Соьлжа-ГIалина фашисташ хIаваэхула тIелетча цӀераш йойуш беллачу цӀейайархойн хӀоллам

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь Соьлжа-ГӀалахь инзаре доккха стратегин маьӀна долуш йара, нуьцкъала мехкадаьттан а, нефть кечден а промышленность йолуш. ТӀом боьдуш Соьлжа-ГӀалахь йоккхучу догу материал а, машинашна хьокху хьакхарш «кхаба» лора ЦӀен Эскаран тӀеман техникана а, къоман бахам а. Советан танкийн экипажаша «дайн» Соьлжа-ГӀалина мехкадаьтта, ур-атталла цӀан а ца деш, шайн йагориг латточу бакаш чу а доьттина, фронте дӀахьажош хилла. ТӀом болабалар бахьана долуш Соьлж-ГӀаларчу заводашкара а, промышленносташкара а, техника цхьана декъехь дӀайаьккхинехь а, йагочун йаккхий йайнаш дара гӀалахь. Цуьнца доьзна немцойн Соьлжа-ГӀалин мехкадаьтта а, бензин а, даьтта а, дагахь хила. Немцоша брутто а, нетто а, хьесап дина, шаьш хӀинцале а мехкадаьттан долахой санна. Майкопехь инженерийн йуьззина штат йолу немцойн мехкадаьттан трест йара ша Соьлжа-ГӀала дӀайахаре сатуьйсуш^[1][2]. Румынехь мехкадаьттан цхьа хьоста бен ца хиларна, танкийн дивизионашна хӀинцале а хаа йолайелира мехкадаьттан мацалла. Шина фронтехь (Сталинградехь а, Соьлж-ГӀалахь а) йагориг ца тоаш йара. Бензин ца тоар бахьана долуш, Къилбаседа Африкера Сталинграде йухакхайкхина йолу Роммелан танкаш цкъа а ца кхаьчна Сталинграде. Немцоша 1942 шеран 24 августехь Соьлжа-ГӀалахь схьайаккхарх лаьцна дуьззина хаамаш а болуш, леррина зорбанаш кечдира. Оцу дийнахь царна лаьара шайн шина тохарца фронташкахь дуьне дӀадерзо. Цара Соьлжа-ГӀала «схьа а йаьккхина», Сталинградана йукъара штурм йолийра. Цара хӀинцале фугасашца а, зажигалкашца а, цхьаьна Сталинграде листовкаш кхуьйсура: «Тахана оха Соьлжа-ГӀала схьайаьккхина, хӀинца цигара тхан бомбанаш йеттархой дӀайоккхуш ду, шуна хазахетар дан». Амма уьш берриге а гӀортарийн аьтто ца белира — немцой Соьлжа-ГӀале кхача ца битира, Терекехь сацийна, йухакхоьссира.

Вермахтан командованино, шайна Соьлж-ГӀала мехкадаьтта кхочур доций а, Малгобекал гена шаьш кхочур доцийла а кхетта, Соьлжа-гӀала йохо сацам бира. ГӀалина бомбанаш йетта йолийра.

1942 шерахь 10 октябрехь 14 сахьт 10 минот йаьлча, 4 эзар метр лакхенера, тайп-тайпанчу агӀонаш тӀера дӀайаьхьира дуьххьарлера массо а люфтваффан тӀелатар Соьлжа-ГӀалин Сталински (хӀинца Шейх Мансуран) кӀоштан промышленни объекташна а. ХӀаваъ цӀена дара, 10 км кхаччалц гуш дара. Кеманех лаьттачу «Junkers Ju 88» а, "Heinkel He 111"а, армадано, 85 кеманех, шайца 30-40 истребителчуьнца, 200—300 метре кхаччалц Ӏункархьоду, лакхара фугасаца а, цӀе тосу а, бомбанаш йеттара. Дуьххьара мостагӀчун кеманаша массо а агӀор тӀелатар деш, цхьана хенахь цӀе латийра 15 мехкадаьтта доккхучу установкашна, 139 мехкадаьттан йайнаш, 22 промышленностан а, гӀоьнан чоьнашан а, адамаш дехачу гӀишлошна а, миллион тонн мазутах йуьзна амбарашна. Лаккхара лелхачу фугасан а, гаьргийн а, цӀе тосу авиабомбанашца лелхийтарш хилира 14 сахьт 10 минот йаьлча дуьйна 23 сахьт 30 минот йаллалц, 10-15 минотехь садоӀуш.

Йуха а бомбанаш йеттарца ши де даьлча, 12-чу октябрехь, цӀе йелира 34 йайнашна, 2 мазутан амбарашна, приемни станцина, кийча мехкадаьттан йайнаш, 1-чу нефть цӀанден заводана, 53-чу мехкадаьттан паркана цех, теплоэлектроцентраль, ткъа 8-гӀа кубин батарей заводин крекинг, иштта цхьа могӀа промышленни а, гӀоьнан чоьнаш а, Ӏер-дахаран а гӀишлош. Верриг а 657 гергга ФАБ, 50-1000 кийла йозалла йолуш, 800 гергга ЗАБ-ш охьайиллина объекташна тӀе 1-25 кг йозалла йолуш, дуккха а гаьргийн бомбанаш, уьш тидаме эца йиш йацара. ЦӀе летта мехкадаьтта дохийначу кертахула гӀали чу догӀура, гӀала чу йогучу мехкадаьттано дӀайуьзна хиларан кхерам кхуллуш^[3].

2-чу тӀеман отрядчура цӀейайархойн декъан куьйгалхо Казанский Николай Викторович шен тӀемалошца цхьаьна ворхӀалгӀачу йайни паркчохь уггаре а йовхонехь карийра. Ши йай ма-дарра тоьхна цӀе летта дара, царна гонаха мехкадаьтта а догуш дара. ТӀеман дӀахӀоттам чекх а баьккхина, цӀейайархоша дӀадолийра дӀадоьжна мехкадаьттан дӀадаккха, луларчу йайнашна тӀера цӀе дӀа а теттина. ЦӀе йогуш йолу ши йайна ларъйарехь куьйгалла деш вара шен тӀемалошца дӀакхаьчначу 2-чу тӀеман цӀейайархойн тобанан (ВПК-2) куьйгалхочо Мазяр Иван Маркович, цӀе дӀайайаран гӀуллакхашна йух-йуха а хьалха а волуш. Цхьана сахьтехь дӀайайъина цӀе. Амма оцу хенахь парк йух-йуха а бомбанаш йеттара. Кхин а ши йайнаш дохийна, цӀе а латийна, дӀадоьдуш долу мехкадаьтта хӀинцца дӀайайъинчу йайнашна тӀе хьаьдира. Иштта, дӀадоьдуш долу даьтта канализацин системе а кхаьчна, паркехула дӀасалелаш хилла. Гаьргийн бомбанаша заьӀап йира цхьайолу цӀейайаран пхьуьйшаш. Йайнаш ларъйар цхьана ханна сацийна.

ЦӀе герга кхаьчна № 163 а, № 165 а йайнашна. Хьалхарчо, тӀех йовхар бахьана долуш, стигала цӀеран бӀогӀам «тоьхна». Изза кхоллам хила тарлора 165-чу йайна а, амма йайна тхов тӀехь нисвеллачу отрядан хьаькаман гӀоьнча Цыганков Иван Алексеевич хьалаиккхира иза ларъйан. Хица шен тӀедоьтна, шлангаца говза хьийзош, шен ницкъаца цӀе дӀайайъа волавелира иза.

ЦӀеро араволучу меттигашкара хадийна йолчу комсомолхочо Хачатурянц Нинас а дакъалецира 3 сохьтехь цӀе дӀайайъарехь.

163-гӀа йай кхидӀа а люкехула богуш арара. Люк схьайоьллуш йолу меттиг дӀакъовла бӀегӀиг оьшура, амма цхьа а йацара. ТӀаккха хан хьаькамо Фоменко Павел Григорьевича, дийна йисинчу тӀapгӀaх йуьзна маьнги схьа а йаьккхина, йайнан тхов тӀехула люк тӀе хьала а ваьлла, цӀеран тӀе кхоьссира иза, шен дегӀан йозаллица хӀаваъ ца догӀуш хилийта.

ВорхӀалгӀачу мехкадаьттан паркехь цӀейайар дӀадоладелира 10-чу октябрехь 14 сахьт 30 минот йаьлча, чекхделира 11-чу октябрехь 12 сахьт 30 минот йаьлча. Оцу хенахь паркехь йерриг а цӀе дӀайайъина йара.

Дуьххьара бомбанаш лелхийтинчул тӀаьхьа йайчура парке 53-чу цехе хьажийна йиъ цӀейайархойн автонасос, шена чохь йуьззина тӀеман расчёт йолуш. Кхузахь богуш бара 2 йай авиацин бензин чохь долу, бензинан Ӏаьнарш латийна канализацин гӀунашчохь а, шеднашчохь юкъургаш а, йаьшканаш чохь а чопа тӀекӀелйоьттина штуцераш цӀейайаран системин.

ЦӀеран температура сел лакхара хиларна, цӀеран 40 метр генахь лаьттачу хьаьвзина хи кхехка доладелира. Йуьхьанцара Ӏалашо йара луларчу бензинан йайнаш цӀерах лардар а, йогуш йолу мехкадаьтта дӀасадаржар дӀадаккхар а, оццу хенахь догуш долчу йайна чопа тӀелатар кечдар а. ВПК-1 отрядан командир Мальков Владимир Григорьевича шеца дӀадигира атаке йогучу йай тӀе а, дуттуш кхин болу ствольщикашцане. Малковн декъо шина сохьтехь болх бира лелхачу бомбанийн гӀовгӀанна кӀел.

Цхьа меттиг йара, бомба иккхинчул тӀаьхьа, цӀеххьана болх беш сецна цӀейайаран автонасос — лелорхо, Потихонинна, чӀогӀа чевнаш хилла. Амма иза цхьа агӀо бен ца хилира. Лелорхочун меттиг сихха дӀалаьцнера хьаькамо Губаревс. Хаддаза хи латтор дӀадоьдура.

Люфтваффан кемано лакхара лелха йиш йолу кхо фугасни бомбанаш йиттира 5-чу мехкадаьттан парке. 5 мехкадаьттан латтаден йайнашах цӀе йелира. ЦӀе йаьллачу метте кхаьчна 4 цӀейайархойн автонасосаш, шайца йуьззина тӀеман расчёташца а йолуш. Царна куьйгалла деш вара ВПО-2-н политинструктор Луночкин Максим Лазоревич. ЦӀе сиха йерриг а кӀоштахь дӀасайаржира, луларчу № 4 мехкадаьттан терминална герга кхача йолайелира. ТӀаьхьо немцойн бомбанаш йеттачу кемано кхин а лакхара оьккхуш йолу нефтепаркана № 4. ТӀаьхьо немцойн бомбанаш йеттачу кемано кхин а лакхара оьккхуш йолу ши фугасни бомба йиттира. Цхьана латтаден йайчура хи дӀа а даьлла, латтаден йайчура хи схьаоьцучу меттехь лаьттачу цӀейайархойн машенна тӀе йогуш йолу дӀакхоссар хилла цӀийина хьаьттаца.

Минотехь воьхна хила. Амма политрук кхайкхамо тӀеман расчёт цӀарна тӀелатар дан йерзийра. № 4 йолчу паркан йай ларбеш масех сахьтехь лаьттира. Латтаахкархойн тоба кхайкира, обваловкаца йогуш йолчу хин Ӏоврашна некъ Ӏанадар дӀакъовла, латтаца дӀакъовла шаддаш гӀуйца а, гидравлически канализацин люкийн дӀакъовла гӀунаш. Догучу йайнашчохь даима йа дӀасакхийсина а, массанхьа а, хин кӀежаш дӀакхачош хилла. ЦӀе дӀайайъина. 4-гӀа йай парк ларйина, кӀелхьарайаьккхина.

Цунах терачу хьолехь цӀе дӀайайъйеш № 7 заводехь вара ВПК-2 политинструктор Михаил Леонтьевич Чернявский. Цуьнан мохь: Политрук снарядашца лазийна, бомба эккхийтар бахьана долуш хала йагорш хилла, корта айпе бинера цуьнан, амма иза дӀайаккхалц цӀейайарна куьйгалла деш вара.

Иштта йогуш йара «Коминтернан» йовхонан электростанци а. ЦӀейайаран шолгӀачу тобанан хьаькаман гӀоьнча Гришаев Пётр Васильевич вара цӀейайаран гӀуллакхна куьйгалла деш.

Эккхийтаран тулгӀено шозза дӀакхоьссира отрядан командиран гӀоьнча Сагайдачный Михаил Емельянович а, ВПК-1-н декъашхо Евдокия Ивановна Чуприна а, шайн меттигашкара.

ВПК-1 отрядан командира Михаил Андреевича Яровойс цӀе дӀайайъа нах кечбина, вовшахтоьхна, амма тӀелатар кхиаме ца хилла. Амма Михаил, йогучу йай тӀе а хиъна, шега дӀакховдийначу Ӏуьргаш чу чекаш йетта волавелира, тӀемалоша цунна делларг. Яровх масал эцна оццу декъера тӀемало Гулов Алексей Петрович а. ШолгӀачу цистерна Ӏуьргаш дӀакъовла, шен кара мел кхаьчна материал лелайора цо.

14 сахьт 15 минот йаьлча немцойн кеманаша «Сольжа-гӀалахь» станцехь бомбанаш йиттира, складах цӀе а тесна, цуьнан территори тӀехь 25 цӀейайаран бомба йоьжна, цуо цхьана хенахь 4 цӀе йаьккхира. Вокзална гергахь йолчу Крупская а, Боевая а, школа-интернат а, божал а, а йагийна. Вагонийн мастерской а, паровозийн депо а, цӀерпоштнекъан клуб а цӀе йаьлла.

Оццу кӀоштахь бомбанаш йеттачу кеманийн шолгӀачу тулгӀено, йаккхий цӀе латтош йолу а, фугасни а, гаьргийн а, бомбанаш.

ЦӀераш цхьана хенахь йаьлла аьчканекъан училищехь мастерскойшкахь а, цхьа могӀа нах бехачу гӀишлошкахь а. Кхин а хӀаллакдарш дина хӀинцале а йогуш йолчу хӀуманашна. ЦӀераш чӀагӀъйелла. Къаьсттина чӀогӀа зе хилла цӀерпоштнекъан клубана. Цуьнан атта тӀайнаш чу а йетташ, хьовсархойн зал чохь а, фойехь а, сцени тӀехь а эккхийтира бомбанаш. Клуб йиъ меттехь цӀе йаьлла.

ТӀелатар дечу хенахь цӀерпоштнекъан цӀейайархойн машенаш дӀасайаржийна, йерриг а гӀалин оперативни планца а догӀуш, позицеш дӀалоцуш йара. ЦӀераш хиларх лаьцна хаам кхаьчначу «Соьлжа-гӀала» станцин тӀеман-промышленни комплексан куьйгалхочо Курчинскийс тӀемалойн тоба хьажийра материалан склад дӀайайа. Мастерскойн белхахоша гӀо а деш, болх бан йолийра цара цӀейайаран кранаш пхьуьйшашца. Складашкахь йаьлла цӀе 20 минотехь дӀайайъина.

Кхин цхьана цӀейайархойн расчёт, гидропультаца дӀайайъина цӀаьлга нах бехачу гӀишлочура. ЦӀераш а, латарш а, мелла а сиха дӀайайъина депошкахь а, мастерскойшкахь а, кхечу объекташкахь а.

Цул тӀаьхьа массо а карахь болу цӀейайаран ницкъаш а, гӀирс а дӀахӀоттийра клуб дӀайайъа. Кхузахь хӀинцале а йогуш йара чардакхи чоьнаш гӀишлонан йуккъера дакъа а, йаккхийчу а, кегийчу а залийн сценаш а. ГӀалин сетийн гидранташна тӀе сиха хӀиттийра автонасосаш, линеш йихкира, амма хи дацара. Цхьа автонасос йирзина цӀейайархойн гӀишлонна уллехь лаьттачу цӀерпоштан хин гидрантана тӀе. ШолгӀаниг материалан складан Ӏам тӀехь хӀоттийна, кхоалгӀаниг а, 4-гӀа а 5 гӀат долчу нах бехачу гӀишлойн кертахь лаьттачу Ӏам чуьра хи хьакха хӀоттийна. Иштта цу йукъаозийна цӀейайаран ши цӀерпошт а. Хьалхарчу экипажо сиха шланган лини дӀа а йиллина, билгалъйаьккхинчу меттехь цӀе дӀайайа йолийра. ШолгӀаниг резервехь латтийра. Хьалхарчу цӀерпоштана хи чекхдаьлча, иза йуха а йоьдура кхин а алсам эца, ткъа шолгӀачу цӀерпоштан экипаж хьалхарчун пхьуьйшан линица зӀене йоьдура.

23:00 сахьт даьлча клубан йуккъерчу декъан чардакхчохь йаьлла цӀе дӀайайира, амма складан а, 5 гӀаттан гӀишлойн а резервуарш йаьсса йира, ткъа цӀерпоштнекъан хи латторан гӀирс йукъ-кара болх бан буьйлабелира. Оцу хенахь сценина а, аудиторина а тӀехула тхов боьхна, йуккъерчу фойера 4-чу гӀат тӀера причалш цӀе летта.

Хи оьшура, цӀейархоша, клубан территори Сунжа хих къастош йолу керта йохийна, цуьнан берда тӀехь машенийн насосашна площадка йира. ЦӀейайар йуха а дӀадолийна, 12-чу октябрехь сарахь 8 сахьт даьлча цӀе дӀайайъина.

Соьлжа-ГӀалин цӀейайархойн тобано, мехкадаьттан белхахоша а, НКВД-н эскарша а жигара гӀо а деш, локализаци йира, дӀайайира цӀераш крекингзаводашкахь а, амбарашкахь а, мазутах йуьзна йолчу складашкахь а, манифольдешкахь а, насосийн станцешкахь а, «Сольжа-гӀала» станцехь а, нах бехачу гӀишлошкахь а.

Авианалёташ дӀайахара 1942 шеран 15 октябрь кхаччалц. Йерриг а 9 эзар гергга бомба йиттира гӀалина тӀе. Цхьана хенахь йаьлла 250 сов цӀе дӀайайа дийзира цӀейайархойн.

Амма гӀалина бомбанаш йеттар сецира советан авиацин а, ПВО-н а кхиамаш бахьанехь.

ЦӀе йойучу хенахь дуккха а лазийна, 15 стаг велла, уьш Соьлжа-ГӀалара бахархой хилла ца Ӏаш, немцой хьалхабевллачу хенахь Соьлж-ГӀала эвакуаци йина Пятигорскера цӀейайархой а бара. Царех пайда оьцуш хилла гарнизонан шакъаьстина цӀейайархойн декъехь болх бан. Церан массо а каш ду гӀалин йуккъерчу кешнашкахь, консервийн заводан кӀоштахь.

1944-чу шарахь кхелхинчу нехан сий деш, Индустриальни урамехь цӀейайархойн гӀишлонна уллохь обелиск хӀоттийра^[4].

Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон цӀейайаран декъан куьйгалхочун (1966—1988 шераш) Щербино Анатолий Васильевичан (1930—2014 шераш) дехарца сацам бира обелискан метта хӀоллам хӀотто. Щербино СССР-н чоьхьарчу гӀуллакхийн академи (ФИПТиБ) чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа 1966-чу шарахь республикин цӀейайаран сервисан куьйгалхочун дарже кхаьчна, 1988-чу шарахь дӀаваххалц цунна куьйгалла дина.

И ойла кхоллайелира 1967 шарахь, Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдуш (1942 шеран 10-15 октябрехь) фашистийн авиацино Соьлж-ГӀалана а, цуьнан промышленносташна а, заводашна а массо а агӀор бомбанаш йиттина 25 шо кхаьчначу дийнахь.

1967-чу шеран 7-чу июлехь КПСС Нохчи-ГӀалгӀайн обкоман бюро сацам бира Соьлжа-ГӀала оборона йеш шайн тӀеман постехь кхелхинчу цӀейайархойн сий деш керла хӀоллам хӀотторан хьокъехь. Шира обелиск дӀа а йоккхий, цуьнан метта В. И. Ленинан цӀарахчу мехкадаьттан заводан омрица, скульпторан Мамилов Руслан Израиловичан Ӏуналлехь, керла хӀоллам бан болийра. Автора скульптуран композици чекхъйаьккхина шина муьрехь: цкъа хьалха лахйина копи, тӀаккха дахаран барамехь. Лалош дар йина Ленинградерчу «Монументскульптура» заводехь, монтаж йина СМУ трестан «Грознефтехимремонтстрой» гӀишлошъйаран урхалло. ХӀоллам схьабеллар хилира 1968 шеран 5 ноябрехь — СССР-хь дуьххьарлера цӀейайархойн хӀоллам «Даим лаьтта цӀерца».

ХӀоллам тӀехь цӀейайархочун сурт ду, цӀе латтош. Композицин хьалхарчу декъехь «лаьттара» арайолу мостагӀчун авиабомбан стабилизатор, цунах цӀе эккха. Бомбанна тӀехула цӀейайархочо (иза гойтуш ву дерзина гӀад а долуш), шен аьрру гола балка-шевеллер тӀе а тевжина, Ӏаламат ницкъ бо, шина куьйгаца иза йерзош, хьийзачу цӀеран гонах санна. Композицино гойту цӀе йаьлла кхерч дӀайайа лаам а, ницкъ а. Цуьнца цхьаьна «Даим лаьтта цӀе» гойту Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь беллачу цӀейайархойн хьуьнар.

Композици чуьйнах йина йу, йуьхьанца хилла бос «цӀестан санна» хилла. Скульптура 4,5 х 1,5 х 0,9 метр барамехь трапеци кепара аьчка-бетонан постамент тӀе болташца дӀахӀоттийна йу. Постамент сира йу, штукатурка йина йу.

Йуьхьанца аьтту агӀор постаментан хьалхарчу декъехь 0,78 х 0,6 метр барам болу металлех дина у дӀахӀоттийна хилла, цу тӀехь хӀара текст а йолуш:

«Соьлжа-ГӀалина фашисташ хӀаваэхуда тӀелетча цӀераш йойуш беллачу цӀейайархойн хӀоллам 1942 шеран 10-15 октябрехь.

Шафоростов И. Г., Рубцов П. Е., Рудь Г. Т., Перепелица С. Я., Коробейников Ф. Ф., Никитиенко А. А., Лагунов Я. З., Дедусенко Н. Д., Пыльцин П. П., Олейников И. С., Васильченко И. Б., Капшук Т. И., Матиенко К. У., Лашинин К. Н., Рыжаков Г. П.»

Постаментан тӀехьарчу декъана уллехь газон йара, хӀолламна уллехь сийна базаш дӀадийна дара.

1970-чу шеран 6-чу мартехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Министрийн Кхеташоно пачхьалкхан Ӏалашбаран хӀоллам тӀеийцира^[5][6][7].

1995 шеран январехь тӀеман операцеш дӀахьош хӀолламна зе хилира, «Гуттара лаьтта цӀе» заьӀап хилира, мемориалан у дайира. Цунна уллохь хилла цӀейайархойн депо гӀишло йохийнера.

2000-гӀа шерашкахь хӀолламна детин басар диллина, хӀаваэхула йеттачу авиабомбан арайаьлла стабилизатор йоцург, иза цӀен басарца йиллина йара.

2012-чу шеран 13-чу июлехь Россин МЧС-н Нохчийчоьнан коьртачу урхалло керла мемориалан у хӀоттийра. У дӀахӀоттийна ду постаментан йуккъерчу декъехь. ТӀаьхьо постамент мраморан плиташца дӀакъевлина йара.

ХӀинца, хӀолламна уллохь йина 2-чу гӀалин цӀейайархойн декъан (ЦД-2) керла гӀишло.