Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци

Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци (АСЕАН) (оьрс. Ассоциация государств Юго-Восточной Азии; инг. Association of SouthEast Asian Nations) — Къилбера-Малхбален Азехь лаьтта 11 пачхьалкхан политикан а, экономикин а, оьздангаллин а регионан Ӏедалашна йуккъера организаци. АСЕАН кхоьллинера 1967 шаран хьаьттан беттан 8-чу дийнахь Бангкокехь. Оцу динахь куьг таӀинера «АСЕАНан декларацин» (иштта и евзуш йу «Бангкокан деклараци» аьлла)[2]. АСЕАН кхоллар чекхделира 1976 шарахь Бали цӀе йолу гӀайрентӀехь Къилбера-Малхбалера Азехь доттагӀаллин а, цхьана къахьегаран барт бича а, АСЕАНан реза хиларан декларацин куьг таӀийча а.

Пачхьалкхаш-Декъашхой

АСЕАН лаьтта 11 декъашхочух. Организаци кхоьллина Индонезехь а, Малайзехь а, Сингапурехь а, Тайландехь а, Филиппинашкахь а (1967 шеран хьаьттан беттан 8-чу дийнахь). ТӀаьхьо дӀакхийтира Бруней (1984 шеран кхолламан беттан 7-чу дийнахь, йозуш йоцу пачхьалкх хилла 6 де даьлча), Вьетнам (1995 шеран мангалан беттан 28-чу дийнахь) а, Лаос а, Мьянма а (1997 шеран мангалан беттан 23-чу дийнахь), Камбоджа (1999 шеран оханан беттан 30-чу дийнахь), Малхбален Тимор (2025)[3]. Папуа-Керла Гвинея карарчу хенахь тергамхочун статус йолуш йу.

АСЕАН декъашхойн пачхьалкхийн бахархойн дукхалла 667 млн ​​сов адам ду, ерриг майда — 4,5 млн км², вовшахтоьхна ВВП кхочу 9,731 триллион АЦШ долларшка.

Структура

АСЕАН уггар лакхара орган йу декъашхойн пачхьалкхийн лидерийн саммит (пачхьалкхан а, Ӏедалан а куьйгалхой), иза хуьлу шарахь шозза[4]. Саммит, дукхахьолахь, кхаа дийнахь лаьтта, цуьнца цхьаьна цхьаьнакхетарш а хуьлу организацин регионерчу накъосташца. Шарахь масийттазза дӀахьош йолу[4] арахьарчу гӀуллакхийн министрийн кхеташо (FMM) лела урхаллин а, координацин а орган санна. И цхьаьнакхетарш дӀадолало хӀора кхаа шарахь саммиташ дӀахьочу а, хиндолчу цхьаьнакхетарна кечам беш шо хьалха ФММ дӀахьочу а муьрехь. Финансийн министраш а хӀора шарахь цхьаьнакхета, ткъа экономикан а, йуртабахаман а министраш хан-зама йаьлча цхьаьнакхета, амма церан уггаре а мехала сацамаш арахьарчу гӀуллакхийн министраша къобалбан беза. Де-дийне мел долу урхалла до даима лелачу комитето, шен даржехь волчу пачхьалкхан арахьарчу гӀуллакхийн министрах а, кхечу декъашхойн пачхьалкхийн векалех а лаьтташ йолу. Даима йолу секретариат Джакартехь йу, цуьнан коьртехь ву Инарла секретарь (цуьнан даржехь болх баран хан пхи шо ду). Иштта болх дӀахьо 29 комитетехь а, 122 белхан тобанехь а, АСЕАН-ан аьтто бо шарахь 300 сов барам дӀабахьа.

Истори

АСЕАН хьалха йара Къилба-Малхбален Азин къаьмнийн ассоциаци (ASA) цӀе йолу организаци, иза йара Филиппинех а, Малайзех а, Тайландех лаьтташ йолу альянс, иза кхоьллина 1961 шарахь[4], амма ша блок кхоьллина 1967 шеран хьаьттан беттан 8-чу дийнахь, цу хенахь пхеа пачхьалкхан арахьара гӀуллакхийн министраш —Индонезин а, Малайзин а, Тайландан а, I Тайландан арахьарчу гӀуллакхийн департаменто Бангкокехь гӀишло йира, куьг йаздира АСЕАН декларацина (дика йевзаш йу «Бангкокан деклараци» аьлла). Пхи арахьара гӀуллакхийн министр — Индонезера Адам Малик а, Филиппинийн Нарцисо Рамос а, Малайзин Ӏабдул Разак а, Сингапурера С. Раджаратнам а, Тайландан Танат Хоман — лоруш ву организацин кхоьллина дай[5].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 https://asean.org/asean-s-initiatives-in-protected-areas-management-by-apichai-sunchindah/
  2. ↑ АСЕАН — для чего создана Ассоциация государств Юго-Восточной Азии, РБК (2024, 25 сентябрь). Архивировано 20 июлехь 2025 года. Дата обращения: 11 апрелехь 2025.
  3. ↑ Восточный Тимор официально стал 11-м членом АСЕАН, РБК (2025, 26 октябрь). Дата обращения: 26 октябрехь 2025.
  4. ↑ 1 2 3 The ASEAN Charter (инг.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 июнь.
  5. ↑ Bernard Eccleston, Michael Dawson, Deborah J. McNamara. The Asia-Pacific Profile(ингалс.). — Routledge (UK), 1998. — ISBN 0-415-17279-9.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш