Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Наьртийн эпос

Хьажа иштта: наьрташ(оьр.)нохч.

На́ьртийн (На́ртовски) э́пос (оьрс. Нартский эпос) (хӀирийн. Нарты кадджытæ / Нарти кадæнгитæ, гӀебартойн-чергазийн. Нартхэр, абх. Нарҭаа ражәабжьқәа) — Къилбаседа Кавказан цхьамогӀа къаьмнашна йукъахь йаьржина йолу эпически поэма, цуьнан бух лаьтта турпалчу тӀемалойн («наьртийн») схьадовларх а, лехарех а лаьцначу туьйранех. Иза йу абхазхойн-адыгийн къаьмнашна йукъахь а, балкхарашна а, гӀалгӀашна а, кхарачошна а, хӀирийчойна а, нохчашна а йукъахь. Иштта къаьстина циклаш йевза гуьржашна (сванашна а, хевсурашна, рачинашна а) а, ДегӀастанан цхьадолчу къаьмнашна а йукъахьа.

undefined
undefined

Прозехь а, поэзехь а йу иза. Произведени ширачу эпически циклан а, Кавказан автохтонийн а, къилбаседа гӀажарийн (скифийн-сарматийн) къаьмнийн а культуран а бух тӀехь йу[1].

Эпос кхоллайалар

Талламхоша лору эпос кхоллайала йолайелла вайн эрал хьалха VIII—VII бӀешерашкахь, ткъа XIII—XIV бӀешерашкахь тайп-тайпана туьйранаш цхьаьнакхета долийна циклашкахь, цхьана турпалхочунна йа хиламна гонаха тобанаш а йеш[1].

Талламхойн барт бац «наьрт» боху дош схьадаларехь. Цхьаболчарна гӀажарийн «нар» (стаг) бохучу дашца тера хилар го, ткъа вукхара иза хӀирийчойн «næ art» (вайн цӀе) йа ширачу хӀиндин орамца «nrt» (хелхавала) дузу. В. И. Абаевс «наьрт» боху дош нохчийн маттара нара «малх» бохучу орамера схьадогӀу аьлла хетара (эпосан дуккха а турпалхой маьлхан мифца боьзна бу).

Наьртийн эпос схьайалар чолхе хаттар ду. В. И. Абаевс чӀагӀдора хӀирийчой эпос кхоьллина халкъ хилар:

1. «Нарт» термин шена чохь хӀирийчой дукхаллин терахьан «т» билгало а йолуш, хӀирийчойн фамилин тайпане хьаьжжина кхоллайелла а йу: цундела иза хӀирийчойн кепе йахана Кавказан кхечу къаьмнашна йукъахь.

2. Цхьадолу наьртийн дийцарш, В. Миллерс а, Ж.Дюмезила а ма-гайттара, йуьззина аналоги йу хӀирийчойн генарчу дайша, скифийн-сарматийн ваьррийн денна долчу дахарехь а, Ӏадаташкахь а.

3. Уархаг а, Ахсар а, Ахсартаг а, Урузмаг а боху цӀераш а, зударийн цӀе Ацюрхс а, тамашийна кад Уацамонг цӀе а, шеко йоцуш, гӀажарийн орамаш долуш йу.

4. Коьртачу турпалхочун ШайтӀанан (Шатана) цӀе, схьайаларца йерриге а къаьсташ йацахь а, дӀакъаста йиш йац аланийн паччахьан йоӀан Сатеник цӀарца, иза ларйина эрмалойн рапсодисташа вайн эрал хьалха II бӀешо хьалха хиллачу хиламашца (закавказехь аланийн походашца) доьзна, иштта эрмалойн апостолийн килсан йезачу нехан дахарш сукиасийн йеза гӀазотхойх лаьцна, коьртехь вара Сукиас, схьаваларца Алан, иза вара паччахьан йоӀ Сатеникца Эрмалойчу.

5. Сослан цӀе, массо а агӀор, тюркийн (ногӀийн) орамах хиларе терра, хӀирийчо латтанаш тӀехь тоьшалла дина, вайн эран XII бӀешарахь дуьйна (паччахьан йоӀан Тамаран майра, Дауд-Сослан, хӀирийчой урхалхо хилла);

6. Сосруко цӀеро гойту Сослан цӀеран «адыгийн» вариант, Ӏаламан l-r йукъахдаларца. Батрадз цӀе Батыр-ас бохучух схьайаьлла йу, «Ас (Алан) турпалхо» бохург ду.

Оцу дерригено а шеко ца йуьту, эпосехь материальни йад шира аланийн цикл хилла хиларх, цуьнан цхьайолу элементаш скифийн заманера схьайогӀуш а, кхечу къаьмнашца, шайна йукъахь Кавказан къаьмнаш а долуш, хаддаза хьалдолуш а йолуш.

— Abaev Vasily Ivanovich, The Ossetian Epic // Tales of the Narts Ancient Myths and Legends of the Ossetians Translated by Walter May. Edited by John Colarusso and Tamirlan Salbiev. Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2016

Ӏамеркерчу наьртийн эпос толлучу Джон Коларуссо «Кавказера наьртийн сагаш: чергазийн а, абазийн а, абхазийн а, убыхийн а, мифаш а, туьйранаш а» цӀе йолчу шуьйрачу балха тӀехь чӀагӀдо, Малхбузекавказан сагаша кхин а шира кийра ларбеш хилар, Ша «нарт» боху дош гӀажарийн орамах ду, «стаг а, турпалхо а» бохучу маьӀнехь хӀиндоевропан орамах схьадаьлла. Ж. Коларуссо ма-аллара, наьртийн корпусашна йуккъехь уггаре а архаични лоруш ю Малхбузекавказан варианташ (адыгийн, абхазо-абаза). Наьртийн эпосаш чӀогӀа мехала ю, хӀунда аьлча цу чохь уггаре а архаикан автохтонан шардарш ду, «хьалхарчу ламастийн а, тешарийн а дакъош кхуллуш йолу йерриге а тамашийна деталаш» ларъйеш, хӀирийчойн версица дуьстича, «кхин а жижиган дийцар кхолла йуха а болх бина»[2].

Кхечу кавказхочо Е. И. Крупновс эпос кхоьллинарш лоруш хилла кавказхойн меттанийн доьзал олучу къаьмнашна (абаза а, абхаз а, адыгийн а (черкесаш), гӀалгӀаш а, нохчий а), наьртийн эпосан кхиъна циклаш хиларо наьртийн эпосехь Ираникингийн а, О. Туркойн мотт буьйцу балкхарой а, кхарачой а тоьшалла до церан цӀена меттигера, хийра боцу схьадовлараня[3][4]:

«Ткъа хӀинца, йуха а, йерриге а категориаллица, чӀагӀдан лаьа суна, сан коьрта тезис, турпалаллин наьртийн эпос, ширачу а, цхьана цатоьхначу бух тӀехь кхиъначу, цӀеначу меттигерчу кавказхойн тайпанийн, гергара меттанаш буьйцучу нехан башха (ткъа тӀеэцар) кхоллараллин жамӀ хилар. Цундела, ларамаза дац наьртийн эпос Къилбседа а, Малхбузера а Кавказан оцу кӀошташкахь кхоллайалар а, кхиар а, церан латтанаш тӀехь, бронзан а, аьчган а бӀешо дӀадоьрзучу хенахь, морфологица цхьатерра йолу археологин олуш йолу культураш хилла - кобански а, кубански а, колхидски а. Уьш кхиъна, кхидӀа а кхиъна бронзан оьмаран кхин а шира гергара культурийн буха тӀехь».

Уьш кхиъна, кхидӀа а кхиъна бронзан оьмаран кхин а шира гергара культурийн буха тӀехь".

Тайп-тайпанчу къаьмнийн туьйранаш

Наьртех лаьцна дуккха а туьйранаш эпосехь коьртачу турпалхойн цӀерашна гонаха гулделла, цу кепара шатайпа циклаш кхуллуш. Эпосан хӀора къоман вариантехь цхьацца циклаша дӀалоцу мелла а алсам йа кӀезиг меттиг.

Эпосан турпалхойн цӀерашкахь а башхаллаш йу.

хӀирийн. черг. / гӀебарт. абхаз. / абаз. гӀалгӀ. нохч. гӀебартойн-черг.
Сослан Саусэрыкъо / Сосрыкъуэ Сасрыҟәа / Сосрыкъва Сеска Солса Сеска Солса Сосурукъ
Сата́на/Шатана Сэтэнай-Гуащэ / Сэтэней-Гуащэ Саҭанеи Гәашьа / Сатаней-Гваща Села Сата Стела Сата Сатанай
Батырадз Пэтэрэз / Батэрэз Цәыцә / Батараз Хамчий Патарз Хамчий Патриж Батыраc
Сырдон/Ширдон, сын Гатага Батэкъу / Батэкъуэ Баҭаҟәа / Батакъва Боткий Ширтка Батиг Шурда Шырдан
Ацамаз Ащамэз / Ащэмэз Шьамаз / Ащамаз Ачамаз Ачамза Ачемез
Уырызмаг Озырмэс / Уэзырмэс - / Уазырмас Урузман Орзми Ёрюзмек
Хамыц Хъымыщ / Хъымыщ Хмышь / Хъмыщ Хамча Хамчи Хымыч
Саууай/Шаууай Шъэуей / Щэуей - / Щауей Киндий Шоа - Къарашауай

Дийцарца хӀора версин а шен-шен башха турпалхой бу. Масала, адыгийн Адиюх (Ӏедийху/Ӏедийиф) а, Акхомида (Ахуэмыде/Ахомыде) а, Бадыноко (БедынокӀуе/ШӀебатынокъо) а; хӀирийчой — Ахсар а, Ахсартаг а, Уархаг а. Абхазийн дийцарехь йу Цвицв а, Наржеу а. Балкхаройн а, кхарачойн а Алауган а, Дебет а, Дженгер (НьогӀер) а, Таусо а, ГӀалгӀайн бу Курюко а (Курко), Калой Кант а, Бятыр а, Ньясар а, Цок а. Ткъа нохчийн Пхьармат а, Германч а ду.

Иштта къастам бо наьртийн суьртийн.

ХӀирийчой йукъахь

ХӀирийчой кепехь наьрташ кхаа доьзале бекъало: Ахсартагката а, Бората а, Алагата а. Хьалхарниш тӀемалой бу. Церан доьзал хьал долуш бац, онда а, доьналла долуш а бу. ШолгӀа доьзал, Бората, хаддаза къийсалуш бу Акхсартагкатаца. Уьш хьал долуш бу, амма наьрташ дӀадовларан бахьана уьш ду. Алагата доьзал наггахь бен ца буьйцу эпосехь; Алагаташ массо а ламастан хӀуманаш ларъйеш бу, ламасташна оьшуш йолу. Синошна а, деланашна а лерина цхьа а дезде дуьззина дац уьш доцуш.

Жорж Дюмезил кхаа функцин теорица, и кхаа клан-каста декъадаларо гойту ширачу хӀиндоевропан йукъараллин йукъараллин дӀахӀоттам, цундела иза хӀирийчой йукъахь бен ца хуьлу — регионехь цхьаъ бен доцу хӀиндоевропан халкъ.

Абхазийн а, чергазийн а, къаьмнашна йукъахь

Наьртийн эпос чулацам тайп-тайпана белахь а, цуьнан дийцарехь коьрта меттиг дӀалоцуш йу абхазийн а, чергазийн а, вариант: Даймахке болу ша-шен цабезам безаран тема. Амма Даймохк ларбина тӀемалой иллешкахь билгалбаьхна а, сийлахьбина а ца Ӏаш, Наьртийн махкахь цхьатерра сий деш болу ахархой а, жаӀуй а, белхалой а бу. Цундела дахаран материальни бух буьззинчу барамехь гайтина наьртийн туьйранашкахь. Цул сов, эпосашкахь а дика дуьззина дуьйцу зударийн лерам бар, баккхийчу а, кегийчу а чкъуран гӀайгӀа бар, уьш кхиор санна йолу теманаш. Туьйранашкахь наьрташа шайн мукъа хан балхара а, Даймохк ларбеш а гуламашкахь йоккху, цигахь къийсадаларш вовшахтуху хӀиллане хахкарехь, герз деттарехь, тӀулг кхийсарехь, латарехь, и кхин а.

Дукха наьртийн туьйранашкахь а гойту аьчкан культ, аьчкан гӀирс шуьйра гойтуш бу. Цунна къеггина масал ду Тлепшан туьйранаш, цигахь цо дерриге а дуьйцу аьчках а, цунах бинчу гӀирсех а, герзах а. Наьртийн туьйранашкахь а ша-тайпа меттиг дӀалоцу говро. ХӀора наьртийн турпалхочун дӀакъаста йиш йоцу накъост а, ша турпалхо санна массо а хӀуманна тӀехь ницкъ болуш а, дагах кхетар доцу ницкъ а, хьуьнарш а долуш а йу иза. Эпосехь говр массо а акхарошна йукъахь аристократ санна гучуйолу, адамийн маттаца похӀма долуш, адамашца къамел дан ницкъ болуш. ДоттагӀаллехь шен доьналла а, тешаме хилар а зуьйш бен, шен элах тешар вац иза.

Абхазийн а, чергазийн а, къаьмнийн дийцаршкахь наьрташна хьалха хилла «Иныжи» (вампӀалаш) а, «Испы» (буйдолш) а, цхьадолчу дийцаршкахь уьш хӀинца а цхьаьнакхета. Наьртийн замано гойту мифо-эпически зама. Наьртийн эпически культура лелочийн ойланашкахь и зама, шаьш наьрташ санна, баккъалла а хилла санна, дагахь лаьтташ хилла. Масала, чергазийн йукъахь наьртийн туьйранашца цхьаьнадогӀуш хилла «наьртхьем йа Ӏекхене» (наьртийн зама) боху дешнийн цхьаьнакхетар.

Наьртийн эпосан чергазийн кепехь дуьххьара а, коьртачех а гулйиначех цхьаъ вара гӀабартойн эла Атажукин Кази, цо 1864 шарахь арахийцира наьртийн цхьадолу туьйранаш шена чохь долу дуьххьарлера книга.

Чергазийн наьртийн эпосехь къаьсташ йолу башхалла йу хӀинца йисина дукхаха йолу произведенеш поэтически кепехь дӀайазйина хилар. Цул совнаха, хӀора иллин бохург санна («пшыналъе») шен башха мукъам бу, кхечарех къаьсташ (ноташ дӀайазъйина йу)[5]. Иштта хууш ду, произведенин поэтически кеп даима а прозин кепал хьалхайолуш хилар. Прозаически кеп кхочушйора дийцархочунна поэтически кеп муха йешна ма-дарра дага ца догӀуш, произведенино дуьйцу сюжет а, турпалхой а, хиламаш а дагахь латтош хилча.

Балкхарошна а, кхарачошна а йукъахь

Наьрташ, кхарачойн а, балкхаройн а дийцарша дийцарехь, тӀеман къонахийн кхерам боцу халкъ ду, пхьеран делан Дашо Дебетан тӀаьхье йу. Уьш, лакхарчу цӀуно, Йоккхачу Тейрино кхоьллина йу, билггал йолу Ӏалашо а йолуш: лаьтта тӀехь къепе хӀоттор, гиганташ (эмеген) а, драконаш (желмауз), адамашна новкъарло йеш мел долчух дуьне цӀандар а. Цундела наьртийн коьрта гӀуллакх тӀом бу. Кхеташ ду, акхаройх летта ца Ӏаш, кхечу къаьмнашца а леташ, наггахь атта вовшашца тасадаларш а хуьлу. ТӀемалой дуьненчу бевлла, цӀахь йехха Ӏан йиш йац церан; кӀордадо царна, цхьаммо кхайкхам ма-барра, массо а кийча хуьлу кампанина йа рейде.

Наьрташ деа тукхамна бекъало, шаьш кхоьллинчийн цӀерашца: АликовгӀар (Аликаш) а, СхуртуковгӀар (Усхуртукларш) а, БораевгӀар (Бораларш) а, ИндиевгӀар (Индиларш) а. ХӀора тукхаман шен-шен турпалаллин васташ ду. Аликовн тукхамна йукъахь ву, масала, Дашо Дебетан воккхаха волу кӀант Алауган а, цуьнан кӀант Карашауай а; СхуртуковгӀарна йукъахь бу наьртийн хьалханча Ерюзмек а, цуьнан кӀентий а. Сосурук а, Сибилчи а, Бюрче а, БораевгӀарна а — Бора-батыр а, хила тарло, Созар а, ИндиевгӀарна — ворхӀ ваша, церан цӀераш ца йохуш.

Массо а наьрташ цхьаьнакхетна бу арахьарчу мостагӀашца — хийрачу къаьмнашца а, акхарошца а къийсам латторехь. Амма тайпанашна йукъахь а дов ду церан. Ши тайпа — АликовгӀар а, СхуртуковгӀар а — къовсало наьртийн махкахь Ӏедал а, Ӏаткъам а бан, церан дов дӀадерзало Карашауайс Ерюзмекан йоӀ Агунда маре йаханчул тӀаьхьа бен.

ГӀалгӀашна а, нохчашна а йукъахь

ДукхагӀдола туьйранаш дӀайаздина ГӀалгӀайчоьнан лаьмнин йарташкахь. Царах хьалхарниг 1870-чу шерашкахь арахецна гӀалгӀайн этнографа Ч. Э. Ахриев. Наьрташ наггахь шина декъе бекъало: дика (къинхетаме а, оьзда а, лаккхара оьздангалла йолу а) наьрташ а, вуон (вон а, йамарт а) орхустой а[6].

Наьрташ дукхахьолахь нуьцкъала тӀемалой санна гойтуш бу. Уьш дика терахьаш ду, диканаш дохьуш. Амма дакъошкахь йисина йолу нохчийн а, гӀалгӀайн а варианташ вукхарах къаьсташ йу. Наьртийн турпалхойн цӀераш дукхахьолахь шина декъах лаьтташ хуьлу, хӀунда аьлча вайнаха ламастехь хьалха стеган ден цӀе ло, цул тӀаьхьа цуьнан йелла цӀе йуьллу. Масала, «Хамчий Патарз» бохург, ма-дарра аьлча, «Хамчин кӀант Патарз» бохург ду.

Боткий Ширткъа наьрташ бац; хьехамча а, хьекъалча а санна гӀуллакх до цо. Шен дахаран дукхах долу дакъа беллачийн дуьненахь доккху цо. Дукха хьолахь, наьрташца дов даьллачул тӀаьхьа, иза дӀавоьду беллачийн дуьнене, ткъа наьртийн, шайн рогӀехь, цуьнга орца деха декхаре хуьлу, цуьнан хьехамаш а, хьалххе дуьйна дуьйцург а оьшуш хиларна. Боткий Ширткас бухарчу дуьненара мелхан йеара, цуьнан гӀоьнца Села Сата йухаеара урс а, мехий а, пӀелг а, биргӀа йан рецепт[7]. Ширткин васт гучуделира гӀалгӀайн тиекъамдинехь. Цо нахана гайтинчул тӀаьхьа, беллачарна дийна болчу гергарчара шайна сагӀийна дерриг а схьаоьцуш хилар, гӀалгӀаша дӀадолийра дагалецаман пхьор (марс-пхьор) дан эсаран беттан чекхболуш[8][9]. Изза хьал ду Села Сатойца а. Иза эпически поэмашкахь турпалхо хилла ца Ӏаш, гӀалгӀайн пантеонехь дела-нана а йу.

Маго-Ердийн санктуарна уллохь йу наьртийн тхьамда Сеск Солса санктуар. Легендаца, цу санктуарера сирла серло луш хилла; буьйсанна цунна уллехь сирла йара, тега йиш йолуш[10].

Кавказан кхечу къаьмнашна йукъахь

Наьрташ хьахош ду иштта ДегӀастанан къаьмнаша а, гуьржийн цхьайолчу субэтносаша а, масала, рачаша, сванаша п, хевсураша а, иштта дӀа кхин а. Царна йукъахь наьрташ туьйранашкахь бен гучу ца бовлу. Уьш бу, ницкъ боцуш, ницкъ болуш, цӀе йоцу вампӀалш-турпалхой. ДегӀастанхойн халкъан туьйранашкахь, дукхахьолахь, цхьаъ а воцуш, ворхӀ Наьрт хуьлу. Уьш Ӏаш йу хьаннашкахь, лакхенаш стигала кхаьчначу бӀовнаш чохь. Церан хӀусамашна гонах аьчкан къепе йу.

Эпосан турпалхой

Наьртийн туьйранашкахь коьртачу турпалхойх цхьаъ ву Сослан/Сосруко/Сеска Солса/Сасрыква. Массо а халкъашна йукъахь иза тӀулгах вина Наьрт ву. ХӀирийчойн легендашкахь Сослан вустуш ву грекин мифологин Ахиллесца. Цуьнан пӀелг бен ца хилира ларлуш, ткъа дисина дегӀ лазаме дацара. ХӀирийчой дийцаршкахь Сосланан вустуш ву грекин мифологин Ахиллесца. ТӀаьххьарчун цхьаъ бен йоцу ледара кӀажа бен лазаме бацара, ткъа дисина дегӀ лазаме дацара. ХӀирийчой Сосланан ледара голаш йара. Ший а велира гӀийлачу метте тохар бахьана долуш. Иштта дийцарш дукха индоевропан къаьмнашна йукъахь а ду.

Жимчохь дуьйна доьналла, ницкъ, ша-шех дозуш ца хилар гайтина оцу турпалхочо. Абхазийн вариантехь иза бӀеннах жимах волу ваша вара, амма ницкъаца а, говзаллица а шен вежарех тоьлла вара.

ШайтӀан/Сатаней-Гуаша/Сели Сата цикл а йу мехала. Абхазийн а, чергазийн а кепашца иза романтикан зуда йу, хазаллин а, хьекъалан а, йовр йоцучу къоналлин а символ йу. ХӀирийчойн вариантехь иза алсам лаьтта охьайоьжна йу. ХӀирийчой йукъахь иза йу наьртийн бухбиллинчу Урузмаган зуда, хӀусамнана а, шен хӀилланца кхачамбацар доцуш зуда а.

Жорж Дюмезила параллелаш йира Сирдонан суьртана йукъахь, иза вара културан турпалхо, шен амалш йара хӀиллане а (комикан а, жинийн а), скандинавин Локин а.

Чергазийн эпосехь Бадыноко (Шабатнуко) цӀе йолу турпалхо ву. Бераллехь а цуьнан турпалаллин кхане хьалххе гуш йара. Цара цунна лоьмаршца илли олура:

БӀеннаш акхаройн кортош дохур ду ахь,

Салазашна бӀеннаш хазнаш дӀасайекъна ахь.

...Наб йайта, сан ирс, сан майра лоьман кӀорни,

Сийлахь а, гӀовгӀане а хир бу хьан некъ.

Адамийн серло хир йу Хьо, .

Беркат хир дуй хьуна тӀехь?

Бадыноко (Шабатнуко) — цхьаъ бен воцу эпосехь турпалхо ву синкъерамаш а, хелхарш а ца дезаш. Цо боху:

Ас цкъа а ца лехна

хьал долу ледарлонаш,

самукъане иллеш.

...ас тӀеман броня тӀеюьйхира

лакхарчу Ӏамалшна:

Сан кхоллам бакъдерг лардар ду.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Наьртийн эпос — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу. В. И. Абаев. 
  2. ↑ Review «John Colarusso. Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs. Princeton University Press. xxiv, 552.», Victor Friedman, University of Toronto Quarterly 74.1 (2004/2005) 390—392
  3. ↑ Крупнов, 1969, с. 19—20.
  4. ↑ Шнирельман В. А. «Быть аланами. Интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке». — Новое Литературное Обозрение, 2006. — С. 134. — 699 с. — ISBN 5-86793-406-3.
  5. ↑ Гадагатль А. М., Кардангушев З. П., Алиева А. И. «Нарты. Адыгский героический эпос» 1974 г
  6. ↑ «В памяти народа нярты являются рыцарями, защитниками слабых, и вот почему они ведут беспрерывную борьбу с орхустойцами, являющимися в народных сказаниях, как люди злые, коварные, завистливые». // «Несколько слов о героях в ингушских сказаниях» [1] Архиван копи 2010 шеран 31 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ. («Сб. свед. о Кавказ, горцах». Тифлис. 1870 г., т. IV., отд. II, стр. 1 −20.)
  7. ↑ Дахкильгов И.А. Ингушский нартский эпос. — Нальчик: Тетраграф, 2012. — ISBN ISBN 978-5-906002-42-6.
  8. ↑ Ахриев Ч.Э. Похороны и поминки у горцев // «Сборник сведений о кавказских горцах».. — Тифлис, 1870.
  9. ↑ Далгат Б.К. Первобытная религия ингушей и чеченцев. — Москва: Наука, 2004.
  10. ↑ Чахкиев Д.Ю. Древности горной Ингушетии. — Назрань: Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003.

Литература

  • Абаев В. И. Нартовский эпос. — Орджоникидзе, 1945.
  • Акаба Л. A. Мифология абхазов. — Сухуми, 1976.
  • Анчек С. Х.  Адыгский героический эпос «Нарты»: Этнолингвистические характеристики функционирования. — Краснодар, 2018.
  • Ахриев Ч. Э. Избранное. — Назрань, 2000.
  • Веселовский А. Н., Шишмарёв В. Ф. Эпос.
  • Гаглойти Ю. С. Осетинско-вайнахские нартские параллели // Проблемы этнографии осетин. — Орджоникидзе: Ир, 1989. — С. 135—163.
  • Гадагатль А. М. Героический эпос «Нарты» адыгских (черкесских) народов. — Майкоп, 1987.
  • Далгат У. Б. Героический эпос чеченцев и ингушей. — М, 1972.
  • Дебет Златоликий и его друзья. Балкаро-карачаевский нартский эпос / Пер. С. Липкина. — Нальчик, 1973.
  • Джуртубаев М. Ч. Героический эпос о нартах(оьр.) // Минги Тау. — 1994. — № 1.
  • Дюмезиль Ж. Осетинский эпос и мифология. — М.: Наука, 1976. — 276 с. — (Исследования по фольклору и мифологии Востока).
  • Дюмезиль Ж. Скифы и нарты. — М., 1990.
  • Коларуссо Дж. Нартские саги из Кавказа: Мифы и легенды черкесов, абазин, абхазов и убыхов. — Нью-Джерси, 2002.
  • Крупнов Е. И. = Сказания о нартах — эпос народов Кавказа. Сборник // / Отв. ред. А. А. Петросян. — М., 1969. — С. 15—29. — 548 с. — 2300 экз.
  • Мальсагов А. О. Нарт-орстхойский эпос вайнахов. — Грозный, 1970.
  • Нартовский эпос, Известия Северо-Осетинского научно-исследовательского института, т. XI, вып. I, Дзаужикау. — 1945.
  • Нарты. Адыгский эпос / Отв. ред. А. М. Гутов. — Нальчик: Тетраграф, 2012. — 1600 экз.
  • Приключения нарта Сасрыквы и его девяноста девяти братьев. Абхазский народный эпос / Сост. Ш. Д. Инал-ипа, К. С. Шакрыл, Б. В. Шинкуба; вступит. ст.Ш. Д. Инал-ипа; пер. с абх. Г. Гулия (проза), В. Солоухина (стихи); Ред. А. Авидзба. Худ. ред. П. Цквитария. Тех. ред. Л. Евменов. Коррект. А. Мхитарян, Ж. Гублиа. — Сухуми: Алашара; Сухумская типография им. Ленина Управления по делам издательств, полиграфии и книжной торговли при Совете Министров Абхазской АССР, 1988. — 260 с. — 50 000 экз.
  • Нартский эпос адыгов. (Адыгский героический эпос).Салакая Ш. Х. Абхазский нартский эпос. — Тбилиси, 1976.
  • Сказания о нартах. — Дарьял. — Владикавказ: РИПП им. Гассиева, 2000.
  • Шортанов А.. Нартский эпос адыгов. (Адыгский героический эпос). — М, 1974.
  • Нартский эпос балкарцев и карачаевцев. // Нарты. Героический эпос балкарцев и карачаевцевХаджиева Т. М./ сост.: Р. А.-К. Ортабаева, Т. М. Хаджиева,А. З. Холаев; вступ. ст., коммент. и глоссарий Т. М. Хаджиевой. — М: Наука, 1994. С.8-66.
  • Ингушский Нартский эпос: структура и место в мировом фольклоре. — М, 2013. — ISBN 978-5-901574-85-0.

Категореш