Гадир Хумм
Гадир Хум — Маккин а, Мадинатан а йукъахь йолла Хум-Ӏаьмчун йистехь йолу меттиг йу иза, цигахь Мухьаммад пайхамараﷺ шен асхьабашна хьалха хьехам бира, цуьнан дохаллехь Ӏали ибн Абу ТӀалиб шен когаметтаверг а, вилайатан (куьйгаллин) да а ву аьлла кхайкхийра. ХӀокху хиламах лаьцна долу хьадис тайп-тайпанчу гуларш чохь даладо, царна йукъахь сунниташна гергахь лараме йолчу Сахьихь аль-Бухари, Сахьихь Муслим, Джами ат-Тирмизи, Сунан Ибн Маджа, иштта «Китаб фадаил ас-сахаба» («Асхьабийн диканех лаьцна книга»), аль-Хьакиман «Мустадрак», Якъубин «Истори», Фахруддин ар-Разин а, ан-Найсабурин а Къуръанан тафсирашкахь а. Амма хӀокху хьадисан уггаре боккха маьӀна шиитийн-бусулбанийн динан Ӏаморехь ду, цара иза Ӏали ибн Абу ТӀалибан имаматан а, вилайатан а доккхачех цхьа тешалла лору
Иранера Ӏилманчо Джафар Субханис шен «Исламан динан Ӏаьрбийн бухаш» бохучу книги чохь билгалдоккху, Гадир хьадис 110 асхьабегара, 89 табиинегара (асхьабашна тӀаьхьа хилла тӀаьхье) а, 3500 суннийн Ӏилманчегара а схьадеана хилар.
Хадис Сакалайн
Цхьаболчу хьосташкахь (масала, Джафар Субханин «Исламан динан Ӏаьрбийн бухаш» бохучу книги чохь) иштта хьахадо, Ӏали ибн Абу ТӀалиб бусулбанийн куьйгалхо (эла) хилар кхайкхадале хьалха, Мухьаммад пайхамара ﷺ кхин а дешнаш аьллий, уьш бусулбанийн ларамечу гуларш йукъа «ас-Сакалайн» (ши мехала хӀума) хьадис аьлла дахана:
Со хьалха хир йу шуна Кавсар-шовданан йистехь. Аса шуьга хоттур ду ас шуна дитинчу шина боккхачу маьӀнех лаьцна, ткъа шу соьца [эхартахь] вовшахкхетча, аса хьовсур ду шу цаьрца [со дӀаваьллачул тӀаьхьа] муха хилла. Хьалхара мехала хӀума — АллахӀан Книга йу, Сийлахь-деза Къуръан. Цуьнан цхьа йист АллахӀан куьйгахь йу, ткъа шолгӀа йист — шун куьйгашкахь йу. ЧӀогӀа латта цуьнах, шу [Нийсачу новкъара] ца тилархьама. ШолгӀа мехала хӀума — сан доьзал (АхӀль аль-Байт) а, сан тӀаьхье а йу. Къинхетаме волчу АллахӀа соьга хаийтина, хӀокху шина [мехала хӀуманах] цхьа а вовшах къаьстар йац, уьш Кавсар-шовданан йистехь соьга кхаччалц. Царна хьалха ма гӀоло, хӀунда аьлча шу хӀаллак хир ду, царна тӀаьхьа а ма диса, хӀунда аьлча иза а хир ду шуна хӀаллак хилар.
ХӀокху хьадисо, вилайатах лаьцна долчу хьадисо санна, шиитийн гуларш чохь хилла ца Ӏаш, суннийн гуларш чохь а меттиг лоцу, масала: Сахьихь Муслим, Джами ат-Тирмизи, Ахьмад ибн Хьанбалан Муснад, аль-Хьакиман Мустадрак. ХӀокху хьадисан хьалхарчу дӀалоцучарна йукъахь суннийн авторийн Джабир ибн ӀабдуллахӀ, Зейд ибн Сабит, Зейд ибн Аркъам хьахаво.
Амма бусулбанийн Ӏилманчашна йукъахь хӀокху дешнийн меттигах лаьцна тайп-тайпана ойланаш йу (цхьаболчара билгалдоккху, Мухьаммад пайхамара ﷺ иза масийттазза а, тайп-тайпанчу меттигашкахь а аьлла хила мега аьлла). Цхьаболчара Гадир-Хум меттиг гойту, кхин болчара лору иза пайхамаран ﷺ тӀаьххьарчу хьаьждин хенахь Ӏарафат ломан кӀажошкахь аьлла, йа Мадинатехь пайхамар ﷺ шен асхьабашна хьалха валаре вижин воллачу хенахь, йа ТӀаифера йухавирзинчул тӀаьхьа.
Хьарис ибн Нуман аль-Фахрин истори
ГӀадир-Хум хиламашца доьзна, шиитийн хьадисхоша цхьа истори хьахайо, иза Мухьаммад пайхамар шен тӀаьххьарчу хьаьждин йухавирзинчул тӀаьхьа хилла йу. ГӀадир-Хумехь хиллачу хиламан теш бӀе эзар гергга стаг хилла дела, Ӏали ибн Абу ТӀалиб бусулбанийн доладархо кхайкхаварх лаьцна хабарш Мадинатехь чехка дӀасадаржийра.
ХӀокхунца доьзна Мухьаммад пайхамар волчу Харис ибн Нуман аль-Фахри цӀе йолу стаг веара (кхин болчу хаамашца, цуьнан цӀе Назр ибн Харис йара). Цо Мухьаммаде элира:
«Ахь тӀедиллира тхоьга АллахӀ воцург кхин дела цахиларна а, хьо АллахӀан элча хиларна а тешалла дар. Оха хьуна муьтӀахь хилар гайтира. Ахь тӀедиллира тхоьга дийнахь-буса пхи ламаз дар, оха иза а тӀеийцира. Ахь тхоьга Мархийн баттахь марханаш кхаба элира, оха цуьнан а ларам бира. ТӀаккха ахь тхоьга Макки хьаьжцӀа гӀор элира, оха хьан лаам кхочушбира. Амма хьо хӀокху дерриг дина а ца Ӏаш, хьайн куьйгаца хьайн деваша хьала а айина, иза тхуна тӀехь эла хӀоьттийра: «Ӏали — со эла ву аьлла волчунна Ӏали а ву эла», — аьлла. ХӀара тӀечӀагӀдар хьоьгара ду йа АллахӀера ду?»
Пророк жоп делира: «АллахӀах дуй буу аса, Шул кхин дела воцучу! ХӀара — Веза-Сийлахь волчу АллахӀера ду».
Иза хезча, Харис пайхамарера йуха а вирзина, шен эмкал йолчу волавелира, иштта олуш: «О, АллахӀ! Нагахь Мухьаммада аьлларг бакъ йахь, стиглара тхуна тӀе тӀулг боссабе ахь, тхо чӀогӀачу лазаме а, Ӏазапе а дига ахь». Иза шен эмкал йолчу кхача а ца кхиале, дерриге кхачамбацарех цӀена волчу АллахӀа, цуьнан коьрта тӀе тӀулг боссийра, цуьнан туьта а йиъна, дегӀах чекх а баьлла, арабелира, ткъа и стаг велла дӀаваьлла.
Бусулбанийн экзегеташа дийцарехь, хӀокху хиламах лаьцна доссийна хӀара аяташ:
«Цхьана стага дийхира, кериста нахана кхочур долу Ӏазап маца хир ду аьлла, и Ӏазап йухатоха йиш йац АллахӀера — тӀегӀанийн Да волчу» (70:1-3).
Хиламан маьӀна дар
Сунниташа тӀелоцу хьахийна долу хьадисаш а, аяташ а, иштта уьш доссаран бахьанаш а, амма цара лору, оцу йукъахь хьахош дерг Мухьаммад пайхамаран нуц а, везаш волу ваша а хиллачу Ӏали ибн Абу ТӀалибан дикаллаш къобалйар бен дац аьлла.
Шиитийн ойла йу, хӀокху дерригенан а дикаллаш гайтарал совнаха, кхин а лакхара маьӀна ду аьлла. Цара хӀара аяташ а, хьадисаш а Ӏали ибн Абу ТӀалибан имаматан а, умматна куьйгалла дан цуьнан шеко йоцу бакъо хиларан а тешаллаш санна лору.
Шиитийн-бусулбанашна зуль-хьиджжа беттан 18-гӀа де, цуьнца доьзна, динан коьртачу праздникех цхьаъ ду.
Литература
- Ghadir Khumm in the Qur’an, Hadith, History. swap.stanford.edu. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 февраль.
- Джафар Субхани. Принципы исламского вероучения. Москва, «Салам-пресс», 2006.
Хьажоргаш
- Veccia Vaglieri, L. G̲h̲adīr K̲h̲umm(ингалс.).
Кхин дӀа темана тӀехь
| Биографи |
|  |
|---|---|---|
| Тамаше хӀуманаш | ||
| Хьежамаш а, маххадорш а | ||
| Доьзал | ||
| Мухьаммадан когаметталла | ||
| Хеставар | ||
| Боьзна йаззамаш | ||
