Пушкин, Александр Сергеевич
Пу́шкин Алекса́ндр Серге́евич ( 1799 26 май (6 июнь), Москох — 1837 29 январь (10 февраль), Петарбух) — оьрсийн поэт, драматург, прозаик, бух биллина оьрсийн реалистийн агӀонна[1], литературин йемалча[2], литературин теоретик, историк[2], публицист, журналист[2].
XIX бӀешеран хьалхарчу кхоалгӀачу декъан уггаре а авторитет йолчу литературин гӀуллакххойх цхьаъ. ХӀетте а ша дийна волуш Пушкина шен цӀе дӀахӀоттийра уггаре а воккхачу къоман оьрсийн поэт санна. Пушкин лоруш ву кхузаманан оьрсийн литературин меттан бух биллинарг.[~ 1].
Биографи
Схьавалар
Пушкин Александр Сергеевичан схьадалар схьадогӀу гаьннаш долу цӀе йоцучу сийлахьчу доьзалера ПушкингӀарах, генеалогин легендаца «хьаналчу стаге» Ратше тӀедоьдуш долу[3][4]. Пушкина шен сил-силах лаьцна дуккхаза а йаздина поэзехь а, ПрозаӀпрозехь а; цунна шен дайшкахь гира бакъйолчу «аристократин» масал, даймахкана хьанал гӀуллакх дина, амма хьаькамийн дика ца кхаьчна, «хьийзош» хилла шира доьзал. Цкъа бен ца вирзира иза (исбаьхьаллин кепехь а) шен шен ненеде ден суьрте, африканхочун Аврам Петрович Ганнибал, иза хилира Петр I йалхо а, дешархо а, цул тӀаьхьа инарла инженер а[5].
XVII бӀешарахь Пушкинан ден агӀор болу дай столникан кертан даржал лакха ца бевлира. Денда Александр Петрович Пушкин, вехаш хилла Петр I заманахь, гвардин сержант вара, 1725 шарахь, галваьллачу хенахь, йийра шен зуда; деда, Лев Александрович, хилла артиллерин полковник, гвардин капитан. Отец — Сергей Львович Пушкин (1770—1848), дуьненахь ира дош олуш верг, поэт-везархо. Пушкинан нана хилла Надежда Осиповна (1775—1836), Ганнибалан кӀента йоӀ. Цуьнан ден ваша, Василий Львович (1766—1830), Карамзинан гуон гӀараваьлла поэт вара. Сергей Львовичан а, Надежда Осиповнин а берех, Александр воцург, дийна бисина: йоӀ Ольга (марехь Павлищева, 1797-1868) а, кӀант Лев а (1805—1852)[6].
Бералла
Пушкин вина 1799 26 майхь (6 июнехь) Москох гӀалахь, Немцойн куьпахь[7][8][9]. Метрикехь Елоховера Богоявленин килсехь 1799 шеран 8 (19) июнехь[7], кхечарна йукъахь, иштта йоза дара:
Май 27. Коллегин регистраторан Скварцов Иван Васильеван кертахь, цунан вахархочун Майоран Пушкин Сергий Львовичан кӀант вина Александр. ЖӀара тоьхна 8 июнехь. Восприемник граф Артемий Иванович Воронцов, кума вийцинчу Пушкин Сергийн нана жеро Пушкина Ольга Васильевна[10]
Аьхка дас-нанас дӀавигина кӀант Михайловски, цул тӀаьхьа 1801 шеран бӀаста йаллац доьзал баьхна Петарбурхехь, стунннана — Марии Алексеевны Ганнибал (1745—1818, йинчу хенахь Пушкина[11], тайпана кхечу геннах). Оцу муьрехь хила тарлора сих-сиха хьахо цхьаьнакхетар Павел I, цунах лаьцна йаздо Пушкина шен могӀанашкахь «Гина суна кхо паччахь…»[12]
Хинволчу поэто дукхахьолахь аьхкенан беттанаш 1805–1810 шен нанаца, оццу Мария Алексеевница, Москоханан областан Захарово юьртахь, Звенигородан гергахь, дӀабаьхьира. Хьалхарчу бераллехь хилла синхаамаш гучубевлира мелла а тӀаьхьа йазйинчу Пушкинан байташна дуьххьара гӀертарехь («Монах», 1813; «Бова», 1814), лицейн «Юдинга хаам» (1815 байташкахь. Бабас шен кӀентан кӀантах лаьцна иштта йаздина: {{quoteӀСан воккхахволчу кӀентан кӀантах хӀун хир ду ца хаьа суна. КӀант хьекъале а, жайнаш дезаш а ву, амма ледара доьшуш ву, наггахь бен урокаш рогӀехь чекх ца йоху; ахь иза меттахваккха йиш йац, берашца ловза дӀавахийта йиш йац, амма тӀаккха цӀеххьана дӀаса а вирзина, дӀавоьду иза, ахь иза тийжа йиш йоцуш: цхьана инзаречу агӀор вукху инзаречу агӀор сихло, йуккъера меттиг йац цуьнан[10]}}
Жималла
Пушкина 6 шо (1811-1817) даьккхира 1811 шеран 19 октябрехь схьайиллина йолчу Императорски Царски Село лицейхь, кхузахь къоначу поэта зеделира 1812 шеран Даймехкан тӀом. Кхузахь дуьххьара гучуделира цуьнан поэтин похӀма, цуьнан лаккхара мах хадийра. Лицейхь даьккхинчу шерашкахь а, лицейн вежараллах а болу дагалецамаш гуттаренна а бисира поэтан синехь[13].
Болх
Поэмаш
- 1820 - Руслан и Любмила
- 1820-21 - Кавказский пленник
- 1821 - Гавриилиада
- 1821-22 - Братья разбойники
- 1823 - Бахчисарайский фонтан
- 1824 - Цыганы
- 1825 - Граф Нулин
- 1829 - Полтава
- 1830 - Домик в Коломне
- 1833 - Медный всадник
Романаш
- 1825-32 - Евгений Онегин
Пушкинах иэс
Тайп-тайпана Российн а, дуьненан гӀаланашкахь хӀиттийна иттаннаш А. С. Пушкинан хӀолламаш. Музейш, поэтан дахаран а, кхоллараллин лерина, йу Москохахь, Петарбухехь, Пушкиногорскан кӀоштахь, Новгородехь, Торжокехь, Киевхь, Кишинёвхь, Гурзуфехь[14], Одессехь, Вильнюсехь, Бродзянашкахь (Словаки), кхечу гӀаланашкахь. Пушкинан цӀе тиллина Царски Село гӀаланна, кхин цхьа могӀа нах беха меттигашна.
Российн йукъараллин ойлан хеттаршца, иза Левада-Йукъо дӀадаьхьна 2019 шеран 12—18 декабрехь, дакъалаьцна 18 сов шо долу 1608 стага 137 нах беха меттигашкахь 50 регионера интервьюн гӀоьнца, А. С. Пушкин — уггаре ладаме Российн йаздархо ву 2019 шеран[15].
Тверан областера Торжокехь йу Торжокера А.С. Пушкинан музей, иза лерина йу поэтан Петарбух-Москох новкъаца бинчу некъашна, цуьнан некъан синхаамашна а, синхаамаш цуьнан произведенешкахь гайтарна а. Тверан областан Старицин кӀоштан Берново эвлахь йу кхин цхьа А.С. Пушкинан музей, иза ВульфгӀеран кертан цӀийнехь йу, поэтан Старица (гӀала)ӀСтарицин латта тӀехь Ӏарна лерина йу. Музейш йу Тверан пачхьалкхан цхьаьнатоьхна музейшан филиалаш.
Справкин хаам
![]() |
Адресаш
- Петарбух:
- 1800 шо — сан цӀа, Соляной урамалг, 14
- 1811 шеран июль — октябрь — хьешан цӀа «Демут», Мойка эркан бердйист, 40
- 1816 шеран декабран чаккхе — 1817 шеран мартан чаккхе — Клокачёвн сан цӀа, Фонтанка эркан бердйист, 185
- 1817 шеран июнь — 1820 шеран май — сан цӀа Клокачёва, Клокачёвн сан цӀа, Фонтанка эркан бердйист, 185
- 24.05 — 27.06.1827 шеран — хьешан цӀа «Демут», Мойка эркан бердйист, 40
- 16.10.1827 — 20.10.1828 — хьешан цӀа «Демут», Мойка эркан бердйист, 40
- январан шолгӀа дакъа — 09.03.1829 — хьешан цӀа «Демут», Мойка эркан бердйист, 40
- май — 1831 шеран октябрь — Китаевин цӀа — Царски Село, Колпинон урам, 2
- 1831 шеран октябрь — Берниковн сан цӀа, Вознесенски проспект, 47
- 1831 шеран октябрь — 1832 шеран май — Брискорнан цӀа, Галерин урам, 53
- 1832 шеран гуьйре — 1833 шеран май — П. А. Жадимировскийн сан цӀа, Боккха ХӀордан урам, 26
- 1833 шеран ноябрь — 1834 шеран август — Оливьен сан цӀа, Пантелеймоновн урам, 5
- 1834 шеран август — 1836 шеран аьхке — С. А. Баташевн цӀа — хӀинца — Кутузовн бердйист, 32
- 12.10.1836 — 29.01.1837 — А. Н. Волконскаян цӀа, Мойка эркан бердйист, 12
- Ӏаьржа эрк тӀехь, дуэль хиллачу меттигехь хӀоттийна иэсан хьаьрк. 2008 шо2008 шарахь цигахь йоьгӀна православни килс.
- Мойка эркан бердйист, 12 — поэтан тӀаьххьара петар — Йерригроссийн А. С. Пушкинан музей
- Одесса:
- 1823—1824 — Италихойн урам (1880 — Пушкинан), 13. ТӀом дӀабаьлча меттахӀоттийначу цӀа чохь, лаьтта Одессин А. С. Пушкинан музей, цӀенна уллехь хӀоттийна хӀоллам, цӀа тӀаьхь — мемориалан у.
- Москох:
- 1799 8 (19) июнехь — Елоховн урам, 15 цӀ. — жӀар тоьхна Богоявленски килсех Елоховхь.
- Бауманан (Немцойн урам хилла), 57 б цӀ. — А. С. Пушкин вина меттиг, лорура революцел хьалха, цигахь кхозура мемориалан у[16].
- Москохан №353 йолу гӀишло (Бауманан урам, 40 цӀ.), хетарехь А. С. Пушкин вина меттигехь лаьтта цӀийнахь, 1927 шарахь хӀоттийра мемориалан у. 1967 шарахь ишколан уллехь хӀоттийра къона Пушкинан бюст.
- МаьӀиг Госпиталан урамалган а, Жима Поштан ур. — хила тарло Пушкин вина меттиг тӀаьххьарчу хаамашца.
- 08.09.1826 — В. Л. Пушкинан цӀа, Шира Басманни урам, 36 (мемориалан у).
- 12.10.1826 — Д. В. Веневитиновн цӀа, Кривоколенни урамалг, 4 (мемориалан у).
- 14.08.—31.08.1830 — П. А. Вяземскийн цӀа, Доккха Чернышевскийн урамалг, 9 (мемориалан у).
- 1831 18 февралехь (2 мартехь) — Д. Никитски ур., 36 цӀ. Большой Вознесени. Мах бина меттиг Н. Гончароваца.
- февралан йуьхьиг — 1831 шеран майн йуккъера — «Н. Н. Хитровон цӀа». ХӀинца — Пукинан мемориалан петар Арбатехь, Арбат ур., 53 (мемориалан у).
- 1832 — Долгоруков-БобринскийгӀеран цӀа, Жима Дмитровка, 1/7 (мемориалан у).
- март—20.05.1836 — П. В. Нащокинан петар, Воротниковскийн урамалг, 12 (мемориалан у).
- Москохан область:
- Нижний Новгородан область:
- Пушкинан музей-керт Большой Болдинохь.
- Нижни Новгород. Пушкинан музей Д. Г. Деулинан совдегар-промышленникан хьешан цӀа хиллачу гӀишлон чохь, цигахь поэт сецна 1833 шеран 2—3 сентябрехь пугачевн гӀаттаман историн материал гулйан Оренбурге новкъахь.
- Псковн область:
- Адыгейчоь
- Майкопехь Пушкинан урамехь лаьтта пушкинан цӀа, цунна хьалха Пушкинан бюст.
Коьрта биографин талламаш
- Благой Д. Д. «Пушкин А. С.» (БСЭ — 1955)
- Благой Д. Д. Проблемы построения научной биографии Пушкина
- Благой Д. Д. Творческий путь Пушкина, 1826—1830.
- Вацуро В. Э. Пушкин в сознании современников.
- Вересаев В. В. «Пушкин в жизни»
- Гершензон Д. Я. «Пушкин А. С.» (БСЭ — 1940)
- Кирпичников А. И. «Пушкин» (словарь Брокгауза и Ефрона — 1890—1907)
- Лотман Ю. М. А. С. Пушкин: Биография писателя.
- Непомнящий В. С. «Пушкин А. С.» (БСЭ — 1975)
- Томашевский Б. В. «Пушкин А. С.» (словарь института Гранат — 1929)
- Тынянов Ю. Н. «Пушкин»
- Тынянов Ю. Н. Пушкин и Кюхельбекер.
- Тыркова-Вильямс, А. В. «Жизнь Пушкина» в двух томах. Париж: YMCA-Press, т. 1, 1929; т. 2, 1948.
- Храпченко М. «Пушкин А. С.» (Литературная энциклопедия — 1935)
- Цявловский М. А. Хронологическая канва биографии (ПСС — 1931)
- А. А. Черкашин, Л. А. Черкашина. «Тысячелетнее древо А. С. Пушкина» (Либерея, 1998).
- Чулков Г. И. Жизнь Пушкина. М.: Гослитиздат, 1938.
Литературин журналаш а, альманахаш а, Пушкинца болх бина
- «Благонамеренный»
- «Вестник Европы»
- «Дамский журнал»
- «Литературные листки»
- «Литературный музеум на 1827 год»
- «Мнемозина, собрание сочинений в стихах и прозе»
- «Московский вестник»
- «Московский телеграф»
- «Невский альманах»
- «Невский зритель»
- «Новости литературы», или «Прибавления к „Русскому инвалиду“»
- «Отечественные записки»
- «Подснежник»
- «Полярная звезда»
- «Рецензент»
- «Русский инвалид, или Военные ведомости»
- «Северная пчела»
- «Северные цветы»
- «Соревнователь просвещения и благотворения»
- «Сын отечества»
- «Урания»
Билгалдахарш
- Комментареш
- ↑ См., например, работы: Виноградов В. В. А. С. Пушкин — основоположник русского литературного языка // Известия Академии наук СССР / АН СССР. Отделение литературы и языка. — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1949. — Т. VIII. — С. 187—215., Томашевский Б. Вопросы языка в творчестве Пушкина // Пушкин: Исследования и материалы / АН СССР. Институт рус. лит. (Пушкин. Дом). — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1956. — Т. 1. — С. 126—184.
- Хьосташ
- ↑ Гинзбург Л. Я. О лирике. — Второе, дополненное. — Ленинград: Советский писатель, 1974. — С. 172—243.
- ↑ 1 2 3 Ивинский, 2015, с. 32.
- ↑ Лукомский В. К. Архивные материалы о родоначальнике Пушкиных — Радше // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Институт литературы. — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1941. — [Вып.] 6. — С. 398—408. с. 398
- ↑ Сам А. С. Пушкин в «Моей родословной» отождествил Ратшу, родоначальника Пушкиных, с упоминаемым в летописях Ратшей, современником Александра Невского, погибшим в 1268 году в битве под Раковором, однако здесь он ошибался. Первый упоминаемый в источниках предок Пушкиных, Гаврила Алексич, который был, согласно родословной, правнуком Радши, участвовал в Невской битве в 1240, и, соответственно, сам был современником Александра Невского. Таким образом, Радша, родоначальник Пушкиных, должен был жить на 100 лет раньше
- ↑ Старк В. П. Пушкины в «Истории Петра» и «Истории Пугачёва» // Пушкин: Исследования и материалы / РАН. Институт рус. лит. (Пушкин. Дом). — СПб.: Наука, 2004. — Т. XVI/XVII. — С. 188—197.
- ↑ Лотман, 1995, с. 28—29.
- ↑ 1 2 Романюк С. Где родился А. С. Пушкин?(оьр.) // Наука и жизнь. — 1999. — № 4.
- ↑ Гомозова Т. Дом в Елоховском приходе(оьр.) // Вокруг света. — 1999. — № 5.
- ↑ Татьяна Земцова. Прогулки с Пушкиным(оьр.) // Наука и жизнь. — 2017. — № 9. — С. 134—140.
- ↑ 1 2 Ашукин Н. С. Пушкинская Москва. — СПб.: Академический проект, 1998. — 352 с. — 3200 экз. — ISBN 5-7331-0123-7.
- ↑ ПУШКИН Александр Сергеевич, предки поэта (1799—1837) (дерево, до 5-го поколения). Исторический проект «БЫЛОЕ РОССИИ». www.russia-today.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 8 август. Архивйина 2019 шеран 4 августехь
- ↑ Георгий Чулков. Жизнь Пушкина // Новый мир. — 1936. — № 5. — С. 6.
- ↑ Лотман, 1995, с. 34, 37.
- ↑ Музей А.С.Пушкина в Гурзуфе. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 14 февраль. Архивйина 2020 шеран 4 декабрехь
- ↑ РБК 26 декабря 2019 года Евгения Кузнецова Россияне назвали события и людей года Архиван копи 2019 шеран 25 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Альбом к 100-летию А. С. Пушкина. 1899 год. Издательство А. Ф. Маркса. Переиздание: Юбилейный альбом А. С. Пушкина. — Спб.: Издательство В. А. Михайлова, 2004 год. — С.120. ISBN 5-8016-0230-5 стр. 9
- ↑ Государственный историко-литературный музей-заповедник А. С. Пушкина. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 2 апрель. Архивйина 2019 шеран 4 апрелехь
Литература
- Алексеев М. П. Пушкин: Сравнительно-исторические исследования / Отв. ред. Г. В. Степанов, В. Н. Баскаков. — Л.: Наука. Ленинградское отделение, 1984. — 476 с.
- Благой Д. Д. Творческий путь Пушкина (1826-1830). — М. : Советский писатель, 1967.
- Благой Д. Д. Стихотворения Пушкина // Собрание сочинений А. С. Пушкина в десяти томах. — М. : Государственное издательство художественной литературы, 1959. — Т. 1.
- Бурсов, Б. И. Судьба Пушкина: Роман-исследование. — Л.: Советский писатель, 1985, 1989.
- Волович Н. М. Пушкинские места Москвы и Подмосковья. — М. : Московский рабочий, 1979. — 231 с. : ил.
- Грановская Н. И. Если ехать вам случится… — Л. : Лениздат, 1989.
- Захаров Н. В., Луков Вал. А., Луков Вл. А. Драматургия А. С. Пушкина: проблема сценичности : [арх. 27 июнехь 2016] / Н. В. Захаров, Вал. А. Луков, Вл. А. Луков и др. — М. : Издательство Моск. гуманит. университета, 2015. — 412 с. — 600 экз.
- Живые страницы. А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, М. Ю. Лермонов, В. Г. Белинский / комп., сост., сопр. текст и комм. Б. В. Лунин. — М.: Детская литература, 1970. — 534 с. — (Школьная библиотека). — 100 000 экз.
- Иванов Вс. Н. Александр Пушкин и его время. — М. : Молодая гвардия, 1977. — 448 с. — 100 000 экз.
- Книга в России до середины XIX века / Под ред. А. А. Сидорова, С. П. Луппова.. — Л. : Наука, 1978.
- Лацис А. Почему плакал Пушкин? — М.: Алгоритм, 2013. — 4900 с. — (Жизнь Пушкина). — 2000 экз. — ISBN 978-5-4438-0408-8.
- Летопись жизни и творчества А. С. Пушкина: В 4 т / Сост. М. А. Цявловский, Н. А. Тархова; Науч. ред. Л. Я. Левкович; Худож. В. В. Медведев. — М. : СЛОВО/SLOVO, 1999.
- Ободовская И., Дементьев М. Наталья Николаевна Пушкина. — 2-е издание. — М.: Советская Россия, 1987.
- Ободовская И., Дементьев М. Вокруг Пушкина. — М., 1975.
- Ободовская И., Дементьев М. После смерти Пушкина: Неизвестные письма.. — М.: Советская Россия, 1980.
- Последний год жизни Пушкина / Составление, вступительные очерки и примечания В. В. Кунина. — М.: Правда, 1988. — 704 с. — 400 000 экз.
- Пушкин А. С. Сочинения : в 10 т.. — 3-е изд. — СПб. : Изд. А. С. Суворина, 1887.
- Пушкин. Документы Государственного и С.-Петербургского главного архивов Министерства иностранных дел, относящиеся к службе его 1831—1837 гг. / сост. Н. А. Гастфрейнд. — Типография А. Бенке, 1900. — 64 с.
- Род и предки А. С. Пушкина / Сост. и предисловие О. В. Рыковой. — М.: Васанта, 1995. — 448 с. — (Пушкинская библиотека). — ISBN 5-8448-0031-1.
- Русаков В. М. Рассказы о потомках А. С. Пушкина. — СПб.: Лениздат, 1992. — 447 с. — ISBN 5-289-01238-9.
- Рыскин Е. И. Журнал А. С. Пушкина «Современник» : 1836—1837 : Указ. содерж.. — М. : Книга, 1967. — 93 с.
- Трубецкой Б. Пушкин в Молдавии. — Кишинёв : Литература артистикэ, 1983. — 395 с. — 50 000 экз.
- Халиппа И. Н. Город Кишинёв времён жизни в нём Александра Сергеевича Пушкина. 1820-23 гг. — Кишинёв: Бессарабская губернская учёная архивная комиссия, 1899. — 72 с.
- Чернышевский Н. Г. Александр Сергеевич Пушкин. Его жизнь и сочинения // Чернышевский Н. Г. Полное собрание сочинений : в 15 т. — М., 1947. — Т. 3. — С. 310—339.
- Чулков Г. И. Жизнь Пушкина. М.: Гослитиздат, 1938.
- Щёголев П. Е. Злой рок Пушкина: Он, Дантес и Гончарова. — М.: Алгоритм, Эксмо, 2012. — 384 с. — (Жизнь Пушкина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-55039-5.
Хьажоргаш
Синявский, Н. А. Пушкин в печати, 1814—1837: хронологический указатель произведений Пушкина, напечатанных при его жизни / составили Н. Синявский и М. Цявловский. — М.: издание Л. Э. Бухгейм, 1914.- Электронное научное издание «Пушкин» в электронной библиотеке «Русская литература и фольклор»
