Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Шевченко, Анатолий Петрович

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Шевченко.

Шевченко Анатолий Петрович (1922 шеран 5 май, Соьлжа-ГӀала, Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 2005 шеран 2 май) — Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеран а, гвардин полковник а. ЦӀен Байракхан орденца а, шозза Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орденашца а, шозза Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орденашца а, «ЦӀен седа» а, «Кавказ ларъйарна» а, «Кёнигсберг схьайаккхарна» а, «1941-1945 шерашкахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна» а, «Советски эскаран 30 шо кхаьчна» а мидалш а[1].

Биографи

Вина 1922 шеран хӀутоссург беттан 15-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь, белхалойн доьзалехь — да Шевченко Пётр Семёнович а, нана Шевченко Екатерина Александровна а[1].

1941-чу шеран майхь шен лаамехь 1-чу Ростов-гӀалин артиллерин училище деша а чу йелла заявлени а, экзаменаш дӀа а йелла а, курсантан декъе дӀаэцна иза. Цо чекхъйаьккхира сихйина 3 шеран дешаран курс чиллин беттан 1942 шеран, цунна йелира лейтенантан дарж[1].

Суна цӀеран хих чекхваьккхира 1941 шеран эсаран беттан. Тхан полк дӀахӀоттийра Таганроган секторе, Дон-тӀера-Ростов гӀалина тӀегӀерта меттигаш дӀакъовлуш. МостагӀ оьгӀазвахана гӀалина тӀевоьдуш вара, амма ЦӀен Эскаран дакъош, шайна йукъахь кадетийн полк а йолуш, дӀахӀоьттира, ткъа 1941 шарахь лахьанан беттан 14-чу дийнахь цара дӀахьедира. Баккхий эшамаш бара. Ах ца кхоччуш кадетийн полк йисира гӀуллакхехь. Советан эскаршна тӀеман гӀо кхаьчча, курсанташ, Сталинан омрица, Ставрополан краехь лаьттачу ишколе йухаберзийра — ах йохийначу килса чохь, регионан центрехь Александровское. Хьелаш ирча дара: шийла, кхаа тӀегӀанехь йолу койкаш, йовхо — «буржуйка». Амма оха йерриге а халонаш лайра», «Ма-дарра цӀе» статья тӀера, «Минеральные воды» газет, № 16 (102), 2005-гӀа шо, 20 оханан бутт, Шевченко Анатолийс[2].

ТӀеман Халкъан комиссаран омрица иза дӀахьажийра Къилбаседа-Кавказан тӀеман округе, цигара взводан командиран дарже омра схьаэцна[1].

1942 шеран чиллин беттан чекхболуш Керчан ахгӀайрен(оьр.)нохч. Керчан ахгӀайрен тӀе охьа а воьссина, тӀом бира 1942 шеран хӀутоссург беттан 20-чу дийнахь кхаччалц, ГӀирман фронтан эскарш арадаххалц. Вайн эскарша Керчан ахгӀайре дӀайеллачул тӀаьхьа, 260-гӀа къаьстина танкашна дуьхьал йолчу дивизин (КъТДЙоД) йисинчу нахах кхоьллина 320-чу КъТДЙоД 393-гӀа къаьстина танкашна дуьхьал йолу тӀеман дивизи, цигахь иза взводан командиран дарже хьажийра[1].

Дивизина тӀеман декхар кхаьчна Дон-тӀера-Ростов ларъйан. Константиновкан кӀошта кхаьчча (Ростовера 17 км), Ростов хӀинцале а дӀайелла йара, дивизи тӀаме йелира Константиновкан кӀоштахь Донах дехьадовла гӀертачу немцойн эскаршца. Дивизи дӀахӀоттийра Дон хин бердашца ма-дарра цӀе латтош, тӀом бира танкаш а, моторан гӀашлойн эскар а хӀаллакдан, понтонан дехьаваларан меттиг дӀахӀотто гӀерташ. Немцойн аьтто баьллачул тӀаьхьа Константиновкера 30 км къилбехьа Донах дехьабовла, дивизина омра кхаьчна Маныч каналан кӀошта йухайаха, кхин дӀа а йухайаха Зальске кхаччалц.

Иштта дивизи йухайелира Кавказан лаьмнин йисте, цигахь иза дӀасакъаьстира 1943 шеран йуьххьехь, 42-чу гвардин дошлойн корпусан командиран дола хьажийра 42-чу дошлойн дивизионехь батарейн командиран дарже, цуьнан декъашхо санна иза тӀом бира 1943 шо кхаччалц, вуьшта аьлча, Матвеев Курган схьайаккхале. Матвеев Курган схьаоьцуш цунна чевнаш йира оханан беттан 12-чу дийнахь, Матвеев Курган схьайаьккхинчул тӀаьхьа (4-гӀа Украинин фронт), 4-гӀа корпусан дакъа Кубане хьажийра кхолла[1].

Дивизин декъехь тхо ГӀирме кхечира, цигахь тхан дакъоша Керчан ахгӀайре ларйира. Кхузахь чевнаш а йина, дарбан цӀийне кхачийна со. 1942-чу шеран товбецан беттан гӀоле хиллачул тӀаьхьа, 397-чу кхийсархойн дивизин 1175-чу кхийсархойн полкехь батарейн командир хӀоттийра со. Йуха а чов йира, амма могӀаршкахь висира. Украина мукъайоккхучу хенахь коьртана рогӀера йоккха чов йира суна. Дон-тӀерачу-Ростов гӀаларчу дарбан цӀийнехь со «сатийсам боцчу чоьне» дӀатарвира. Цхьаммо чоьна чу а волий, суна улло а хӀоьттина, омра деш озаца хоьттуш хезира суна: «ХӀара дийна вуй? Стоьла тӀехь сихха!» ТӀаккха хиира суна иза когаш боцу хирург профессор Богораз вуй. Цо суна операци а йина, коьртара йиъ дакъа дӀадаьккхира, шиъ дитира — дахарна кхерам а ца латтош, хьакхавала йиш йацара. Къаьсттина дагадогӀу суна Шяуляй гӀалина гергахь хилла тӀом. Гонах арабовла гӀерташ бара фашисташ. Ӏуьйранна хьалххе дӀадолийра цара шайн тӀелатар. Тхуна тӀегӀерташ йара танкаш. Батарейна хьалха позицеш дӀалаьцнера танкашна дуьхьал герз а, гранаташ а йолуш кхийсархойн взводо. ГӀашлойн эскаро йиъ танк сацийра, амма ворхӀ кхидӀа а батарей йолчу агӀор дӀайоьдура. Аьтту фланган тоьпан агӀор йоьдуш йара йиъ танк, тоьпан командир а, наводчик а вийна, бисинарш хала чевнаш йина. Со тапчана тӀе хьаьдира. «Снарядаш лохьа суна!» — Ас мохь туьйхира хьалаведдачу приказчике Дуров Мишага, ас наводчикан болх дӀалаьцна. Хьалхарчу танко, жимачу гу тӀех а ваьлла, шен бух гучу а баьккхина, цунна тӀе герз тоьхчахьана, собар дира ас. ШолгӀачо, йогуш йолчу машенна го а бина, цуьнан агӀо гучуйаьккхира — ас подкалиберца дӀатоьхна иза. ТӀаккха суна гира кхоалгӀачу танко шен тапча тхан герзана тӀе хьажош. Цунна секундан декъехь хьалха а ваьлла, хьалхара Ӏалашонца герз тоха аьтто белира сан. Оцу тӀамехь со чӀогӀа контузи йира», — элира Шевченкос А.П.[2].

undefined

Госпиталехь хӀоьанашах товеллачул тӀаьхьа, 1943 шеран товбецан беттан 3-чу дийнахь иза йерриг артиллерин эпсарийн корпусца дӀахьажийра 33-гӀа кхийсархойн дивизин 84-гӀа стрелкийн полке полкан батарейн командиран дарже. 4-гӀа Украинин фронтан декъашхо хиллачу 33-гӀа герзан дивизин декъашхо волуш, цо тӀом бира Севастополь схьайаккхалц[1].

Баркалла элира Лакхарчу главнокомандующис, Советан Союзан маршало накъоста Сталина, Балтика мукъайаккхаран тӀемашкахь дика тӀеман гӀуллакхаш дарна, 1944 шеран эсаран беттан 8-чу дийнахь дина омра[1].

Севастополь мукъайаьккхинчул тӀаьхьа 33-гӀа дивизи цӀерпоштаца дехьайаьккхира 3-гӀа Белоруссин фронте, дакъалецира Литва а, Балтика а мукъайаккхаран тӀемашкахь. Оцу дивизин декъехь цо дакъалецира Кёнигсберг схьайаккхарехь, вуьшта аьлча, 1945 шеран оханан беттан кхаччалц. Кхузахь немцойн плацдарм хилла, цунах «Никопольский» олуш хилла. Никопольски плацдарм дӀайаьккхинчул тӀаьхьа дивизино дакъалецира Сапун лома штурмехь, Севастополь мукъайаккхарехь, цул тӀаьхьа хилира «Багратион» операци, тӀемаш Белоруссехь а, Балтикехь а. Оцу массо а операцешкахь дакъалоцуш йара батарейка. Шевченко Анатолин батарей йукъайогӀуш йолу полк цхьана салиентана дуьхьал лаьтташ йара. Батарейка танкашна тӀе герзаш детташ йолчу хенахь, гӀашлойн эскар тӀедеара. Йисинчу тоьпаша, Шевченко Анатолин омраца, шрапнелашца герзаш диттира. ХӀора тоьпан мостагӀчун иттаннаш салтий хӀаллакбора. Тоьпашна 50 метр бен йоццуш сацийра гӀашлойн эскар. Кёнигсберг схьайаьккхинчул тӀаьхьа дивизи йухайаьккхира, цу кӀоштахь (Кёнигсбергера 15 км малхбалехьа) кхоллайала. 1945 шеран хаьттан беттан дивизи йуха дӀахӀоттийра Калининан областан Ржев гӀала[1].

Даймехкан тӀеман фронташ тӀехь тӀеман акцеш йарна цунна йелира 6 орден а, 20 мидал а: ЦӀен Байракхан орден йелира Шауляя ларъйеш батарейца массо а танкан тӀелатар йухатохарна, ткъа цунна йелира Даймехкан тӀеман ши орден, 1-ра дарж Миус хи дехьаваларна, ткъа иштта тӀай дӀалацарна а, Неман хин кӀоштахь чӀагӀйина немцойн тӀеман могӀа чекхбаккхарна а. Цунна йелира Даймехкан тӀеман орден, 2-гӀа дарж, Кенигсбергехь немцойн прорыв еш герзан батальонна гӀо дарна. Севастополь мукъайаккхарна йелла «ЦӀен седа» орден.

Цунна мидалш йелла: «Кавказ ларъйарна» а, «Кенигсберг схьайаккхарна» а, «Германина тӀехь толам баккхарна» а, «Советски эскаран 30 шо» а, иштта дӀа кхин а[1].

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбелира Шевченко Анатолийна Малхбален Пруссехь[1].

СовгӀаташ

  • ЦӀен Байракхан орден
  • Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден а (1985 шо, бекарг беттан, 14 де)
  • Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден а (1985 шо, оханан беттан 6 де)
  • Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орден а
  • Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орден а
  • 2-гӀа класс ЦӀен Седан орден (1945 шо, чиллин беттан 22 де)[3]
  • «Жуков Георгийн» мидал
  • «Кавказ ларъйарна» мидал
  • «Кёнигсберг схьайаккхаран» мидал (1945 шо, лахьанан беттан 30 де)
  • «1941—1945 шерашкахь Сийлахь—Боккха Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна» мидал (1945 шо, хӀутоссург беттан 9 де)
  • «Советски эскаран 30 шо кхаьчна» мидал
  • Юбилейни мидал «Советски эскаран а, хӀордан флотан а ХХХ шераш» (1948 шо, асаран беттан 4 де)
  • Юбилейн мидал «СССР Герзийн ницкъийн 40 шо» (1958 шо, асаран беттан 26 де)
  • «Сакхт доцуш гӀуллакх дарна» мидал, шолгӀачу даржан (1959 шо, чиллин беттан 16 де)
  • Мидал «Сакхт доцуш гӀуллакх дарна», хьалхарчу даржан (чиллин беттан 22 де, 1962 шо)
  • Юбилейни мидал «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина 20 шо» (1965 шо, эсаран беттан 15 де)
  • Юбилейн мидал «СССР ТӀеман ницкъийн 50 шо» (1968 шо, чиллин беттан 14 де)
  • СовгӀатан значок «1941-1945 шерашкахь хиллачу тӀамехь толам баьккхина 25 шо»
  • Юбилейни мидал «ТӀеман доьналла бахьана долуш. Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачар дагалоцуш» (1970 шо, оханан беттан 13 де)
  • Юбилейн мидал «СССР ТӀеман ницкъийн 60 шо кхачар» (1979 шо, чиллин беттан 22 де)
  • Юбилейни мидал «50 шо кхачар Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941—1945 шерашкахь»
  • Юбилейни мидал «Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина 40 шо 1941—1945 шерашкахь» (1985 шо оханан беттан, 12 де)
  • Юбилейн мидал «СССР ТӀеман ницкъийн 70 шо» (1988 шо, кхолламан беттан 28 де)
  • Юбилейни мидал «Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941—1945 шерашкахь толам баьккхина 60 шо» (2004 шо, чиллин беттан 28 де)
  • «Гвардейцаш» совгӀатан значок.
undefined

ТӀом чекхбаьлча хилла гӀуллакхаш

«33-чу ИСД-н 59-чу артиллерин полкан бух тӀехь кхоьллина 569-гӀа артиллерин бригада, цигахь со батарейн командиран даржера бригадан штабан начальникан гӀоьнчин дарже дехьаваьккхира, оцу даржехь болх бира ас 1948-чу шеран чиллин беттан 8-чу дийнахь дивизи дӀайаккхалц. Дивизи дӀасакъаьстинчул тӀаьхьа, 58-чу артиллерин полке разведкин начальникан даржехь дӀахьажийра со, 1950-чу шеран кхолламан беттан тӀекхаччалц цигахь болх бира ас, 1950-чу шеран кхолламан беттан 26-чу дийнахь дивизин штабан начальникан заместитель хӀоттийра со, цигахь кхин дӀа а болх бира ас», — дагалоьцу Шеков Анатолийс[2].

1991 шеран товбецан беттан 26-чу дийнахь дуьйна Йерригроссин заьӀапхойн йукъараллин декъашхо.

1971 шеран гӀуран беттан 31-чу дийнахь дуьйна Ӏаламан Ӏалашдаран къоман инспектор ЧӀерийн Ӏалашдаран а, кхиоран а, чӀерийлецаран низам латторан а къоман инспектор.

1970 шеран гӀуран беттан 31-чу дийнахь дуьйна тӀеман таллархойн хьехамашца Информационни бюллетенан ЦС ВВОО «Охотник» штатан воцу корреспондент.

1978 шеран оханан беттан 25-чу дийнахь дуьйна СССР Йерригроссин заьӀапхойн йукъараллин сийлахь декъашхо.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Денис Шевченко. Шевченко Анатолий Петрович. Бессмертный полк (2016 шеран 3 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 август.
  2. ↑ 1 2 3 А. Шевченко. Прямой наводкой(оьр.) // Минеральные воды : газета. — 2005. — 20 апреля (№ 16 (102)).
  3. ↑ Шевченко Анатолий Петрович. Подвиг народа 1941-1945. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 август.

Литература

  • А. Шевченко. Прямой наводкой(оьр.) // Минеральные воды : газета. — 2005. — 20 апреля (№ 16 (102)).

Хьажоргаш

Категореш