"^[23]. Зударийн дешаран а, сагӀадоьхучу гӀуллакхийн а хаттарш хилла ца Ӏаш, Толиверова йерриг а Россехь бераш дешар а, кхетош-кхиор а нийса вовшахтохарна тӀехь лаьтташ йара^[40], дакъалаьцна Н. А. Рубакинан «Берийн а, халкъан а литературин библиографин кружокехь»^[23].

1897 шеран 31 октябрехь Петарбухехь даздира Пешкова-Толиверова Александра Николаевнин литературни жигараллин ткъе пхийтта шо кхачар. ЦӀе ца йоккхучу «Нива» журналисто ма-аллара, цуьнан литературин биографин дӀадолор санна тӀеэцна «Гарибалдиашна йукъахь» цӀе йолу статья зорбане йалар. «Оьрсийн зудчун дагалецамаш» «Неделя» газета тӀехь 1872-чу шарахь арайаьлла, амма и статья дуьххьара зорбане йаьлла 1872-чу шарахь а йоцуш, 1870-чу шарахь, ткъа октябрехь а йоцуш, июнехь зорбане йаьлла. Цул сов, 1867 шеран гурахь А. Н. Якобис Италера «Голос» газете корреспонденци дӀасайаржо йолийра. Цхьана кепара йа вукху кепара, йа шина шарахь тӀаьхьатеттина, йа цуьнан литературин гӀуллакх дина кхузткъа шо кхачар даздеш, литературин а, дешаран а йукъаралло а, феминистийн организацеша а даздира берийн йаздархочун юбилей. И даздар дӀадаьхьира Петарбухерчу гӀалин Думан зала чохь. Берашна дийшира «Игрушечка» тӀера дийцарш, гайтира магийначу фонарьх пайда а оьцуш даьхна суьрташ, берийн ловзарш а, къовсадаларш а йукъадаьхна, и.дӀ.кх.а. Йаздархочун даздарийн декъехь гӀараваьллачу профессора, хьехархочо П. Ф. Лесгафта бераш кхетош-кхиоран кхарста дигира^[44].

1899-чу шарахь А. Н. Толиверовас «Зударийн гӀуллакх» журналехула ахча гулдаран акци вовшахтоьхна, мацалла леш болчу Рязанан а, Симбирскан а, Уфан а губернийн бахархошна гӀо дан^[57]. Цул тӀаьхьа, 1899 шарахь, Александра Николаевнас жигара дакъалецира Хьалхарчу Гааган машаран конференцехь, цигахь цо дакъа лоцура пацифистийн «Дуьненайукъара машаран лигица йукъаметтигаш лелоран оьрсийн зударийн комитетан» резолюци кечйарехь, иза кхоьллина А. Н. Шабанова. «Дерриг а дуьнентӀехь машар» хӀотто беза бохучу резолюцино, йерриг а Россерчу зударшкара ткъе диъ эзар куьг йаздина гулдина^[58].

1900 шарахь «Оьрсийн зударийн вовшашца гӀоьналлин йукъаралла» кхоьллинчул тӀаьхьа Толиверовас дакъалецира «Цомгуш а, дешна боцучу а зударшна гӀо даран йукъаралла» кхолларехь. Йукъараллин Ӏалашо йара цхьана ханна йа гуттаренна а болх бан ницкъ ца кхаьчначу зударшна, къаьсттина хьехархошна, гӀо дар^[3]. Цуьнца цхьаьна Леснойхь шен санатори йолчу Йукъараллин балха тӀехь дакъалоцуш йара А. Н. Пешкова-Толиверова. Цу йукъараллийн правленехь кест-кеста болх бина ца Ӏаш, церан председатель а йара иза. Цуьнан декхаршна йукъахь дара официалан дийцаршкахула йукъараллашна ахча гулдар, подпискаш вовшахтохар, ахчанца халачу хенахь йукъараллин гулдарш гулдар. 1908 шеран декабрехь Петарбухехь хиллачу зударийн съездехь А. Н. Толиверова докладаш йира. Зударийн вовшашца гӀоьналлин йукъараллин инициативица кхайкхира Йерриг Российн дуьххьарлера зударийн съезд. Конгрессо хьалха хӀиттийна политикин лехамаш зударийн цхьатерра хиларх хьакхалуш бара, дукхахдерш йуккъерачу барамехь либералан Ӏалашонца дара^[3].

Советан историкаша хаам бира, Пешкова-Толиверован биографехь Ӏаламат дика факт йу иза 1917 шеран Октябрьски революци ган й​​ехаш хилар а, цуьнан дуьххьарлера кхиамаш шовкъе тӀеэцар а, хӀунда аьлча цуьнан дахаран гӀан кхочушхилира, цуьнан аьтто белира бӀешерашкахь зударий паргӀатбахар ган^[30]. Йоккха а, гӀийла а йолу иза революцин митингашка йоьдура, оьрсийн революцин хьалханчин В. И. Ленинан къамелашка ладогӀа, шен къоналлехь италхойн революционерийн хьалханчага ладоьгӀуш санна^[40].

ТӀаьххьарчу шерашкахь Александра Николаевна неӀарийн цамгарш а, подагра а йара. 1918-чу шеран гурахь чекхйолуш цу могӀаршка дӀакхетта пневмони^[59]. Александра Николаевна кхелхина 1918 шеран 1 декабрехь, дӀайиллира Петроградехь Александр Невский лавран Никольское кешнашкахь^[60]. ХӀетахь дуьйна кешнийн къилбаседан декъехь дӀасалелачу некъах Толиверовская олу^[61].

Александра Николаевнин цхьадолу литературин тӀаьхье таханлерчу дийне кхаччалц архивашкахь зорбане ца йоккхуш йисина. Къаьсттина, «Дрезден», «Адамна тӀехь жима эксперимент», «Румехь оьрсийн художникийн дахарера суьрташ», П. А. Стрепетовах а, К. В. Лукашевичах а лаьцна дагалецамаш зорбане ца бевлла очеркаш^[3]. Российн пачхьалкхан литературин а, исбаьхьаллин а архивехь ду цуьнан «Яков Петрович Полонский» (1878) а, «Шарлатан» а куьйгайозанаш, Н. С. Лесков, Эдмондо де Амичисан «ТӀеман дахар» дийцаран гочдар, Гарибальдих лаьцна дагалецамаш, Пассек Татьяна, «Тетрадаш», цуьнга йаздина кехаташ а, цуьнгара кехаташ а, Гарибальдин кехатан ксерокопи, Гарибальдин барельеф шен йоӀана В. С. Чоглокова Анатолий Федорович Кони, и.дӀ.кх.а^[11].

Пушкинан цӀийнехь латтош йу пхеа актах лаьттачу «Къийсаман Ӏуьрг кӀел» («Дахаран некъа тӀехь») (1892—1895) драман куьйгайоза, Джузеппе Гарибальдих лаьцна статьяш а, къамелаш а, «Листца вовзар» цӀе йолу дагалецамаш а, Т. П. Шев. Цул сов, оьрсийн-японхойн тӀамехь Йукъараллин гӀуллакхехь дакъалацар дагалоцуш, ЦӀен ЖӀаран мидална сертификат а, «Нанашна гӀо дан» а, «Зударийн гӀуллакх» а журналашна лерина программаш а, сагӀадоьхучу йукъараллашкара документаш а ду^[62].

1867 шеран 15 майхь Руме кхаьчначу К. Т. Солдатёнковс Якобин зударий бовзийтира Н. А. Некрасовна. Александран дневник тӀехь иштта йаздина дара: «Ӏуьйранна Некрасов шен лорца схьакхаьчна». Иза синтем боцуш ву, цхьана тайпана чоьхьарчу сингаттамийн мухӀар лелош ву." Некрасовс шен произведенеш дагалецамашкахь йелира цунна. Цунна жоп луш, цо цунна дийцар дешира, цуьнан куьйгайоза цо поэте делира, цул тӀаьхьа иза зорбане йаларе сатуьйсуш. Дийцаран кхоллам хӀинца а хууш бац. Александрави то 1990 шарахь. Неаполе, иза реза хилира, амма и планаш талхийра шен паспортца йолу проблемаш оццу шеран гурахь цо йаздира Некрасовга А. А. Краевскийс шен кехаташ зорбане дахарх лаьцна: Александра Николаевна цкъа а ца делира цуьнан жоп, амма поэто споклес Якоб Крау йаздира. «И а, цунах тера а Румера корреспонденци зорбане йаккха лаьий хьуна? Суна хетарехь, хӀара чӀогӀа самукъане хӀума ду. Селхана схьаэцна суна иза, Румера 28 октябрехь дӀахьажийна н.с. Кху гурахь Румехь волуш, художник Якоби вевзира суна. ХӀара цуьнан зудчун куьг ду. Иза а, иза а хьекъале, кхиъна адамаш ду. Нагахь санна хӀара хьайна догӀуш дацахь, сихха йухадерзаде иза»^[36].

Дийцаран кхолламо а, румхойн корреспонденцино а кхидӀа а сингаттам латтабора Александра Николаевна. Цунах лаьцна цо йух-йуха а йаздора шен дневник тӀехь а, Некрасовга йаздинчу кехаташ тӀехь а. «Отечественные записки» а, «Голос» газет а арахоьцуш волу А. А. Краевский, 1992 ш., Некрасовгара Александра Якобин руман кехат схьаэцна, цо иза зорбане даьккхира, авторан куьг а доцуш, «Голос» газетехь, No 298, 1867 шеран 28 октябрехь, «Румера, 26 октябрь» цӀе а йолуш. «Оза» цӀе йолчу киншки тӀера ларамаза корреспонденци. 1868 шеран 27 майхь Якобис йуха ​​а хаьттира Некрасовга, румхойн карнавалах лаьцна цуьнан корреспонденцина а, «Гарибальдин Капрера ведда» статья гочйарна а жоп луш, иза йеххачу хенахь тийналла ларйаран бахьанех лаьцна. И статьяш зорбане ца йаьхна, ткъа Некрасовх лаьцна комментаторшна цуьнан бахьанаш го, уьш КхоалгӀачу декъо лаца йиш хиларехь а, Некрасовн жоьпийн кехаташ лаца йиш хиларехь а^[36].

Россе йухавирзинчул тӀаьхьа Николай Алексеевичан а, Александра Николаевнин а йукъаметтигаш карлаевлла. Н. А. Некрасов а, Якоби а Петарбухехь вехаш вара. Иштта, 1870-гӀа шераш дуьйлалучу хенахь Н. А. Некрасов дагахь вара Александра Николаевна волчу суртан гайтаме ваха; цо цига кхайкхира шен йиша А. А. Буткевич а, цуьнан йукъара майра А. Н. Эраков а. А. Н. Якобина хӀинцале а вевзаш вара А. А. Буткевич Н. А. Некрасов Руме воьдуш. Хьалхо, 1867 шарахь Румехь, А. Н. Якобин йуккъеметтигца, Некрасовс хӀинцале а эцна хилла оьрсийн художникийн цхьа сурт — В. П. Верещагинан ца девзаш долу таллам^[36]. 1873-чу шарахь Александра Николаевна Некрасовна тӀейахара, цуьнан «Сирлачу дезчу дийнахь» цӀе йолу стихотворени «Оьрсийн берашна лерина стихашна тӀера» цӀе а йолуш, шен хьалхарчу «Вайн берашна» цӀе йолчу гуларехь зорбане йаккха аьлла, поэтан пурба а эцна^[46].

А. Н. Якоби вевзира Ф. М. Достоевскийца 1876 шо чекхдолуш, цара кехаташ хийцира: цхьа кехат Достоевскийн А. Н. Якобига (1878), ши кехат А. Н. Якобис Достоевскийга (1876—1878). 1877 шеран 16 февралехь цо поэте И. З. Суриковга йаздира: «ТӀаьхьарчу хенахь Достоевскийца гергарло лелийна сан. Суна дукха йеза цуьнан догцӀеналла, суна иза веза психолог санна. Со реза йац цуьнца дуккха а агӀонашца… амма суна иза чӀогӀа веза». Цул тӀаьхьа кхо бутт баьлча, 1877 шеран 15 майхь, Александра Николаевнас йаздира А. Г. Достоевскаяга, ша шена а, шен майрачунна а проценташца бӀе рубль дӀаделла аьлла — ахча луш волчу Тришина хьалха церан ах декхар. Иштта, дисина 100 рубль царна дӀадала реза хилла иза, цу Ӏалашонца Тришинца и ахча дӀадалар августе кхаччалц тӀаьхьатеттина цо, ахча луш верг реза хилла. Оццу кехат тӀехь цо дехар дира А. Г. Достоевскега, шена Фёдор Михайловичан куьг йаздина масал лохьара аьлла, Лейпцигехь цуьнан цӀеран а, фамилин а факсимиле йолу фотопортрет дан аьтто хилийтархьама^[12].

Якобин Достоевскийца йолу йерриге а зӀенаш уггаре а хьалха бизнесца йоьзна йара. ШолгӀачу шарахь Александра Николаевнас Достоевскийга дӀахьажийра «Некрасов Николай Алексеевич дагалоцуш» цӀе йолу книга. Цу тептар тӀехь цо йуха а зорбане даьккхина Ф. М. Достоевскийн «Йаздархочун дневник» 1877 шеран декабрехь арадаьллачу шолгӀачу декъан хьалхара диъ дакъа. Уьш лерина йара дукха хан йоццуш кхелхинчу Н. А. Некрасовна. Якобин гуларехь йаздина дара, «оцу зорбанан гӀирсах хинболу пайда лерина бу Петарбухерчу университетехь поэтан цӀарах стипенди кхолла». ХӀетте а, шен зорбанехь Ф. М. Достоевскийн керла статья йуха зорбане йоккхуш йуьхьӀаьржа ца хӀоттархьама, 1878 шеран 8 февралехь йаздархочуьнга йаздинчу кехат тӀехь Александра Николаевнас хаам бо: «Столицан а, провинцин а зорбанехь эхо йуха зорбане йоккхуш, оха хьоьга пурба ца дехна хьан велларгах лаьцна йазйина статья йуха зорбане йаккха, цундела цу киншки тӀера схьадаьлла ахча лакхахь хьахийначу Ӏалашоне дӀадахьа лерина ду». Иштта цо Федор Михайловиче пурба дехна цуьнан «КӀант йелка тӀехь» цӀе йолу дийцар зорбане даккха^[12].

Йаздархочо издательна оьзда реза ца хиларца жоп делира: "Лараме императрица Александра Николаевна, баркалла хьуна, суна книга йаийтарна. Ахь соьгара йуха зорбане даьккхинарг хӀинца суна зе дийр дац, амма хьалха арадаьлла хиллехьара, хир дара. Халахеташ делахь а, «КӀант масех елка тӀехь» йуха зорбане йаккха йиш йац сан, хӀунда аьлча, сан дийцарш ша зорбане даха дагахь ву (дукха кестта). — Ахь мукӀарло дан деза, цу хьолехь, хьайгара иза йуха зорбане даккхар суна зене хила тарло, мухха делахь а, со чӀогӀа дохко ваьлла, хьуна реза хила сан аьтто ца хиларна. Ша дийцар йуха зорбане даккха дагахь хиллехь а, цо иза ца дира, ткъа дийцар иза веллачул тӀаьхьа йуха зорбане даьккхина^[12]. Мемуарист Э. А. Штакеншнайдера шен дневникехь 1880 шеран октябрь беттан йаздаршкахь вуно къеггина сурт хӀоттийра Достоевскийн доьзалан баланех, Достоевскийс массо а тайпана дехархошна хаддаза реза ца хилар бахьана долуш:

Урамера чувогӀу жима стаг, шех къена студент ву бохуш — кхо сом лур ду цунна. Кхин цхьаъ чувогӀу: махкахваьккхинера, хӀинца Лорис-Меликовс цӀаверзийна, амма ваха хӀума дац цуьнан, кхойтта сом оьшу цунна — кхойтта сом ло.<…>Накъост хьашт долуш велахь а, йа дӀоггара вевзаш волчо хоьттуш велахь а — цхьанна а цкъа а дуьхьало ца йо. Плещеевна шишша бӀе сом ахча делира; Пуцыковична а, ур-атталла мадам Якобина а гарантии йира. "Ткъа сох дерг аьлча, — кхидӀа а шен бӀаьрхиш охьадохура Анна Григорьевнас, — со дуьхьало йан а, латкъамаш бан а йолайелча, жоп даима а цхьаъ хуьлу: "Анна Григорьевна, ма хьийза!

— Е. А. Штакеншнейдер, Из «Дневника» 1880 г. «Ф. М. Достоевский в воспоминаниях современников». Т. 2. — М., Худож. лит., 1990. С. 363

1881 шарахь, дукха хан йоццуш Ф. М. Достоевский дӀакхелхинчул тӀаьхьа, Толиверован йаздархочух лаьцна дагалецамаш зорбане бевлира «Игрушечка» журналехь. Царна тӀехь цо хьакхайелира йаздархочун синан комаьршаллех: «Сан дӀакхелхинчу Федор Михайловичца вовзар хилира 1876-гӀа шо чекхдолуш, дерриге а дагахь доцчу хьелашкахь. Со шена ца вовзаш, цо со вуно халачу хьолах кӀелхьара ваьккхира. Ткъа со цунна баркалла ала вахча, иза вуно доггах хьаьвзира». Дагалецамашкахь йаздархочо кхидӀа а йаздархочун барта сурт дӀахӀоттийра: «Федор Михайловичан йуьхь тӀехь уггаре а хьалха тидам тӀебохуьйтуш дерг цуьнан бӀаьргаш дара. <…> Цкъацкъа уьш догӀанца къегаш йелахь а, цкъацкъа гӀийла хеташ йелахь а, шинне а хьолехь цхьатерра ницкъ болуш тӀеӀаткъам бора цара. Иштта, Федор Михайлович, къамел деш, даима а леррина хьоьжуш хиларна а дара иза». Цуьнан къамелан кепах лаьцна дуьйцуш, цо билгалдаьккхира, цуьнан нийса доцу амал йелахь а, цхьана кепара къаьсттина дика хилар цунна гонаха хилар; йаздархо даима а догцӀена вуьсура, шен гӀуллакх дукха делахь а, хан йелахь а^[12].

Александра Николаевнин А. Г. Достоевскаяца доттагӀаллин уьйр кхоллайелира, иза цо шен дахар чекхдаллалц латтийра. 1911 шарахь Толиверовас кхин цхьа статья йазйира Достоевскийх лаьцна «ЦӀен Ӏуьйренаш» журналана. 1915—1916 шерашкахь Александра Николаевнас гӀо дира А. Г. Достоевскаяна, критикин Н. Н. Страховн ойла харцйарехь, иза гайтира Лев Толстойга йаздинчу кехат тӀехь, Ф. М. Достоевский педофилина бехке а вина^[12].

Н. С. Лесковна заочно вевзира А. Н. Якоби 1870 шарахь, Артур Бенних лаьцна «Тайна стаг» очерк тӀехь болх беш волуш. Очеркан хьалхара вариант чекхйаьлла 1869 шарахь, йаздархо кхиамза гӀоьртира статья М. Н. Катковн «Русский вестник» а, А. П. Милюковн «Син отечества» а тӀехь зорбане йаккха. Эххар а иза зорбане йелира «Биржевые ведомости» газетехь 1870 шарахь, памфлет арайалар лаьттира февраль баттахь дуьйна май баттахь кхаччалц, ткъа очерк йуьззина зорбане йаьлча, А. Н. Якобин дагалецамаш, "Гарибальдицашна йукъахь. 1870 шо. Николай Семёнович шена тӀеозийра Артур Бенни валарца йоьзна йолчу эпизоде, иза цуьнан очеркан хьалхарчу вариантехь Якобин очерканал кхечу кепара гайтина йара. Цул тӀаьхьа йуха а шен къолам кара а эцна, А. Н. Якобин дешнашна тӀе а тевжаш, нисдарш а, тӀетохарш а дира цо произведенина. Н. С. Лесковн статьян шакъаьстина, тӀетоьхна зорба арахийцира, А. Н. Якоби а, цуьнан дагалецамаш а хьахош, 1871 шарахь^[68].

Ткъа шо даьлча, 1891-чу шарахь Н. С. Лесковс зорбане йаьккхина «Буьйса йуккъе йаьхна нах» цӀе йолу роман. Роман критика йеш йара Иоанн Кронштадтан. Цу дийцарна хьалха «Протоиерей Сергиев Иван (Кронштадский) кхаа вариантехь» цӀе йолу эскиз йара. Эскизан сюжет иштта йу: 1890 шарахь Петарбухерчу кхаа редакцино сацам бира протоиерей Сергиев ламазан гӀуллакхе кхайкха: редакци «Нивы» А. Ф. Маркса, редакци «Нового времени» А. С. Суворина а, редакци «Игрушечки», «кхоьллина Татьяна П. Пассек, хӀинца дӀахьош йу Тюфяева (псевдоним „Якоби“, „Толиверова“ а, кхин цхьаъ а)». А. Ф. Маркс а, А. С. Суворин а дика хьал долуш а, хьал долуш а издательш хилча, Тюфяева къеллехь йехаш йу, некхар эцначу ахчанах, шен кредиторшна шен хеннахь ахча дӀадала аьтто боцуш^[69].

Кхаа редакцино кхайкхам бахьийтира И. Кронштадцкийга, амма протоиерей Сергиев «Нива» а, «Новая Время» а редакцешка бен ца кхечира, цигахь цо ламазан гӀуллакх дӀадаьхьира. ХӀоттаман протоиерей «Игрушечкин» къелла лайначу редакце ца кхаьчна, къийсамехь волчу издательна дукха сингаттам беш. Амма дог ца диллина, Дезачу Синодера Ӏедалан беркат а, Синодан куьйга кӀел йолчу школашка «Игрушечка» журнал дӀаэцар а кхаьчна цо. Цундела, автора дерзадо, шеконаш кхоллаелла, И. Кронштадцкий кхетамехь хилла йа вацара бохучух. Цхьана агӀор, Суворин а, Маркс а шена ахча дала ницкъ кхочур бу аьлла, тешна вара иза; вукху агӀор, цо гӀалат хьесап дира, Толиверован зорбанан гӀирсана шен гӀо доцуш, Йезачу Синодан беркат кхача йиш йуйла ца кхеташ. Цу кепара, шеконе дуьллу гӀараваьллачу протоиеран кхетам хилар. Кронштадтан Иоаннца а, Якоби Александраца а йолу эпизод «Буьйсанан йуккъера сема» дийцаран чаккхенан вариантана йукъа ца йаьккхира^[69].

Дама а, фефёла а(оьр.)нохч.

Цул тӀаьхьа кхо шо даьлча, 1894-чу шарахь, Александра Николаевнин цӀе йуха а гучуелира Н. С. Лесковс аьлла. ХӀокху ханна иза дара литературин дагалецамаш жанрехь кхоьллинчу «Леди а, Фефёла а» дийцарехь. Лесковс дагалоьцу йаздархо Н. И. Соловьев (цуьнан цӀе а ца йоккхуш) а, цуьнан къиза хӀусамнана а. Произведенин сюжетца А. Н. Якоби Италера цӀавогӀуш Петарбухехь лекци йоьшу Гарибальдан боламах лаьцна. Цу лекцино цкъа а ца хиллачу кепара шовкъ эккхийтира Петарбухерчу либералашна йукъахь.^[70]:

Иза хилира, хӀинцца шен даймахка йухайеанчу, жигара дакъалаьцначу, италхойн турпалхочун марзонах самукъадаьллачу Гарибальдан боламах лаьцна шуьйра хаам биначу мадам Якобис хиллачу г-жою-клубехь дагалецаме лекци йинчул тӀаьхьа дукха хан йалале. ХӀинца кхузткъе пхи шо гергга хан йаьлча, хӀетахь шех лаьцна дуккха а самукъане хӀуманаш дуьйцучу зудчо йешначу оцу лекцино гӀаттийна синтем а, синтем а дӀакхачо чӀогӀа хала ду.

— Н. С. Лесков, «Дама и фефёла», глава IV.

Либералашна хьагӀ хилийтархьама, консерваторо Н. И. Соловьевс сацам бира Якобин лекцех лаьцна панегирикин статья санна а доцуш, памфлет санна йаздан: «Амма миссис Якобин лекци ца йезаш берш а бара — вайн йаздархочунна а ца тайра иза». Соловьевн Якобин лекцех лаьцна йазйина статья хӀинцале а зорбане йаккха йезаш йара «Отечественни Записки» журналан тӀаьххьарчу номерна, амма иза цкъа а гучу ца йелира, цуьнан автор халла дийна висира, хӀунда аьлча цуьнан Европехь дешна, амма вуно дов деш йолу зудчо шен дог дохош йолу статья дӀасакъаьстира, Гарибалан шмесельфах лаьцна шен дог дохош йолу статья. шен цӀера аракхоьссина^[70].

Н. С. Лесковн хронологи чӀогӀа гергара йу; кхузткъе пхи шо хьалха хилла хиламаш хьахо йиш йац, цу хенахь Якобин хӀинца а Якоби фамили ца хиларна, Италехь хилла ца хиларна, гарибальдихой ца бевзаш хиларна бен. 1869 шеран июль бутт кхачале Росси йухайерза йиш йацара цуьнан, ткъа Н. И. дийцаран сюжете хьаьжча. Соловьевс А. А. Краевскийна статья йазйира, Чохьара дӀайаздарш хӀинца а Н. А. Некрасовн а, М. Е. Салтыков-Щедринан а кара ца кхаьчначу хенахь, вуьшта аьлча, 1868 шо кхачале. кхоьллина, амма уггаре а кӀезиг дагалецамаш^[71].

Лесков а, Толиверова а баккъалла а вовшахкхетта 1881 шарахь, Артур Бенних лаьцна шайн белхаш зорбане бевлла итт шо даьлча. Церан йукъаметтигийн Ӏалашо гучуйолу Лесков Николайс Толиверовага 134 кехат йаздина хиларо, цуьнан жоьпаш дийна ца дисахь а. Цо, шен рогӀехь, шен зорбанийн агӀонаш тӀехь зорбане даьхна цуьнан берийн дийцарш «Сонта» (1891), «Коза» — «Синан сатийсам» (1890), «Воккхачу Герасиман лом» (1888). «Ловзарг» гуларна йукъадогӀура 1888-чу шарахь Толиверован йоӀана Верана совгӀатна йаздина «Маланя — Овнан корта» цӀе йолу туьйра, амма йаздархо дӀакхелхинчул тӀаьхьа цигахь цкъа а зорбане ца йаьлла, ткъа «Пифагоран кхетамашца дика нана» цӀе йолу дийцар а, 1977-чу шарахь бен «Литературин тӀаьхьенан» 87-чу томехь ара ца даьккхина. Александра Николаевнас шен литературни йукъаметтигех лаьцна йаздина Н. С. Лесковс шен некрологехь йаздархочунна Игрушечкин агӀонаш тӀехь: «Лесков Николай Семенович дагалоцуш» (Из моих воспоминаний)^[72].

Вовшахкхетар дикка ларамаза дӀадахара: 1881-чу шарахь литературан произведени лоьхуш йолу А. Н. Толиверова оцу хаттарца «Игрушечкин» редакторна Т. П. Пассекна тӀейахара. Цо, шен рогӀехь, хьалха хилла гарибальдиан Н. С. Лескована рекомендаци йира. Йаздархо, йуьхьарлаьцна, Николай Семёнович волчу веара Пассекера рекомендательни кехат а дохьуш. Лесковс Толиверова литературни произведени карийна, иза ша волчу кхайкхина. Александра Николаевнас шен некрологехь дагалоьцу, 1882 шеран Рождество дӀадаьлча, уьш кест-кеста вовшахкхета буьйлабелира, цо шен йерриг керла произведенеш Лесковга дӀакхачийра таллам бан, ткъа «цо хаддаза, наггахь ур-атталла чӀогӀа ира а, суна комментареш йора, дика хьехамаш бора. цунна дерриге а зудчун кӀеда-мерза хиларца»^[72].

Лесковс системан кепехь гӀо дора Толиверован массо а литературни гӀуллакхехь. Йаздархочунна вуно гергара йевзаш хилира иза, амма оццу хенахь, И. Я. Йаздархочун йалх томехь йолчу «Сборник произведений» тӀехь Н. С. Лесковн кехаташна комментатор волчу Айзенштака билгалдоккху, «Пешкова-Толиверован амалан инзаре стихия а, гӀуллакхаш вовшахтоха ца хаар а — шен а, кхечеран а — хийца ца луш бохург санна оьгӀазвахийтира йаздархо». Цуьнан дийна дисина кехаташ цуьнга (ИРЛИ) йаздина, оьгӀазлонах а, оьгӀазлонах а дуьзна ду; изза синхаамаш дика хезаш бу оцу томана Чохьаракъадаьхначу уггаре а хаамечу кехаташ тӀехь а". Толиверовага йаздинчу кехаташ тӀехь йолу луьралла гуш йара кхоалгӀачу агӀонашца хилла ца Ӏаш, шеца а, цуьнан редакцин планашца а: «Ахь со кхин цец ца воккху. Соловьев-Н<e>см<елов> дӀавахара хьуна дӀахаийта, хӀинца хӀинца а Лео Чохьара Толехула дийца хан йац!» <…> — Цкъа коьрте хьаькхча, цхьана хӀуманца галвала дагахь ву хьо!.. «Сан лилха меттиг йерзайе: сан коьртехь дерг». Бехк ма биллалахь, дика алар ду иза"^[73].

Шина йаздархочо дийцаре дина ца Ӏаш, йукъара литературин гӀуллакхаш (Лев Толстойн а, Юзеф Крашевскин а произведенеш), лаккхара говзалла йолу говзаллин хаттарш а. Масала, Лесковс йаздира Толиверовага берийн зорбанан исбаьхьаллин тексташ йуха болх барх лаьцна 1883 шеран 28 июнехь йаздинчу кехат тӀехь, «берийн» а, «берийн доцу» а кхетамаш бийцаре беш^[74][75]. Толивероваца хиллачу корреспонденцино гӀо до вайна кхета, йаздархочо «Воккхачу Герасиман лом» дийцаран куьйгайозанна тӀехь болх муха бина: «…ХӀара дийцар маца зорбане доккхур ду аьлла дош дала йиш йац сан, амма зорбане доккхур ду». — Ас дийцар «дехачу агӀор» йаздина, цигахь дӀа а диллина, нийсачу хенахь «жӀаран агӀор» йаздийр ду ас, тӀаккха отец Петра копеш а йина, Вере хаам бийр бу ас <…> Дийцаран цӀе йу «Воккхачу Герасиман лом». — «Святой» бохучу дашах ларвала веза, ткъа просто «воккханиг» бохучу дашах. — Сан цхьа а вон лаам бац шуьца, амма со маьрша а, массаьрца а безамехь вуьсу. — Ас цхьа дийцар доуьйту хьоьга, ас а, Репина а селхана дешна, реза а хилла, ши кӀира даьлча сурт хир ду хьан карахь. Кехат тӀехь гуш ма-хиллара, Лесковн дагахь хилла хиндолчу дийцаран йешархойх цхьаъ Толиверован жима йоӀ Вера, тӀаьхьо В. С. Чоглокова йу^[76].

Н. С. Лесковн кӀанта, Андрей Николаевича Лесковс, йеххачу хенахь шен лаамехь тидам бира йаздархочун а, йаздархочун а литературин, «цӀийнан» йукъаметтигийн: ший а йаздархо Петарбухехь вехаш вара, ткъа Толиверова, доьзалан доттагӀ санна, Лесковн фрекан йара; ший а йаздархо къаьсташ вара наггахь комикан амалшца цхьатера ца хиларца. Ша Лесков Андрейна дика йевзара Александра Николаевна а, цуьнан бераш а; шена гергарчу шина стеган йукъаметтигех лаьцна гӀулаккхан дагалецамаш битина цо, йа да а, йа Александра Николаевна а бакъ ца йеш. Цу кепара цо шен дагалецамашкахь далийна цхьа эпизод, цу тӀехь цхьалхачу ойланехь, авторан дешнашца аьлча, А. Н. Толиверова дагахь лаьтташ йара, Н. С. Лесковехула халкъан дешаран министрера Делянов И. Д. ларйар лаха, ша Деляновс дукха хан йоццуш халкъан дешаран министерствора балхара дӀаваьккхинарг. Кхин цкъа а къинхетаме а, массанхьа а йолчу Толиверовас дехар дира Лесковга, цхьана йевзаш йоцчу жимчу зудчунна шафаӀат дар аьлла. Н. С. Лесковс цу гӀуллакхехь Толиверована бехк боккхуш ира кехат дӀадолош дара «къинхетам боцу Александра Николаевна» бохучу дешнашца, ткъа кхидӀа а оьгӀазваханчу дешнашца дуьйцура, масала, «Сох пайда а оьцуш, сел ледара йолчу йоӀана гӀуллакх дан лаьа хьуна, ша реклама йеш дӀайолалуш йолчу…» иштта дӀа кхин а^[77].

Йаздархочун дукха хьийзамаш бара Н. С. Лесковн палатехь йолчу Варвара Долинан шалхачу хьолах лаьцна, иза 1883-чу шарахь шен 4 шо долуш шен сингаттамехь йолчу ненах йаздархочун цӀа чу йигира. 1892 шарахь Лесков-воккхачо шен йоӀаца а, кӀантаца а цхьатерра ирсан бакъонаш йелира Варяна. Лесков Андрейс, Н. С. Лесковна шен некрологехь Толиверовас йаздинчу могӀанашна жоп луш, «Суна дагадогӀу, цо иза муха хьаьстира, муьлхачу безамца гайтира цо цунна иза шена тӀе йеана можа духар», 1884-чу шарахь лоьраша Мариенбаде дӀахьажийча, иза цуьнга муха сатуьйсуш вара", — йаздора цо полемически, Александра Николаевна даггара ца дина йаздархочо оцу йоӀах къинхетам барна. Ма-дарра аьлча, йаздархочун тамашийна лелар данне а къобал ца дора цо, шен ненан бакъонаш ларъеш, йоӀ берийн цӀийне дӀайала йезаш хилар чӀагӀдора, Лесковс Петарбухехь воцчу хенахь «буоберан» дола дан деза бохучу дехарех ларлора, ткъа лично Варья санна а доцуш, цунна йух-йуха а Н. С. Лесковера «стресс» олуш долу хӀума лайна. «Ша Пешкова Алина Николаевич лан ца делира иза а, и дерриг а хьарамлонаш а — цуьнан хьалха санна, ур-атталла даггара йоцу сентименталалла а…», — йаздина Лесков Андрейс шен къайлахчу кехатехь^[78].

Йаздархочун кехаташ тӀехь Толивероваца йолу тон каустикан хилира: «Ас доьху шуьга цуьнан <Варя> ларйар, рицкъано Лида ларйеш ма-хиллара^{[комм. 2]}, ткъа Варя Лидачул декъаза йу, хӀунда аьлча, халахеташ делахь а, цуьнан нана йу, шен агӀор низам а, Александра Николаевна <Толиверова> а лаьтташ», — йаздина Н. С. Лесковс О. А. Эльшина. «ХӀун лелайо вайн Александра Николаевна? Даима а иштта къен йуй иза, цуьнан меланхолино са дӀадоккху… Къинхетаме, ирсе йоцу, амма дог иракарахӀоттийна, товш йолу зуда, дуьненахь цхьаммо а гӀо дан йиш йоцуш», — йаздина цо оццу Ельшина^[79].

И дов дицделира А. Н. Толиверова журнал тӀехь Лесковн «Воккхахволчу Герасиман лом» цӀе йолу дийцар арадаьлча. Шен ден хийрачу йоӀаца тамашийна уьйр хилар реза ца хиллачу Лесков Андрейс Варя Долина Александра Николаевнин а, кхечу накъостийн а цӀахь долчу берашца йуьстина, церан цхьа а дикалла цуьнгахь ца карийна цунна^[80]. РогӀера йаздархошна йукъахь дов иккхира 1894-чу шарахь, Толиверова Н. С. Лесков шен журналехь шен «бераллин доттагӀех» цхьаъ ву аьлла. Хетарехь, ледара бахьана бахьана долуш, Н. С. Йаздархочо Варяца а, цуьнан ненаца а леларна оьгӀазваханчу Лесковс оьгӀазваханчу кехатца тӀелатар дира Александра Николаевна: «Сан сурт „бераллин доттагӀашна“ йукъахь зорбане даккха дагахь хилар ахь дӀахаийтина дела, ас ала деза, и халла нийса хир дара. Цхьа а башха синхаамаш бац сан берашца, царна йуккъера схьадовлу адамийн дахаран дакъазалла орамаш а йоккхуш, чӀагӀйеш долу дерриге а вон, дог-ойла йоцу адамаш. Цундела, суна ца лаьа „берийн доттагӀ“ ала — цхьана а дикачу агӀор шайн дог-ойла гайтина доцу кхолламаш». Иза а лан дийзира собаречу зудчун, амма Н. С. Лесков дӀакхелхинчул тӀаьхьа, цуьнан некрологца цхьаьна, дог иракарахӀоттийначу йаздархочо хӀинца а шен сурт дӀахӀоттийра «Игрушечка» журналан «бераллин доттагӀашна» йукъахь, хьажа аьрру агӀор долчу суьрте^[81].

Амма шен кӀентан Андрейн могашаллина мелла а кхерам гучу ма-баьллинехь, шен гӀайгӀанаш а, «Ӏовдал», «къинхетаме» эпитеташ а йицйан кийча вара цхьалха йаздархо; цо кехаташ йаздора, А. Н. Толиверова шайн цӀа йеъча, шен кӀентан могашаллех лаьцна шеца дагавала аьлла^[82]. ДоттагӀашна йукъахь машар кӀезиг хан йара. Лесков Николай воккха мел хуьлу, иза оьгӀазвахана, ларамаза, дог ца догӀуш хуьлу Александра Николаевнаца. Нагахь санна хьалха цо цуьнах «къинхетам боцуш» олуш хиллехь, тӀаккха шен дахар чекхдолуш цо цуьнга «хьан лаккхара дог-ойла» аьлла вистхилар, ткъа «Игрушечка» журнало «Лягушечка» аьлла цӀе тиллина цуьнга. Цуьнан шен-шен, дагахь а доцуш, дахаран кеп а, цо зорбанан гӀуллакхаш дӀахьош хилар а оьгӀазвахийтира цунна, йаздархочун ира бехкаш дохуш. «Уьш лайна ца Ӏаш, чӀогӀа ирча хуьлуш йолу йукъаметтиг кхидӀа а, латкъамаш а ца беш, латто йезаш йара цуьнан агӀор башха эсалалла а, дог-ойла а», — йаздора Лесков Андрейс шен ден дахаран оцу драматически муьрах лаьцна^[83].

Лесков Андрейс трагикомикин тонашкахь дийцира 1891 шарахь йаздархочунна а, зудчунна а йукъахь хиллачу цхьанакхетарх лаьцна, къаьсттина новкъарло йора Лесков-воккхачунна зударша шен къанвеллачу, гӀийлачу куц-кепах лаьцна деш долу кхайкхамаш. Къаьсттина, А. Н. Толиверова цу хьокъехь кхечу ледишна тӀех а йаьлла, къаьсттина къинхьегамца чӀагӀдора цомгушчу йаздархочунна цуьнан дика ду боху куц-кеп, цо цунна кхин а дегӀан а, синмехаллин а баланаш лора. «Цуьнан шен ницкъ ца кхочучу Лесковн „куц-кепах“ воккхаверо, массо а кхерамаш тийсарш а, дехарш а дешшехь, цу сохьта цуьнан лелачу йуьхь тӀехь нервийн сингаттам хьалаайбира, цунах велакъежар дӀаделира, беснеш сирла хилира, бӀаьргаш цхьанхьа цигахь болчарна дехьа хьаьвсира. Амма шега хьажийна кхераме бӀаьргаш дицделлачу доггах хьаша, дог ца делира». Ангина йуьхьанца хиларан массо а гуш йолу билгалонаш йелахь а, цхьалхачу ойланехь йолчу йаздархочо тидам ца бира шен гонаха хуьлуш долчун:^[84]

Лесков шен кочана кӀедачу вортанах шен гай мукъадаккха волавелира, шен «крутые» гаьннаш зуламе хьалаайдеш шен хӀинцале а хьаладолуш долу кийра… Инструкцеш тийна-таьӀна дӀасакхехьийтира кухни чу, хьалххе цӀен йовха камфора йа дахча кечдан, паровой увлажнениена, муьлххачу а минотехь оьшуш хила тарлуш йолу кийрахь латтош йолу кийра а хьалхара пхьарс, куьйгашна кхехкачу хица хьаькхна полотенцаш. ДӀавуьжучу чоьнна чохь, маьнги уллохь лаьттачу стоьла тӀехь къаьркъа а, тӀадамаш а гуш дара…

Массеран а кхерам гӀаттийначу, ницкъ ца кхочучу, могуш-маьршачу чано хӀинца даггара оьгӀазваханчу бӀаьргашца хьаьвзира. Шен йезачу цхьалхечу хьолехь, кхидӀа а уьш тергал ца йеш, дӀайоьдура иза…

— Лесков А. Н. Жизнь Николая Лескова. В 2 т. — М.: Худож. лит., 1984. — Т. 2. — С. 390.

Цомгуш волу йаздархо сиха дӀавигира «дӀатоха йиш йоцчу» Толиверована тӀера, ткъа Александра Николаевна, эххар а тӀаьхьа кхетамчу йеана, бехке санна дӀасахьаьжира, шен къамел деш хиларна луьра йемалварца дуьхьал а кхетта. Цхьа хан йаьлча, йаздархо шен хьешашна тӀе йухавеара, Толиверовас тӀаьхьадисина, кхеташ доцу къинтӀерадовларш кховдийра, Н. С. Лесковс тийна-таьӀна леларца шортта къамел дира. Эххар а, меллаша элира цо: «Дийцахьа, доӀа де, хьан хӀун гӀуллакх ду сан „куц-кеп“ сагатдар? Полицин белхахо а, пристав а дика саготта ву цунах! Баккъалла а сан „куц-кеп“ санна самукъане хӀума дац дийца? Ткъа ца хаьа хьуна, ша висинчу стеган цӀахь канаш дуьйцуш цахилар, ткъа сан санна ирча цамгар ловш волчу стаге хьошалгӀа воьдуш, цуьнан могашалла йийцаре йеш ларлуш хила веза, иза уггаре а хьекъале а, комаьрша а хӀума ду дан дезаш долу, данне а хьакха ца дезаш…»^[85].

И. Я. Айзенштока дийцарехь, Лесков Андрейн аьтто баьлла сел экспрессивни комментари йита, шена хьомечу халкъах дог лозуш хиларна^[86]. Н. С. Лесковн а, А. Н. Пешкова-Толиверован а йукъаметтигех лаьцна кхин цхьа деталь йу Лесковн «Литературни тӀаьхье» цӀе йолчу 101-чу томехь. Иза хьакхалуш ду Н. С. Лесковн 1885—1886 шерашкахь С. Н. Худековн «Петербурган газетехь» йазйинчу анониман рецензех. А. Н. Толиверовас кест-кеста шен гӀуллакхаш дӀанисдеш йукъаозош хилла йаздархо. Цу кепара, цуьнан дехарца, Николай Семёновича ша арахоьцучу коммерцин изданешна дика рецензеш йазйан йезаш йара, цуьнца уьш кхиамца йохкар дӀакхайкхо дезаш вара. Йаздархочо шен доттагӀчун дехар кхочушдира, амма иза дира шен имитаци йиш йоцчу Лесковн кепехь, цуьнан киншкашна цо деш долу хастам дика шалха хетара, шен оьгӀазло лечкъош издательствон лело йиш йоцчу амалех^[18].

"«Сирха а, марха даккхаран а стоьла…» цӀе йолчу рецензехь, Тюфяевс арахецна, йаздархочо реклама йира А. Н. Толиверован "Къоначу хӀусамнанойн кхачанан тептар^{[комм. 3]}. Лесковн поварийн тептаран типа реклама мерза дӀайахара ша А. Н. Толиверова шен шен мах хадоре: «…Госпожа. Тюфяевас хӀокху книги тӀехь дуьззина дӀахӀоттийна и ледара хӀусамнана „гӀоьнча“, массанхьа а йолуш, дерриге а гуш, дерриге а хууш, дерриге а дӀанисдан хууш, массарна а гӀо дан гӀерташ йолу». Амма йаздархо оцу шалхачу комплименташна тӀехь ца сецира, шена оьгӀазвахийтинчу зорбанехь лело йиш йоцуш хиларе дӀахьаьдира, иза хӀокху ханна гучуделира Александра Николаевнан фамили кест-кеста хийцайаларца^[18]:

Цхьана хӀуманна бен дохко ца долу вай, цхьа хӀума лелош доцуш лору вай: оццул тоьлла лелош долу публикацеш йукъараллина совгӀат деш волу стаг цхьана псевдонимна тӀехь ца лаьтташ, даима а керлачу псевдонимна кӀел гучуволуш хилар. Йукъараллин тидам «Якоби» цӀе ма-еллинехь, гучуйолу «Толиверова»; «Толиверова» аз марзделчахьана, гучуйолу «Сальникова-Толиверова», йа «Воротлина-Тюфяева-Толиверова». Цу гӀуллакхо, шеко йоццуш, эцархо чӀогӀа галвоккхур ву, ша мила лоьху дага ца догӀу цунна <…> Хетарехь, лакхара хан йу и дерриге а дакъош цхьана мах хадоре кхаччалц лахдан.

1885 шарахь зорбане йаьллачу «Керлачу шеран кӀорнеш а, ласточкаш а» цӀе йолчу анониман газетан статья тӀехь Н. С. Лесковс карладаьккхира хӀинцца йохка арабевллачу Керлачу шеран рузманаш. Кхузахь цуьнан тидам йуха а тӀебахийтира Александра Николаевнин псевдонимна: "Толиверован «боккха бӀаьрг болу» рузма шен къоламца алсам пайдехьа йу, дегӀца йоккха йу. Цо хӀинцале а шен ник йаьккхина: «Йа кхин тешаме рузма йу.» Йаздархочо шен рецензи редакторна а, издательна а С. Н. Худековна иштта йовзийтира: «Литературин буобераш шен рузман тӀера кхаба луш йолчу литературин йисинчу зудчун къинхетамна дуьхьало ма йе. ХӀара, хьаха, реклама йу, амма цхьа а ледара хастамаш а, йукъара дешнаш а, оьзда дерш а доцуш. Якоби (иштта Толиверова)»^[18].

Цул тӀаьхьа шо даьлча А. Н. Толиверовас арахийцира кхин цхьа календарь-дневник, цуьнан цӀе йара «ХӀора денна», ткъа Лесков йуха а декхаре хилира иза «Петербургски газетехь» карладаккха. 1886 шеран декабрехь шен куьг йаздина доцчу «Календаран керланаш» цӀе йолчу статья тӀехь цо ледара къайлайаьллачу оьгӀазлонца йаздира, Толиверован «цӀийнан тептаран» нийсса цхьа цӀе йу лорд Радстокан мурдаш волчу графан М. М. Корфан философски алийн гуларца. М. М. Корфф Н. С. Лесковс беламе воккхуш вара, цо «дин лелоран» кеп бахьана долуш. М. М. Корфца дустар Толиверована дика ца хилар гуш дара, цундела Лесковс дӀадолийра М. М. Корфан а, А. Н. Толиверован а жайнаш дустарх лаьцна деха дийцар, цу тайпа дустаран новкъарло дӀайаккхархьама, амма и тидар а хетара дика каустикан: «Корфан дневник арахийцира „кхузахь лаьтташ йолу гӀала йоцчарна, амма тӀейогӀург лоьхучарна“, ткъа миссис Толиверован дневник арахийцира „зуда йолуш, дуьненан гӀуллакхашна сагатдеш, шен зудчунна синтем байна, шен зудчунна синтем байна, шен синтемца даха гӀерташ болчу нахана“, цӀахь дахар хӀораммо а шен-шен лехадойла, хӀора ‘хӀора дийнахь’ уггаре а оьшург»^[18].

Мемуарист Ямщикова Маргаритас (Ал. Алтаев) ироница дуьйцу Н. С. Лесков «Игрушечкин» редакцехь. Сийлахь йаздархо редакце ма-кхаьччинехь, журналан редакцин дукхахйолу дакъа лаьттачу литературни зударша, цу сохьта дагах кхетар доцу гӀовгӀа йоккхура, сийлахьчу хьешана ма-хуьллу формалан кепара салам дала гӀерташ. Ишттачу хьолехь Александра Николаевна ах бехке, ах беламе лелара, хӀунда аьлча, хӀусамнана хиларе терра, чӀогӀа чай делла ца Ӏаш, деза чагӀар йа коньяк а латто декхарийлахь йара иза, литературин ледиша шена билгалдоккхуш долу, амма цунна дан шен аьтто боцуш долу хӀума. Шен стагана гонаха долчу оцу вульгарни гӀовгӀанах, къамелех, мах боцучу баланех Н. С. Лесков, шен лаамна дуьхьал, нарцисс санна хета волавелира^[23].

А. Н. Лесковн дагалецамашна комментаторш лору, Н. С. Лесковна а, А. Н. Толиверована а йукъахь наггахь цхьана ханна цакхетамаш боллушехь, церан йукъаметтигаш йукъарчу хьесапехь доттагӀаллин хилла аьлла. Сийлахьчу йаздархочун хала васт собарца, синтемца ловш хилла йаздархочо^[87]. Н. С. Лесковн тезетахь йацара А. Н. Пешкова-Толиверова^[88]

Александра Якоби вевзира Анатолий Федорович Кони 1871 шарахь; гӀараваьллачу адвокатан а, йаздархочун а доттагӀалла лаьттира, наггахь йехха садоӀуш, 47 шарахь. Оцу шерийн дагалецамаша бух кхоьллина Конис А. Н. Толиверовах лаьцна докладан, иза цо Ленинградан театран йукъараллехь дӀайаьхьира. Доклад зорбане ца йаьлла А. Ф. Кони дийна волуш, дуьххьара гучуелира цуьнан «Гулдина произведенийн» ворхӀалгӀачу томехь 1969 шарахь. Докладан цӀе йара «Билгалдаьллачу стеган тидамза валар» — итт шо хьалха ша А. Н. Толиверова йазйинчу М. В. Безобразован некрологан субтитрца цхьаьна: «М. В. Безобразован дагалецамашкахь: (Билгалзачу стеган тидамза валар)»^[3].

Кони дагалецамашца, Толиверован къинхьегам а, кхоллараллин ницкъ а цкъа а лахлуш бацара хенашца. «Игрушечка» а, «Для Малуток» а журналийн редакторан даржехь шен болх лоруш, Кони халахетар дира Толиверова шена хетарехь педагогически сакхт долу ламастехь толам ца баьккхина хиларна, «цуьнан маьӀна а, жамӀ а баккхийчарна бен кхеташ дац — баснеш йуьззина йу трицепцица, трицепица, суьрташца». Толиверова А. Н. берийн литературе кӀорггера шовкъ йолуш йара; цо шена тӀаьхьа йитина куьйга йазйина дискурс, книгаш йешаро бераш кхиорехь бечу тӀеӀаткъамах лаьцна. Цо шен жамӀаш тӀечӀагӀдира Марк Аврелиусан а, Шопенгауэр Артуран а, Эмерсон Ральфан а хетаршна тӀе а тевжаш. А. Н. Толиверова, А. Ф. Конис ма-аллара, йеккъа цхьана берийн литературин лехамаш Ӏаморца дозаделла ца Ӏаш, дайшка-наношка тӀедахкарш а, кхеторш а дора, берашкахь йешаре безам нийса муха кхолла беза бохучух лаьцна. Цу Ӏалашонна гӀуллакх дира Толиверован «Наношна гӀо дан» цӀе йолчу журнало^[3].

А. Ф. Конис дийцарехь, Александра Николаевна чӀогӀа шовкъе хилира италхойн актеран Эрнесто Россин кхолларалла. Цо цунна йеха статья лерина йара «Пчела» (Пчела) журналехь 1877 шарахь, цигахь цо детальца дийцира цуьнан актеран кеп, уггар хьалха Шекспиран трагедешкахь. Йаздархочо дийцира Петарбухехь гастролаш дӀайаьхьначул тӀаьхьа художникан сий деш дӀадаьхьначу Ӏодикайаран пхьоьханан деталаш. Цуьнан архивехь ду Эрнесто Россин портреташ а, суьрташ а, италхочуьнгара йозанаш а долуш, цу тӀехь цо Александра Николаевна шен уггаре а хьоме доттагӀ олу («mia piu cara arnica»). Толиверован Франц Листах лаьцна дагалецамаш йешначул тӀаьхьа, церан чулацам дӀакхачийра А. Ф. Конис Ленинградерчу театран йукъараллин ладогӀархошка. Якоби Александра Николаевна Франц Лист вевзира немцойн йаздархочун Шварц Мариян салонехь, цигахь цунна хезира говзачу виртуозан пианистийн пьесаш. Оцу спектакло лаьтташ йолу лар йитира цунна. Венгрин композиторан цуьнца хилла къамел а дагадогӀу мемуаристана. Цо дийцарехь, йукъараллин хаттаршка цуьнан йуьхьанцара а, маьрша а хьежамаш мелла а нийса ца богӀура цуьнан арахьарчу куц-кепца, католикийн игумен санна^[3].

Толиверован кхечу кехаташна йукъахь А. Ф. Конин тидам тӀебахийтира 1909-чу шарахь «Новая Время» газетан редакторан литературин жигаралла пхийтта шо кхачар даздарца доьзна Александра Николаевнас А. С. Суворине йаздинчу кехатан черновикаша. Амма Суворин юбилейца декъалйеш, А. Н. Толиверова ца лиира элийн гуламехь хиллачу гала-пхьорехь шен дагахь хила, шен принципиальни позици иштта йовзуьйтуш^[3]:

Пхьоьханан гуламехь дуккха а, дуккха а хӀуманаш дуьйцур ду, амма ас лечкъор дац, оцу йукъараллин дӀасакхийсарех со кӀезиг тешар хилар…<…> Ас лоруш йу и сийлахь хан, кӀезиг доцу адамаш вайга массаьрга а — цу заманан адамашка — хьомечу, сирлачу «Хийрачу стаге» хьоьжуш Ӏаш хилла. Хьуна дагадогӀу и гулделла нах. Кхечу кепара дара иза. Цуьнан хьоьга болу безам хьагӀ йоцуш бара. Дерриге а дӀа а дича, хӀетахь хьайн хӀинцалера дарж дӀалаьцна вацара хьо. ТӀаккха хьо йеккъа цхьа гӀийла «Хийра» стаг вара.^{[комм. 4]} ткъа хьо хьайн хьашташна бен ца везаш вара. ХӀаъ, сийлахь шераш дара уьш шайн луьрачу телхина ца хиларца, дикачу кханенах шовкъе тешарца.<…> Хьан юбилейна кечам барх лаьцна доьшуш, со синкхетамца хьоьца ву, элийн гуламехь а воцуш, Васильевски гӀайрен тӀехь, А. Г. Маркозовн жимчу, къеначу квартирехь, цигахь 1871-чу шарахь вай вовшахкхетта, хьо, цу тамашийначу хенахь, дийна санна, суна хьалха лаьтта…

— А. Ф. Кони, «Незамеченная смерть заметного человека». (Памяти А. Н. Пешковой-Толиверовой)

Амма Толиверова Александра Николаевнин гӀуллакхаш, А. Ф. Конис билгал ма-даккхара, литературин-педагогикин балхаца доьзна дацара: Российн зударийн вовшашца гӀоьналлин йукъараллехь дакъалацарал сов, цхьацца бехктакхаман гӀуллакхийн психологин агӀонца а шовкъе йара иза. А. Ф. Кони, адвокат санна, цхьаъ бен вацара цуьнан тайп-тайпанчу гӀуллакхийн и агӀо билгалйаьккхинарг. И жамӀ дина мемуаристаша шен куьйгайозанан буха тӀехь, «Шопенан прелюдин авторна масех билгалдаккхар» — Л. Л. Толстой, Лев Николаевич Толстойн кӀант — цуьнан "Бакъболчу дайшкара хӀун сатуьйсийла йу статья а, Ландсберг Карлан бехктакхаман гӀуллакхах лаьцна, Ф. М. Достоевскийна шовкъ хилира, иза «Вежарий Карамазов» тӀехь болх беш волуш. Цул тӀаьхьа машаран заманахь тӀемаша адамийн юристийн синкхетам галбаларна бина тӀеӀаткъам толлуш бу статья тӀехь. А. Н. Толиверовас йаздора, пачхьалкхан сийлаллин совгӀаташца а, совгӀаташца а дог ойъуш, тӀеман конфликташкахь жигара дакъалацаро гӀо до индивидуал дегуманизаци йан, адамалла, къинхетам, къинхетам дӀабоккхуш йолу къизалла а, бухара инстинкташ а самайахарехь. Этикин хьал лахара долу адамаш, тӀамехь вон чам а бина, маьршачу хенахь атта дехьабовлу низамехь доцчу нехан сизах, цхьацца дахаран пайданашка кхачаран новкъахь, ткъа цара шайна бакъдар лоьхур ду пачхьалкхо шаьш йемал динчу халачу тӀеман дӀадаханчу заманахь^[3].

Ландсберг Карл — Йуккъера Азехь М. Д. Скобелеван колонин кампанин турпалхо а, 1877—1878 шерашкахь хиллачу оьрсийн-туркойн тӀеман декъашхо а. ТӀамера цӀавеъча, шена тӀаьхьаваьлла ахча луш волу стаг вийра цо, кхелехь ша ларлуш, цо чӀагӀдора, тӀамехь бехк боцу нах байа кхиийна хиларна, маьршачу хенахь шена зене хета стаг кхин а алсам бакъо йу шен аьлла. Цуьнца цхьаьна Ландсберг лахарчу классашкара схьаваьлла вацара, оьздангаллин хаттаршна синтем боцуш, амма турпалаллин дӀадаханчу дахарца стаг вара, Ӏедалан совгӀаташца билгалваьлла^[3].

Александра Николаевнин шен амалех лаьцна дуьйцуш, А. Ф. Конис йаздора, цуьнан ницкъ кхочу «адамех болу тешам чӀогӀа дӀабахьа — цундела Лесковс кест-кеста оьгӀазвахана бехк боккхура цунна кехаташца — шен дахарехь цкъа бен ца хилира цунна луьра гӀиллакх-оьздангаллин шок». Амма цунна даима а карийра оцу дахаран карчамех дарба шен тайп-тайпанчу, тайп-тайпанчу йукъараллин а, литературин а гӀуллакхашкахь, шен дерриге а эбулиентни Ӏалам царна дӀа а луш. Цуьнан гӀуллакхийн пафос хьажийна йара йукъаралла кхиорна, зударийн эмансипаци йарехь кхиамаш бахарна, литературина гӀуллакх дарна, педагогикина. Шен амал синтемца билгалйоккхуш, Конис дийцира шен сацамах лаьцна, французийн «quand même et malgrė tout» бохучу дешнех пайда а оьцуш. "Цхьаболчара, тӀех сихвелла а, хьийзаш а йу аьлла, дикачу дагахь бехк баккхарна, — дерзийра Конис шен къамел, — шен 76 шо долуш шен коша тӀе йоьдуш, шен белхан дахаре йуха а хьоьжуш, ала йиш йара цуьнан: «Сайн сатийсамашкахь а, лаамашкахь а ас даима а лелийна гӀараваьллачу сагӀадоьхучу докторан Хаас дина хьехар: „Дика дан сихло“»"^[3].

Ямщикова Маргарита (псевдоним А. Алтаев) шен дагалецамийн тептарехь «Дагалецаме цхьаьнакхетарш» цӀе йолчу Александра Николаевнах лаьцна гӀулаккхан дагалецамаш битина, 1946 шарахь арайаьлла, 1955,99, 1955 шерашкахь йуха арайаьлла. нийса цахиларш а, цуьнан дагалецамашкахь мехала материал ло А. Н. Якобин биографина. Мемуарист Толивероваца йевзира «Игрушечка» редакцехь 1889 шеран декабрехь, цо мукӀарло ма-дарра, цунна хазахетара Александра Николаевна, цуьнан доьзал, цунна дагах кхетара «Игрушечка» журналехь доттагӀаллин атмосфера, цигахь М. В. Ямщикова, шен шолгӀа б. туьйра «Бабочка и солнце», редакторе^[23]. Цунна хетарехь, «Игрушечки» редактор доттагӀаллин, безаме, башха товш зуда йара^[52].

Толиверова волчу йахале хьалха Ямщикован а, В. П. Александра Николаевна хинволчу историн романистана рекомендацин кехат йаздина Острогорский. Журналист-хьехархочо дийцира цунна Толиверован инзаречу биографех лаьцна, къаьсттина Н. В. Шелгуновн П. А. Гайдебуров (бакъдерг аьлча, В. А. Гольцовн «Русская мысль» тӀехь), лерина Александра Николаевнин адъютант Гарибальди кӀелхьарваккхарна, зударийн а, кегийрхойн а доттагӀ санна рекомендаци йира цунна, дехар дира хьалха хиллачу Гарибальдин цӀахь йолчу дуккха а италхойн реликвийн тидам бар: цӀен коч, цӀийца хьаькхна, стоьла тӀехь йекъа лимон и.дӀ.кх.а. Острогорскийс дийцира Ямщиковина «Толиверова» боху псевдоним схьайаларх лаьцна, цуьнан берийн Толя а, Вера а цӀераш тӀера схьайаьлла. Мемуаристо дуьйцу Виктор Петровича шовкъе, амма мелла а хьерайаьлла Якоби Александрах лаьцна монолог: «ХӀинца цуьнан пхийтта шо гергга хан йу, амма иза хӀинца а вуно хаза йу, ткъа хьалха, суна дагадогӀу, театрехь мел верг бинокльца цуьнга хьоьжуш вара». Нах сцени тӀе ца хьоьжу, цу уггаре а Гарибальдие санна. ХӀинца иза бакъдолу терахь ду, ас боху хьоьга! Зударийн цхьатерра хиларан чемпион йу иза. Вайх мел Ӏовдал нах бу цунна тӀехула галбевлла! Ткъа мел дукха бу цу сонтачу нахах нийса мах хадо йиш йоцуш оцу жовхӀаран^[23].

Ямщиковас дийцира Толиверован редакцех шен дуьххьарлера синхаамаш. Редактор хӀинца а шен кабинет чохь йацара, цундела мемуарист Ӏамо волавелира цуьнан сурт В. П. Стенгахь кхозуш йолу Верещагин. Портретехь художнико гайтина Александра Якоби шен ткъе пхи шо долуш, цуьнан хӀинца а ларйина йолу берийн шен-шен леларан, кӀеда-мерза хиларан, дика Ӏаламан амалш гуш йолуш. Маргарита Владимировнас хьахийра, Александра Николаевнан амалх шена хилла воккхавер В. П. Верещагин цо портрет диллича. Цунна хетарехь, цунна хаалора, «оцу зудчуьнца зӀене ваьллачу массо а стагана санна, цуьнан арахьара хилла ца Ӏаш, цуьнан синан хазалла а». М. В. Ямщиковас дитина поэтически возвышенное описание Верещагина портрета Александра Николаевна: «Дерриге а цхьаьнатоьхча, паччахьалла деш йу хаза зудчун йуьхь, рамера арахьаьжна, дийна санна, шен цӀеначу шерачу бӀаьргашца, шовданан Ӏаьржачу месийн ореолехь, амма иштта йуьхь-сибатца, цуьнан мерза балдаш, стамескаца хьаькхначу куьйгашца, тийна-таьӀна дӀаса а хьарчийна, шовзткъалгӀачу шерашкахь лелош хиллачу ширачу заманан духаран шуьйрачу юбки тӀехь»^[23].

Къоначу Якобин сурт дийцарна тӀера мемуарист дӀавоьду кхиъначу Толиверова Александра Николаевна Сергиевскан урамехь йолчу «Игрушечкин» редакцин приемни чохь гучуйаьлча цуьнан куц-кеп дийцаре (нийсса цигахь, редакцина уллохь, йара издательски квартира): «Цу чоьна чуйеара цхьа томма, хаза зуда, кхин шен хьалхарчу къоналехь йоцуш, амма керла, кхачам боллуш ларйина». М. В. Ямщиковас дийцира, муха сиха Толиверова уллора доттагӀ хилла дӀахӀоьттира ша, цуьнан бераш муха девзира. Цуьнца Ӏаш вара ша Александра Николаевна йоцург, хӀетахь волонтеран барзакъ доьхна волу цуьнан кӀант Толя а, йоӀарий Вера а, Надя а. Ямщиковас мах хадийра Надян бархӀ шо, ткъа Веран йалх шо дара аьлла^[23]. Иза бӀостане ду Вера йинчу денах лаьцна карарчу хенахь даьржинчу хаамашна^[89], Ӏилманан хьостанаш а йукъа а лоцуш^[90], цигахь иза йина шо гойту 1882 шо, амма иза нисло хенаца А. Н. Якобин «Толиверова» псевдоним кхоллайаларан моментца, иза гучуелира нийсса 1878 шарахь^[2].

Воккхаха волу кӀант дена генахь вехаш вара, ткъа М. В. Ямщиковас цунах лаьцна хӀумма а ца дуьйцу, иза хьалхе кхелхина хилар бен. Цуьнан кӀентий кхиаме ца хилира — цуьнан кӀант Толя а хьалхе велира, шен ненан карахь ма-дарра аьлча, кхача баарх леш. Толя, Ямщиковас бахарехь, шен жимах йолчу йишина тӀеӀаткъам боцу бес-бесара жима стаг вара. Амма Ямщикова Маргарита Толяверова а, цуьнан бераш а йевзинчу хенахь цуьнан шолгӀа кӀант хенал хьалха валаран цхьа а гайтам бацара. Дагалецамаш йазйаш йолчо мукӀарло до, шена а хазахетара Александра Николаевнин хазачу йоӀаршца, шал дукха воккха а воцуш, ловзуш. Толя наггахь кхаа йоьӀан ловзарех дӀакхета, тӀаккха берийн ловзарш тӀех жигара а, гӀовгӀане а хуьлура, Толиверован секретарь а, геланча а, репетитор а массо а цхьана метте дӀаса а лелхаш, бераш тийжа дезаш хилла Ефим. Жима йоӀарий ненан гӀортор а, синтем а хилла лаьттира цуьнан дахар чекхдаллалц^[23].

М. В. Ямщиковас цхьацца детальш йелира Александра Николаевна тӀаьххьара диначу захалонах лаьцна. 1890-гӀа шераш дуьйлалуш коьртачу шахьарахь дика вевзаш вара Амуран къона казак Пешков Дмитрий Николаевич (М. В. Ямщиковас гӀалатваьлла цуьнах Уралан эпсар олу, хетарехь, Амуран областан Благовещенск Украин губерница Благовещенскца хийцайо). Амуран берда тӀера Петарбухе кхаччалц ша цхьаъ шен говр хахкарца гӀараваьлла иза. Александра Николаевна дог лозуш хилира къоначу турпалхочунца, синтем байна йийцаре йеш цу некъан тӀеман а, говраш лелоран а агӀонаш, цуо, М. В. Ямщикован бӀаьргашна, йерриг а нийса ца догӀуш йара берийн журналан редакторан ролехь. Амма Александра Николаевна, мемуариста дийцарехь, Ӏаламан агӀор дог лозуш йара муьлхха а хьалха санна доцчу хӀуманах. ГӀазакхийн сотник, шен рогӀехь, Петарбухерчу интеллигенцина йукъахь хьалхара меттиг дӀалоцуш йолу хаза Петарбухера леди гича, Александра Николаевна йезайелла, цуьнан майра хилла дӀахӀоьттина. А. Н. Толиверовас шовкъе дийцира шен керла хаьржинчу стагах лаьцна, цуьнан тешаме доцу хьаналалла, доггахалла, нийса хилар, къинхьегам, иштта дӀа кхин а^[23].

Жим-жима кхета йолайелира иза, шен керлачу эпсаран майрачуьнца йукъара хӀумма а доцийла. Цо шен шен марзо буьззина шен берашка дӀасайерзийра, амма шен шен дахаре йухайаларан меттана, керла кхайкхам карийра цунна, хӀунда аьлча йеккъа цхьана редакцин балхо шен жигара Ӏалам буьззина кхочуш ца дора. Цуьнан керла шовкъ йара «Вовшашна сагӀадоьхучу йукъаралла» кхоллар. Цуьнан дуьхьа Александра Николаевнас атта дӀатесира шен редакцин декхарш, журналан казна деса хуьлуш^[23].

1897-чу шарахь литературин йукъаралло билгалдаьккхира А. Н. Толиверова кхоллараллин некъан кхузткъа шо кхачар. Александра Николаевна, шен эхь-бехк долуш, цхьа а даздарийн хиламаш хьалххе дуьйна дагахь бацара, амма М. В. Ямщикована (журналан исбаьхьаллин дакъа лелош йара) а, цуьнан доттагӀчунна А. П. Нечаевна а (Толиверован Ӏилманан дакъана куьйгалла деш волу натуралист) юбилей даздарехь гӀо даран некъ гира «финансийн гӀоьнна» санна. халонаш. Декъалдаран адрес хӀотто а, цунна куьг йаздар гулдан а долийра къона зудий-майрий. Адресна тӀе куьг йаздина В. П. Авенариус, П. Ф. Каптеревс, К. В. Лукашевича, Н. Н. Каразин, И. И. Горбунов-Посадовс, Вас. И. Немирович-Данченко, П. И. Вайнберг, Т. Л. Щепкина-Куперник, К. С. Баранцевич, М. Н. Албов, П. В. Засодимский, И. А. Бунин, Д. Л. Михаловский. Д. Н. Мамин-Сибиряка, бур-бур деш, куьг йаздира цунна. Иэс кхин цкъа а эшна М. В. Ямщикован, Пешкова-Толиверован декъалдарна куьйгаш йаздинчарна йукъахь цо иштта листаво дӀакхелхина Н. С. Лесков а^[23].

Йаздархочун юбилей билгалйаьккхира «Малы Ярославец» ресторанехь, цул хьалха Петарбухерчу гӀалин Думехь берийн матине дӀайаьхьира. Юбилейн гала-концертехь А. Н. Пешкова-Толиверовас шен декъаза дийцар дийшира, ладугӀуш цхьа а ца хилла. В. П. Суьйренехь ца хиллачу Острогорскийс къинхетам бира, Александра Николаевна хьашт хилла шех лаьцна Н. В. Шелгуновн дагалецамийн дакъа деша, «ДӀадаханчу заманера а, таханлерчу заманера а», Гарибальдин адъютант румхойн набахтера кӀелхьарваккхаран эпизодана лерина^[23].

А. Н. Пешкова-Толивероваца гергарло лелоран бахьанаш М. В. Ямщикована церан кхолламаш цхьатерра хиларехь гира. Шина а зудчунна лайна хилла изза личностни бохам — майранаш дӀабахар, ший а кхоьруш хилла шайн хиллачу майраша шайн йоӀ шайгара дӀайаккхарна. «Со кхета хьох, — элира Толиверовас Ямщикове, шен жима йоӀ Людмила буьйсанна йита шен воккхахволчу доттагӀчунна тӀе йеъча, — суна хаьа, къоналло, дагчо диктатура йеш долу гӀалаташ, шийлачу хьесапца а доцуш, низамехь долу гӀалаташ дуйла. Шийла хьесап ду ас йемал деш дерг, хӀара ду суна даима а хийра дерг… Хьо нана йу, со а нана йу, ахь хьайн бер къайладаьккхича, суна дагадогӀу и ирча хан, хьо санна, сан Верочка къайлайаккха йезаш хилла»^[23].

Драма дӀайолайелира Веран кхо шо кхаьчча, йа Ямщикован хронологица 1881 шарна гергахь, Вера жимчохь дуьйна хаза йоӀ йара, Толиверовас дийцарехь, ловзо хӀума санна йезаш йара иза цуьнан дена. Гучудаьллачу минотехь Александра Николаевнас мемуаристана дийцира шен шовкъечу безамах лаьцна Веран дега, цуьнан цӀе Ямщиковас зорбанехь ца йовзийтира. Советан Ӏилманан хьостанашкахь А. Н. Толиверова йоьӀан йуьззина цӀе йу Тюфяева Вера Сергеевна (марехь йолу цӀе Пассек а, Чоглокова а) аьлла^[90]. Ямщиковас дийцарехь, Веран ден Толивероваца цабезам хилар доьзна дара цуьнан карьера лелорца а, ахчанца доьзна хиларца а. Иза доьзалера дӀавахча, церан жимах йолу йоӀ Надя хӀинца а бер дара. Амма доьзалера дӀаваханчул тӀаьхьа, мехкарийн да Вераца дӀасакъаста ца лан, цундела шен хиллачу зудчуьнгара шен хьоме йоӀ лачкъо гӀоьртира иза. И дӀасакъастар шен чаккхенга кхаьчна нанас шен йоӀана тӀаьхьакхиарца. Александра Николаевнас кабинехь дӀавоьдучу Вера лачкъийначунна тӀаьхьа а ваьлла, говр схьа а лаьцна, валашна тӀе а кхозуш, сацийра ведда вогӀург. Говро цхьана ханна инерцица урамехула дӀасалелийра иза, ткъа тешаме воцу майра тӀаьхьаваларца а, йоӀ йухайерзарца а, говран герзах йинчу лазарх тамашийна тойаларца а йолу йерриге а сцена тӀаьхьо цхьана кепара тешаме йоцуш хетара цунна^[23][91].

Цул тӀаьхьа М. В. Ямщиковас шен дахарехь гергарло латтийра А. Н. Пешкова-Толиверова йоӀаца Чоглокова Вераца, цуьнгара хиира А. Н. Якобин румхойн дневникаш хилар. Уьш цхьана декъанна зорбатоьхна Маргарита Владимировнас «Дагалецаме цхьаьнакхетарш» цӀе йолчу книги тӀехь. Ямщиковас говза йухадийцар Луиджи Кастеллаццо румхойн набахтера веддачу эпизодах шен меттиг дӀалаьцна «ШовзткъалгӀа шераш» цӀе йолчу декъехь, тӀаьхьо иза йуха а зорбане йаьккхира дуккха а авторша^[7][23]. Цу дийцаран чулацам бу, Луиджи Кастеллаццо вен кхел тӀечӀагӀйина хилар, цунна ши де хан луш. Якобис доьху набахтин коменданте, шен маре йоьдуш йу аьлла хетачу Кастеллаццоца тӀаьххьара цхьаьнакхетар дан бакъо ло аьлла, жоп ло: «ДӀагӀо, хӀинца тутмакх волчу дӀавуьгур ву хьо, амма итт минотехь бен»^[23].

И дийцар В. П. Острогорский, Ямщикова цецйаьлла йара, Гарибальдис Якоби хӀунда хаьржина, кхин гӀоьнча а ца хаьржина, цунна иштта жоп делира: Гарибальди шена йевзаш а, лаккхара мах хадийна а йара майра оьрсийн зуда; цхьа а майра стаг вацара тешам болуш, кӀелхьараваларан план набахте дӀакхачо йиш йолуш. Ша Толиверовас Гарибальдих лаьцна шен дагалецамашкахь йаздина, пхи шо даьлча бен ца вевзира шена Гарибальди, 1872 шарахь Капрера гӀайренан тӀехь аьлла. Ямщикова кхин а инзаре йара, шайн доттагӀаллин 29 шарахь Якобис цкъа а шена Гарибальдин гӀарадаьлла кехат хӀунда ца гайтира, иштта 1862 шарера 1874 шаре кхаччалц дневник латтош хиларх лаьцна вист ца хуьлуш Ӏийра^[23].

Гарибальди тӀедилларх а, ша набахте кхачарх а лаьцна Якобин дневникин агӀонаш, цхьацца бахьанашца, зорбане ца йаьхначу Ямщиковас хӀетте а нахана хьалха дӀахӀиттийра шен дахаран италхойн муьрах лаьцна кхин а мехала хаамаш. «Цара суна бакъо йеара С. Анофрион дарбан цӀийнехь гарибальдианхошка хьошалгӀа ваха. Цундела, 14 ноябрехь <1867> 15 январехь <1868> кхаччалц со хаддаза бохург санна С. Анофрион йа С. Агатан дарбан хӀусамашкахь йара», — йаздо Александра Николаевнас. Зорбане йаьхначу йаздаршкахь йу Артур Бенница цхьаьнакхетарх а, цуьнан валарх а лаьцна агӀонаш: «30 декабрехь Бенни дӀавоьллира Фестанохь. Тезетехь вара со а, Коптева а, Пелис а, Шварц а. Со Листца вевзира Шварцан цӀахь…» Цуьнгара дагалецамашна санна кхаьчна суна «Memor mei — felix esto» аьлла йаздина долу инзаре браслет. Иштта Бенни тезет вовшахтохар шен караийцира А. Н. Якобис^[92].

Ямщикован дагалецамийн агӀонаш тӀехь Толиверова бехке йар ду, румхойн лоьраша а, иезуиташа а цомгаш а, чевнаш хилла а гарибальдхошна дуьхьал питана лелийна аьлла. Александра Николаевна хетарехь, дуккхаъчу папан хирургийн медицинан гӀирсашна леррина дӀовш делла хилла. «Иезуиташа массо а институташна а, организацешна а чу а лилхина, къинхетам боцуш хӀаллакбина революционераш». <…> Иза дерриге а Папан а, иезуитийн а болх бара. Цара ловзийна зуламе роль Гарибальдан боламехь". Цуо кхетадора, цхьа а бахьана доцуш, тобала буьйлабелла пациенташ, церан бӀаьргашна хьалха гӀелбала а, леш а хӀунда буьйлабелира. Массо а румхойн дарбан хӀусамаш йуьзна йара чевнаш хиллачу гӀаттамхошца, медицинан белхахой шортта бара, медйижарша цомгушчарна гӀо дан мел гӀертар иезуиташа дуьхьало йира; нагахь санна цомгуш волчу волонтеро капуцинийн ламарочунна мукӀарло дан реза ца хилахь, луьра кхоллам бара цунна хьалха. Цу хаамашна тӀе а тевжаш, советан историко жамӀ до, «католикийн лоьраша, иезуитийн омрица, йийсархой дӀабоьхкина»^[23][40].

• Якоби Владимир Валерьевич (вина 10.07.1862 ш.)^[33][36]
• Тюфяев Анатолий Сергеевич^[1].
• Тюфяева Вера Сергеевна(1882—1968) марехь йолу цӀе: Пассек, шолгӀа цӀе: Чоглокова. Чехов А. П., М. О. Меншиков, А. Ф. Кони санна. Ленинградера драматургийн йукъараллин декъашхо (1926 шо). ЙоӀ В. С. Чоглокова — Татьяна Сергеевна Пассек (1903—1968) — гӀараваьлла советан археолог^[97].
• Тюфяева Надежда Сергеевна.