Ӏалхан-ГӀалин гӀала

Нохчийчоьнан махка тӀехь шира оьздангаллаш толлуш хьалхарниг лоруш ву В. И. Долбежев, БуритӀера реалан ишколан хьехархо. Археологин комиссин цӀарах цо 20 шарахь (1884 шарера 1904 шаре кхаччалц) шуьйра стационаран а, талламан а болх бира Къилбаседа Кавказан шира хӀолламаш толлуш, борзанан оьмарера йуккъера бӀешерашка кхаччалц^[1].

Империн археологин комиссин председатель А. А. Бобринскийс таллам бина 1888 шарахь Ӏалхан-Чуртан аридан тогӀи чохь. Цуьнан куьйгаллица дӀабаьхьира Соьлжа-ГӀалин кӀоштахь ахкарш дӀадаьхьира йоккха майдахь, БухӀан-Йуртахь, Ӏалхан-Йуртахь, Ӏалхан-ГӀалахь, ГӀуларехь, кхин дӀа къилба-малхбузехь Хьалха-Мартан тӀекхаччалц. Бобринскийс билгалдаьккхира дуккха дӀабоьхкина меттигаш^[2]. Цхьа могӀа дӀадиллина дӀабоьхкинчу меттигашкахь хилла скифийн а, цӀарматийн оьздангаллин а комплексаш. Цу къинхьегаман жамӀех цхьаъ хилла Ӏалхан-Кала юьртана уллохь Соьлжа хин аьрру бердаца йоккха нах беха меттиг карор.

Оцу хеннахь Соьлжа-ГӀалин кӀоштахь теллина масех каш П. С. Уваровас^[3]. ГӀулара уллера цхьана барз чохь бахархошна карийра дашо, иза лаьттара чӀорах тӀедоьхкина кхаа коьртах. И хаза хӀума, йина тӀаьхьараскифийн йа хьалхарацӀарматийн хотӀехь вайн эрал VI—V бӀешераш, схьаийцира Уварова Просковягара, дӀайелира Ӏалашйан Пачхьалкхан Историн музей.

1936 шарахь дуьйна археологийн тобано, масала, А. П. Круглов, С. Н. Аносова, Ю. В. Подгаецкий, А. В. Мачинскийс а дӀадаьхьира ахкарш. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь Нохчийчохь Российски Ӏилманийн академин археологин институто (ГАИМК) оццул кхиамца дӀаболийна талламаш йукъахбевлира. Соьлжин гӀаланашкахь а, Ӏалха-ГӀалахь а толлуш бина болх кхидӀа а дӀабаьхьира археологаша Т. М. Минаевас а, Н. И. Штанькос а, М. П. Севостьяновс а, цара тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа беркате талламан белхаш дӀабаьхьира^[4].

Ӏалхан-ГӀалин гӀалин шира саьлнаш таллар дӀадаьхьира Пачхьалкхан Историн музейн Къилбаседакавказан археологин экспедицин археологийн тобано, тӀаьхьа — ССРС Ӏилманийн Академин археологин институтан. Ахкарш дӀадаьхьира Е. И. Крупновн(оьр.)нохч. куьйгаллица Соьлжа-ГӀалин кӀоштахь Ӏалхан-ГӀалин йистехь. Ӏалхан-ГӀалин гӀала боккха хӀоллам бу тӀаьхьарацӀарматийн хенан а, йуккъерабӀешерийн а. ХӀолламан барамаш гонахьара асанца 1,5 км сов бу^[5].

Ӏалхан-ГӀалин уллохула чекхболура шира йохк-эцаран некъ. Шира Черказийн некъ Алханчурт тогӀи чухула къилбаседехьара малхбузехьа боьдура, Ӏаьржа хӀорд Каспий-хӀордаца а, ГӀирма ДегӀастанца а, ГӀажарчоьнца а вовшахтухуш. ГӀала лаьтта Соьлжа хин аьрру лекхачу а, ирчачу а бердаца, 100 гектар гергга майда йолуш. Цитаделан кегий йисина меттигаш, ларйаран кхо дуьхьалонан саьнгар йара, чувоьдучу кевнашца. ТӀулган пенийн а, кевнийн чӀагӀонийн а ларраш билгалйаьхна. Оьздангаллин гаьннийн стоммалла 1,2 —3,3 метр йу^[6].

Археологин(оьр.)нохч. ахкарш дӀадаьхьира ша лаьттачу гӀалин майданахь, цуьнан цӀе тиллина «Денена барз». Белхаш дӀабаьхьначу меттигехь оьздангаллин чкъор 4 метрал сов дара. Таллам бечу хенахь латта аьхкира 1,1 м кӀоргене кхаччалц, цуьнан аьтто хилира тӀаьххьара (лакхара) конструкцин кхоъ чкъор каро. ЦӀийнан а, коммуналан а гӀишлош йохор хилла, схьагарехь, кест-кеста цӀераш йалар бахьана долуш, церан ларш йух-йуха а гуш хилла ахкаршкахь^[7].

Талламан хаамашна тӀе а тевжаш, археологаша цхьа могӀа жамӀаш дина, цу меттигера дӀабаханчу бахархошна йукъахь кхиъна оьздангалла а, леррина пхьегӀаш йар хиларх лаьцна. Металлургин аьчкан овкъарш кароро чӀагӀйо металлургин арахецаран гипотеза. Оьздангаллин тӀегӀанехь дукха хьайбанийн даьӀахкаш хиларо тоьшалла до хьайбанаш лелорехь шуьйра говзалла хилар. Йалта охьург карорша а, бахаман оьрнаш луьста хиларо а гойту йуьртабахаман мехала роль. Къилбаседа Кавказан махка тӀе къилбседа ӀаьржахӀордан ширачу колонешкара кхаьчначу оьздангаллин тӀегӀанехь, III-гӀа бӀешеран хьалхарчу декъера сирла-поппаран кхабанан дакъош а карийна. ТӀаьххьара баккхий археологин талламаш бина ширачу меттиган махка тӀехь 1965—1968 шерашкахь гӀараваьллачу археолога, академика Виноградовс. Цу кепара, Виноградовс цу хӀолламан тайп-тайпанчу меттигашкахь 11 ахкарш дина, цо куьйгалла дечу археологин талламаша аьтто бира цуьнан 24 эзар сов шира заманан артефакташ(оьр.)нохч. каро^[8]. ГӀала дийна хилла вайн эрал VII—IV бӀешо хьалха а, вайн эран I—XIII бӀешерашкахь а^[8].

Бинчу талламийн жамӀашца, академика Виноградовс а, кхечу Ӏилманчаша а, масала, Н. А. Карауловс, В. Ф. Минорскийс, хӀоттийна Ӏалхан-ГӀала хиллачу меттехь хилла шира Аланин(оьр.)нохч. коьрта шахьар — МаӀас. Оцу гипотезана шен агӀончаш карийна историкийн Е. А. Крупновн, В. А. Кузнецовн, Н. П. Гриценкон^[9].

Ӏалхан-ГӀалин гӀалин оьздангаллин кӀоштахь 20 сов нах дӀабоьхкина баьрзнаш ду, царех цхьадерш дохийна ду. Карарчу хенахь баккъалла а кхерам бу и ширачу заманан историн хӀоллам буьззина хӀаллакбаран^[10].

2025-чу шеран апрель баттахь археологийн тобанна карийна цхьана гу тӀехь меттах ца даьккхина каш. Российн Ӏилманийн Академин археологин институтан лакхара белхалочо Малашев Владимира хаам бира иштта: - Вай ду Аланийн оьздангаллин элитийн каш охкучехь, цуьнан терахь ду IV бӀешарахь. Цу каш чохь карийнарг алссам хиларо чӀагӀдо, и боьрша стаг дӀавоьллинчу меттиган йукъараллин лакхара хьал хилар. Иза ша-тайпа комплекс йу, хӀинццалц вайн Къилбаседа Кавказан махка тӀехь ца хилла йолу.

Ӏилманчашна карийри хӀара хӀуманаш: кхо хӀума диттан герзан, дозан арахьара металлин пхьегӀаш, говрийн гӀирс хазнашца, дешин хи дилларца, кхин а доьхка^[11][12].