Кавказан тайпа

И европан антропологин вариант къастош гӀуллакх динчу башхаллашна йукъахь ду: доккха дегӀ, локхалла, боккха корта, йуьх шуьйра хилар, хьаж чӀогӀа кхиина хилар, чӀогӀа йоккха масалла, депигментацина тенденци (уггаре хьалха, бӀаьргаш серладовлар), йуьхьан декъан цхьа могӀа хьесапаш^[2].

Кавказан антропологин тайпанан амалехь бу: жӀайшна, балкхаройшна, бацошна, гуьржашна, даьргӀошна^[7], гӀалгӀашна, кхарачошна, гӀахгӀумкашна^[7], лаьзгашна^{[8][9][10][11]}, хӀирашна, рутулашна^{[12][13][14][15][16]}, нохчашна.

Кавказан вариант схьайаларх лаьцна аьлча, дуьхь-дуьхьал лаьтташ йолу ши гипотеза хьалха йаьккхина: автохтонан (М. Г. Абдушелишвилин, В. П. Алексеев, кхин а белхаш тӀехь кхиъна) а, миграцин (Кховдийнарг Г. Ф. Дебец) а^[2].

Йехачу хенахь автохтонан кхиаран гипотеза — тӀекхача йиш йоцчу лаьмнийн хьелашкахь изоляци — тӀечӀагӀйо оцу регионашкахь дина палеоантропологин карийнарг анализ йарца. В. П. Алексеев тешна вара, кавказхойн бахархойн тоба кхиъна оццу махка тӀехь, тахана ша дӀалоцуш йолчу, уггаре а ширачу бахархойн антропологин билгалонаш ларйаран жамӀехь, хила тарло неолитан йа лакхарчу палеолитан замане кхаччалц йолу, палеоевротайпанан йукъа йогӀуш йолу^[17].

Иштта гергара билгалонаш йолу комплекс билгалйолу цхьа могӀа бахархойн кхечу лекхачу лаьмнин кӀошташкахь бехачу. Царна йукъахь йу Къилба Европин(оьр.)нохч. (Албани, Ӏаьржаламанчоь, Македони) махкахь дӀасакъаьстина бахархойн тобанаш. Иза, баккхий, шуьйрайуьхьйолчу, боккха мара болчу ареалан бахархой бу, баьржина Кавказан лаьмнашкара йерриг Европин ламанан асанца, Пиренейшна тӀекхаччалц. Дуьххьара и специфика билгалйаьккхинарг вара И. Деникер. ХӀинца хӀоттийна, динаран тайпа, и цӀе йелира антропологин комплексна, шен схьадалар лардо, мел кӀезга а, Европин мезолитан а, хьалхарчу неолитан а бахархошка, царна иза чӀогӀа билгало йолуш хилла. Географин а, къаьмнийн а факторша бахьана долуш изоляцин хьелашкахь автохтонан кхиар бахьана долуш, цу ширачу чкъоьран башхаллаш ларйина йу таханлерчу дийне кхаччалц^[2].