ФатӀимат аз-ЗахӀраъ

ЦӀе Фа́тӀима (Ӏаьр. فاطمة‎‎) бохург ду «[бер] накхара дӀадаккхар»^[2]. Фатимин масех куний хилла: У́мм Аби́ха (шен ден нана) а, У́мм аль-Хаса́найн (шина Хьасанан нана [Хьасан а, Хьусайн а]) а, У́мм аль-Хаса́н (Хьасанан нана) а, У́мм аль-Хусе́йн (Хьусейнан нана) а, У́мм аль-Аи́мма (имамийн нана).

Иштта дуккха а харц цӀераш а, титулашца а хьахош йу иза: Аз-Захра́ (الزهراء‎ — Серлайолушйерг) а, Сидди́ка (صديقة‎ — бакъ луьйш йерг) а, Муба́рака, Та́хира (цеӀна) а, Заки́йя а, Ра́зийя а, Марзи́йя а, Мухадди́са а кхин берш а^[3].

Боккхачу безамца, йовхонца вовшашца лелара ФатӀимас а, цуьнан дас а. ФатӀима йара Мухьаммада ﷺ шен походера цӀавогӀуш дуьххьара салам делларг, ша дӀавоьдуш тӀаьххьара хан Ӏодика йира цо^[4].

ФатӀима йина Маккахь, хетарехь, Мухьаммадан ﷺ пайхамаралла дӀадоладала пхи шо хьалха^[3]. Цуьнан дуьненчу йалар нисделла къурайшаша бусалба нахана къиза ницкъ бан буьйлабеллачу муьрехь. Бер деш йолчу хенахь Хадиджатан йалхоша иза дӀатесна, цунна гӀо дан реза ца хилла, ша цхьаъ бер дан ницкъ беш.

Ӏаьрбийн ламастаца догӀуш, Хадиджас шен дерриге а бераш дӀаделира ламанхойн Ӏаьрбийн мокхачу кхобургчарна, охьаховшучу Ӏаьрбашна йукъахь даьржинчу цамгарийн Ӏаьмнашкара уьш дӀадаха, иштта царна шайн Ӏаьрбийн меттан диалект Ӏамо гӀо дан. Хадиджата ша кхиийна Фатима дуьненчу йаьллачу хенахь дуьйна.

ФатӀимин дахаран хьалхара шераш нисделира къурайшаша бусалбанашна дуьхьал вовшахтоьхначу даар-маларца блокадаца, царна кхачанан а, йохк-эцаран а некъаш дӀакъевлира, ткъа бусалбанаш кхаа шарахь мацалла лайра, Абу-Талибан кварталехь гулбелла.

Пайхамараллин 10-чу шарахь ФатӀимин нана леш йу, Мухьаммадан ﷺ ден ваша Абу ТӀалиб, цул тӀаьхьа бусалба нахана тӀехь латтош долу зулам чӀагӀло, ткъа ФатӀима теш йу шен дена а, цуьнан лархошна а тӀехь лелийначу йуьхьӀаьржонан а, ницкъбаран а.

Мухьаммадан ﷺ йоьӀан къинхьегамх а, къинхьегамх а лаьцна дуккха а хьадисаша дуьйцу:

…ФатӀимас ша йалта лаьттах хьаькхира, куьйгаш тӀехь даьӀахкан берчаш а кхуллуш. Хи цӀа дӀакхоьхьура цо, накхан тӀехь лараш а йуьтуш, чкъоьран кит чохь.

Цо ша цӀанъйира, ткъа цуьнан бедарш лаьттах лаьтташ йара, пешахь цӀе чӀогӀа латийра цо, шен бедарш сажаца Ӏаьржа хилира…

— Сахих Абу Дауд, т. 33, раздел «ДӀавижале хьалха тасбихьах лаьцна»

Амма ФатӀимас шен дукхах йолу хан АллахӀана Ӏибадат дарна дӀало; дуккха а буьйсанаш ламазехь йаьхна цо.

Политикан дахарехь жигара дакъалоцуш йацара иза^[3].

ФатӀима маре йаха хан кхаьчначул тӀаьхьа, дуккха а сийлахь а, хьал долу а зударий баьхкира цуьнга, иза шена тӀеэца. Царна йукъахь бара Абу Бакр а, Умар а санна болу мурдаш. Амма ФатӀима реза хиларца, Мухьаммада ﷺ иза шен ден вешин кӀанте йахара йалийра. Иза хилла 622-чу йа 623-чу шерашкахь.

ФатӀимана луш болу нускалан мах (махр) бара 480 (цхьаболчу хьостанаша 500 боху) динар, иза Ӏалина кхаьчна шен гӀагӀанаш дохкарх^[5]. Той бракехь цхьаьнакхетар дӀадахьар эхь-бехк долуш дара.

Церан брак 10 шарахь лаьттира, ФатӀима дӀайаларца чекхделира. Бусалба динехь масех зуда йалор мегаш делахь а, ФатӀима дийна йолуш цкъа а шолгӀа зуда ца йалийна Ӏалис.

Ӏалица хиллачу бракехь цуьнан пхи бер дара:

• Хасан ибн Али — Шен ден Ӏали ибн Абу ТӀалибан халифатехь волчу хенахь цо дакъалецира Сиффински тӀамехь. 661 шарахь шен да бохаме дӀакхелхинчул тӀаьхьа Хьасан Ӏаьрбийн халифатан халиф кхайкхийра, амма масех бутт баьлча, шен ницкъ а, хьал а ца тоьуш хиларх кхетта, Муавия I-чунна дуьхьалвала, цо Ӏедал дӀаделира тӀаьххьарчунна. Пачхьалкх охьадиллинчул тӀаьхьа, шен вешица Хьусайнца Мединате дӀавахара иза^[6]. Бартан договоран хьелашца, Муавия дӀакхелхича, халифатехь Ӏедал йуха Хьасане дӀадала дезаш дара, йа, нагахь санна иза хенал хьалха велча, Хьасанан жимахволчу веше Хьусайне дӀадала дезаш дара. Амма ша валале Муавияс Ӏедал дӀаделира шен кӀанте Язид I-чура^[7].
• Хусейн ибн Али — цо жигара дакъа ца лецира ала мегар ду Халифатан йукъараллин а, политикан а дахарехь, Муавия I велча бен (680). Муавийас шен кӀант Язид халиф хӀоттийначул тӀаьхьа, Мухьаммадан ﷺ масех Ӏаткъаме мурдаш, шайна йукъахь Хьусайн а волуш, къамел дира Мединатехь Омейадийн монархийна дуьхьал. Оццу хенахь Эль-Куфан бахархой халиф Язидна дуьхьал гӀаттам беш, Хьусайне шайца дӀакхета кхайкхира. Хьусайна и кхайкхам тӀе а эцна, шен доьзалца а, тешнабехк биначаьрца а цхьаьна Куфе дӀавахара, гӀалин бахархошна хьалхавала. Амма эль-Куфа гӀалин сардаран УбайдуллахӀ ибн Зиядан(оьр.)нохч. аьтто белира и гӀаттам дӀабаккха, ткъа Хьусайнан хьалха хилла агӀончаш берриге а бевдира. Хьусайн Кербала герга кхаьчча, цунна дуьхьал хӀиттира халифан ницкъаш, цара Хьусайн жима ницкъ дӀабаьккхира. Хьусайн а, кхин а 72 стаг а вийра цу тӀамехь, царех 23 цуьнан гергара стаг вара^[3]. Мухьаммадан ﷺ кӀентан кӀант валаро халкъан оьгӀазло эккхийтира, Маккахь керла гӀаттам хилира ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайран коьртехь а волуш. Хьусайн валаро кхин а цхьаьнатоьхна Мухьаммадан ﷺ доьзалан агӀончаш, цул тӀаьхьа хиллачу политикан хиламашна тӀеӀаткъам бина. Ӏедалан зуламна дуьхьал Ӏаьрбийн Халифатехь дуккха а политикан боламаш дӀабаьхьира Хьусейнан цӀийна бекхам бар бохучу лозунгашца^[8].
• Зайнаб бинт Али — Мухьаммад ﷺ валале пхи шо хьалха йина йу иза. Цуьнан дас иза шен вешин кӀанте ӀабдуллахӀ ибн ДжаӀфаре йалийра; оцу цхьаьнакхетарх дуьненчу бевлла Ӏали а, Ӏаббас а, Умм Кульсум а, Аун аль-Акбар а. Кербелехь бохаме хиламаш хуьлучу хенахь Зайнаб шен вешица Хьусайнца хилла. Шен дуккха а гергара нах беллачул тӀаьхьа, йийсаре лаьцна, Куфан губернатор УбайдуллахӀ ибн Зияд волчу кхачийна иза, цигахь цуьнга дерриге а бакъдерг дийца ваьхьаш хилла иза. Историка Ибн аль-Асира йаздина, УбайдуллахӀа Хьусайн цхьаъ бен воцу кӀант Ӏали вен кхел йича, Зайнаб дӀакхайкхийна, шена дийна йиса ца лаьа аьлла, ша а Ӏазап дан деза аьлла. УбайдуллахӀа Ӏали ца вен сацам бира, йийсархой Дамаске дӀахьажор омра дира халиф Язиде, цо уьш паргӀатбаьхна. Шен дахаран тӀаьххьара шераш Мисарахь даьхна цо^[9].
• Умм Кульсум бинт Али
• Мухсин ибн Али^[3].

Фатима кхелхина шен дас масех бутт баьлча^[3], ша валале цо шега ма-аллара^[10], хӀиджрий 11-чу шарахь. Цо тӀедиллар дитира, Ӏалис шен дегӀ дила деза аьлла. Политикан бахьанашца Ӏалис къайлаха дӀайоьллира Фатима; цуьнан каш долу меттиг хууш дац.

Шиитийн бусалба наха Фатима кхалхар гӀазот санна лору, 20 дийнахь Джумада аль-уля баттахь иза дагалоцуш.

Фатима Мухьаммадан ﷺ дийна йисина цхьаъ бен йоцу бер йара. Шен да дӀакхелхинчул тӀаьхьа цо дӀалаьцна Фадак а, Хайбар а оазисийн меттигийн латтанаш а, царех догӀу ахча а, амма халиф Абу Бакра дуьхьало йира искана цуьнан дӀахьедарна, ша Мухьаммадера ﷺ ду боху хьадис а далош, Делан пайхамарша ирс ца дуьту, церан берриг бахам дӀало чари санна^[3].

ФатӀима чӀогӀа лоруш йу бусулба наха, къаьсттина шииташа. Шен орамаш ФатӀима тӀекхаччалц дӀадоьдуш долу исмайлин ФатӀимидан династи хьалайаьллачу хенахь цхьайолчу «йистера» тобанаша лелайора цуьнан лакхара сийдар.

Шиитийн-иснашаритан доктринехь, ФатӀима шатайпа меттиг дӀалоцуш йу, Мухьаммадца ﷺ а, 12 имамца а цхьаьна, «14 ларамаза волчунна» (масум) йукъайаьккхина йу^[3].