Ханна Кхеташонан ницкъашца Соьлжа-ГIалин тIелатар

1991 шарахь дуьйна нохчийн махкахь йара шеш кхайкхийна пачхьалкх Нохчийн Республика Ичкери (НРИ), цуьнан президент хилира советийн ТӀХӀН инарла Дудаев ЖовхӀар. Масех шарахь НРИ мехкан терго йеш дацара российн федералан Ӏедал.

1993 шо йуккъе даьлча НРИ-хь Дудаевн а, нохчийн парламентан а йукъахь онда дов хилира, иза чекхделира тӀаьххьарниг дӀасахецарца а, цӀий Ӏанорца а. Декабрь баттахь кхоллайелира Нохчийн Республикин ханна йолу кхеташо (куьйгалхо вара Автурханов Ӏумар), иза 1994-чу шеран июнехь нохчийн халкъан векалийн гуламехь Нохчийчура пачхьалкхан уггар лакхара Ӏедалан меже йу аьлла дӀакхайкхийра. Оццу гуламехь тӀедиллира Дудаев даржера дӀавала веза аьлла. Цул тӀаьхьа тӀемаш болабелира НРИ герзан ницкъашна а, ханна кхеташонан дакъошна а йукъахь.

1994 шеран гурахь Российн Федераци гӀодан йолайелира нохчийн оппозицин герзашца. Сентябрехь дуьххьара деина герз, оцу йукъахь итт бронетранспортёр БТР-80, йалх тӀеман беркема Ми-24, тӀаьхь российн экипажаш йолуш^[6]. Сентябрехь-октябрехь Ханна кхеташонан 120 тӀемлочо кечам бина полигонехь «Прудбой» 8-гӀа Волгоградан эскаран корпусехь.

1994 шеран 15 октябрехь Ханна кхеташонан ницкъаш чубахара Соьлжа-ГӀала, цхьа дуьхьало а йоцуш, амма цул тӀаьхьано йухабевлира гӀалара, Москохара цхьа омар кхаьчна аьлла^[7].

Инарлин штабан директива кхочуш деш, 1994 шеран 1 ноябрехь Къилбаседакавказан тӀеман гуоно йелира нохчийн оппозицин 40 танк Т-72^[6]. Танкийн экипажаш гулйора Контрталламан федералан гӀуллакхан эпсаршца Москохан тӀеман гуонехь. Шайн лаамца боьлхучаьрца контракт йаздора, цуьнца сихха лора 1 млн сом (325$ гергга^[8]). Цул сов, хӀиттийнера мехаш тӀамехь дакъа лацарна, хӀаллакйина мостагӀчун техникина, чов йарна (25 миллионов сом аттачун, 50 миллион йуккъерачун, 75 миллион халачун^[9]). Нагахь лахь тӀемагӀуллакххо гергарчарна дала дезара 150 млн сом^[1] (50 эз. долл. гергга^[8]). Мехах эцначу танкисташна йукъахь бара 1993 шеран Москохара октябран хиламийн декъахой. Масала, лакхара лейтенант Андрей Русаков 1993 шеран октябран телеэфирехь дийцира ша КӀайн цӀенна герз деттарехь дакъалацарх; 1994 шеран декабрь болалуш, хӀинца капитан Русаков йуха а гайтира телевизион чохь, нохчийн йийсарехь волуш^[10][11]. Мехах тӀемлой гулбеш а, герз дехьакхуссуш а болх беш вара КФГӀ Москохан урхаллин хьаькам Евгений Савостьянов (КФГӀ директоран гӀовс Сергея Степашин санна иза куратор вара кавказан агӀонна) а, къаьмнийн гӀуллакхан министран гӀовс Александр Котенков а.

Бронетехника кхаьчначул тӀаьхьа Ханна кхеташон тӀеман потенциал хаъал чӀагйелира. 17 ноябрехь Соьлжа-ГӀалин тӀелатаран кечам болийра.

1994 шеран 26 ноябран Ӏуьранна тӀелата йолайелира оппозици. Соьлжа-ГӀалин чу йеира кхо колонна кхаа агӀор. Колоннин йукъахь Т-72 танканаш йара российн экипажашца (веррриг тӀелацарехь дакъалоцу вара 78 мехах российн тӀемагӀуллакххо^[12]) а, ханна кхеташонан грузовикаш а тӀемалошца, хӀаваэхула гӀодеш йара авиаци, Ми-24 беркеманашца, иштта оьрсийн экипажашца. Тайп-тайпана хьосташ вовшашна бӀостане ду, шаьш цу тӀелатарх лаьцна дийцарехь; цхьаммо мах хадо йиш йолчу барамехь, операцин хьалхарчу сахьташкахь тӀелетарш динчарна цхьа а дуьхьало ца хилира бохург санна, хаамаш белахь а, Девкар-Эвлара дӀайоьдуш йолу колонна Соьлжа-ГӀалина тӀегӀертачу хенахь, Чурт-ТогӀехь дуьхьало йира^[13].

Сихха тӀелеттачул тӀаьхьа Российн дуьхьалонан министро Павел Грачёвс мах хадийна хиллачун, факт хилла российн йийсаре балийна тӀемлой мехах тӀом бийриш бу аьлла:^[14]

Хаалаш, сан оцу гӀуллакхца бала а бац, хӀунда аьлча [российн] тӀеман ницкъаш цигахь дакъа лоцуш дац. …Хетте а телевизионе хьожу со, йийсар бина цигахь, кхин цхьацца. Суна цхьаъ хаьа, шинне а агӀор — Дудаев нагӀор а, оппозицин агӀор а — тӀом беш бу алссама мехах тӀом бийриш.

…Нагахь санна российн эскаро тӀом бинехьара, тӀаккха, цхьаьна парашютан-десантан полкца шина сахьтехь и гӀуллакх чекхдаккхалур дара.

ТӀехьа догӀу шина кӀирнах 20 йийсар вина российн тӀемагӀуллакххо мукъаваьккхира, ткъа цхьаъ висира йийсарехь; версий у тутмакхаш 30 гергга вара бохуш, цхьацца бахьнашца массо а ца бирзина йийсарера цӀа.