Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Уьчар-Хьаьжа

Уьчар-Хьаьжа — Ӏеламстаг, Мох-Берде йуьртара молла хилла, кхечара дийцарехь Майртупара молла[2][3],[4] хилла. 1825 шеран 27 июлехь Уьчар-Хьаьжас байъина инарлаш Н. Греков а, Д. Лисаневич а[5][6][7][8][9][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22][23][24][25][26][27][28][29][30][31] [32][33].

Биографи

Схьадийцарехь, Уьчар-Хьаьжа вина Гендаргана эвлахь XVIII бӀешо чекхдолуш нехачу жимачу цӀа чохь, Цуьнан нана оьрсийн эскарах йедда Гендаргана. Иза лекха, онда вара, буьрса хьажар дара цуьнан. Ӏеламстаг хиллехь а, дика тӀемло вара, ткъа тӀемло хиларна цхьаьна меттехь соцуш а вацара. Шен тӀаьххьара шераш Уьчар-Хьаьжас Хьалха-МартантӀехь дехьира. Циггахь ширачу кешнашкахь дӀавоьллина а ву и.

Ткъа дийцарш, Уьчар-Хьаьжа Гезлой-Эвлахь кхелхина бохург гӀалате долчух тера ду, хӀунда аьлча, цуо дакъалаьцна Ӏалхан-Йуьртана гена доццуш тӀамехь, имам Шемал эскарехь, оьрсийн эскар эша а деш. Дийцарехь тӀом дукха луьра хилла, Уьчар-Хьаьжин карара тоьпа чӀижаргӀа лала а лелаш. Ткъа Гезлой-Эвлахь и хилам хиллачул тӀаьхьа хилла Ӏалхан-Йуьртара тӀом[34].

Схьавалар

ГӀумкийн хьоста

Оьрсийн эскаран инарлас а, тӀеман историко а Потто В. А шен гӀарабаьллачу Кавказан тӀамах лаьцначу балха тӀехь йаздо Лисаневича гулбинчу 318 гӀумкех лаьцна, царех кхоалгӀаниг Уьчар-Хьаьжа хилла бохуш[35].

ГӀумкийн дийцарш ду, иза Ширачу Акъсайн меттигерчу элийн сийлахьчу тӀаьхьенах хилла бохуш[6]. Цхьадолчу хьостанаша йаздо, Уьччар-Хьаьжа Сала-Узден Тавлуев-Аксайски тайпанах хилла[36], ткъа Сала-Узден тайпа деккъа цхьана гӀумкойх лаьтташ хилла[37].

Нохчийн хьоста

undefined

XIX бӀешарахь оьрсийн талламхочо Э.Вейденбаума Уьчар-Хьаьжах «нохчийн молла» олу. ТӀеман историко П. П. Зубовс шен историн произведенешкахь хьахош ву молла Уьчар-Хьаьжа, цигахь, цуьнан хаамашца, иза нохчийн халкъан орамаш долуш хилла. Кавказан сизан аьрру фланган буьйранча хиллачу инарла-майора И. Л. Дебус шен тептаршкахь хаам бо, цӀераш кхайкхош, нохчийн халкъан молла, вуьш санна, хьалхавала реза ца хилла аьлла. Пурстопана тӀедиллира иза ницкъаца хьалхаваккха[27]. Оьрсийн эпсаро Ф. Ф. Торнау шен «Кавказан эпсаран дагалецамаш» цӀе йолчу дагалецамашкахь и верси тӀечӀагӀйо: ШолгӀачу дийнахь Лисаневич а, цуьнца хилла инарла Греков "йамартлонца" вийна нохчийн фанатика.

Гезлой-Эвлара хилам

1825 шарахь Кавказан тӀеман аренашка велира имам Шемал. Ламанхойн эскаран хьалхара тӀом хилира гӀийла ларош йолчу Терк тӀиерачу Ӏаммир-Хьажа-Йуьртан; цунна тӀехьа хӀаллакйира ши гӀап — Дера Окоп а, Преградни стан а, ткъа цул тӀехьа ламанхой хьалха Таймин Биболат а волуш ворхӀ дийнахь-бусий гуо латтийра Гезлой-Эвла оьрсийн тӀеман чӀагӀонна, иза дара Внезапни а, Грозни а гӀопашна йукъахь. Гезлой-Эвлан гарнизонан ледара хьал девзинчу, Н. Грековс, Кавказан асанан баьчча волчу инарла-лейтенантаца Лисаневичаца цхьаьна хьаьдира Грозни гӀопара гӀоьнна, цуьнца йара иччархойн 3 рота, 400 гӀалагӀазкхий, 6 йоккха топ. Чехка кхачарца кӀелхьара йаьккхира Гезлой-Эвлан гарнизон; 1825 шеран 26 июлехь ломанхой йухатуьйхира.

ШолгӀачу дийнахь паччахьан инарлашна дагадеара нохчашна гӀо дина аксайхошна таӀзардан, чӀагӀоне кхайкхира 318 стаг Ширачу Аксайр. Иштта дуьйцу хилларг В. Поттос[32]

Цигахь уьш тӀеийцира, гуо лаьцначу хенахь бӀевна чу левчкъина Ӏийна болу, гӀумкийн пурстоьпо Филатовс а, Аксайн йуьртдас Хасаев Мусас а. Цара кхайкхира, Аксайн бахархоша гечдар дехар, амма Лисаневична лаара гӀаттамхой кхеро, къовламах масала хилийтархьама, бехкен берш схьабийхира. ШолгӀачу дийнахь, берхӀийтталгӀачу июлехь, Гезлой-Эвлахь вовшахтуьйхира кхо бӀе берхӀийтта гӀумкий. Кхузахь бара дика хаабелларш а гӀаттамхошца, йуьртдай а бара, Российн чӀогӀа муьтӀахь болу нах а бара.

Поттос дийцарехь, Лисаневич гӀумкашна тӀевахана, вуно дика гӀезалойн мотт хууш волуш, талмаж оьшуш воцуш[32] ткъа Гаммерс дийцарехь Лисанович нохчийн маттахь луьйш хила нах сийсаз а беш[38], оьзда боцучу маттахь йемалбан волавелира уьш йамарталлех Ӏиттарш а йеш. Цул тӀаьхьа йаззам схьа а баьккхина бехкенаш схьакхайкха волавелира. Хьалхарчу шимма дуьхьало ца йира, амма кхоалгӀаниг, молла Уьчар-Хьаьжа, баьццара башлакх а, кӀайн чалма а йихкина, голаш тӀекхаччалц дерзина когаш долуш, хаьнтӀахь доккха шаьлта а долуш, лаьттара тобана йукъахь акха, тиладелла хьажар долуш, аравала лууш а вацара. Лисаневича шозлагӀа а кхайкхира. Амма талмажа тӀе а веана шен куьг схьалаьцча, дӀакхоссавелла Лисаневичан улло нисвелира, инарла дӀатаӀа кхиале некхан у тӀе шаьлтанца чов йира. Лисаневич вуьйжира шен адъютантан кара. Цецваьлла, Греков хьаьдира гӀоьнна, амма лап алале вуьйжира Уьчаран карах, шиъ чов йина, ткъа тӀаьххьарниг некхах кхетна валаран чов йеш.

ЦӀийно вахийна, Уьчар хьаьдира Хасаев Мусан тӀе, охьахаа кхиина кӀелхьара велира. Уьчар цунах тасавелира, гӀумкийн пурстоьпо Филатовс, жима стаг вацара иза, оцу меттигах аьтту баьлла куьйгаш схьалецира цуьнан. И шиъ леташ хьаьрчира, амма Уьчар онда вара, Филатовл тоьлуш а вара, схьаиккхина Хасаев Мусас коьрташ тур туйхира цунна, ткъа кхечу гӀумкийчо уллора топ туьйхира. Бисина гӀумкий, кхерабелла, бевдира. Лисаневича, чевнан тӀе куьг диллина кертан тӀетевжина Ӏаш вара, амма воьхна вацара. Греков вийна ма-аьлла, зуламе хилла мохь белира: «Байа!». Салташа сиха кевнаш къевлира, массо а чӀагӀон чохьберш хӀаллакабан буьйлабелира. Дукхахаболчу гӀумкаша, хиндерг гуш, дӀахиттийна салтийн тоьпаш схьаийцира, кхинболчара шеш шаьлтанашца ларбора, берхӀийтта салтичунна чов йира, амма шеш массо цигахь ийгира. Беллачарна йукъахь бара бане а бехк боцурш, оьрсашна чӀогӀа муьтӀахьберш, масех Ӏаьдарера вахархо а вара цигахь. ОьгӀазбахана салташа, чоа доьхна гиначех, цхьаннех къинхетам ца бора. Вийнера инарлица волу кхоъ гуьржи а, масех гребенски гӀалагӀазкхи а. КӀеззига гӀумкий аралелха кхиира чӀагӀончура, амма уьш а байъира орца хезна хьуьнчура богӀучу салташа. Ткъа Ермоловс дийцарехь, «аксайхойн дагчу кхерам ца боьссинехь, цара вуно атта схьайоккхур йара Гезлой-Эвлан чӀагӀо а, йаккхий тоьпаш а, хӀунда аьлча царна уллохь цхьа канонир вацара[39][40].»

Толстой Лев Гезлой-Эвлахь хиллачух

Толстой Лева хоуьйту, Уьчар-Хьаьжас, ламанхочо, гӀаттам бира 1825 шарахь Шира Аксай эвлахь, байира инарлаш Греков а, Лисаневич а. Кхин дӀа йаздо:

Япишкас дийцира суна, Грековс а, Лесаневича а Ширачу Аксайр бакхий нах а, мостагӀашна сурсаташ дохкарна шеко йолуш волу Уьчар-Хьаьжа а Гезлой-Эвла кхайкарх. Уьш кхетийна, Уьчар-Хьаьжас динарг законан дуьхьала ду иза сацо веза аьлла, кхин болу гӀезалой паргӀата а бовлийтира, ткъа Уьчар-Хьаьжа кевнашкахь массаьргара а герз схьадоккхуш, шаьлта пхьош чу лачкъо кхиира, хезна хӀун ду, цуо кхоссавелла Греков шаьлта туьйхира, тӀаккха Лисеневичан туьйхира, гӀоьртира Хасаев Мусан тоха, амма Бегичев тур тоьхна вожо кхиира иза. Кхузахь хилла гӀезалой, массо а, байира. Царна йукъахь Япишкин накъост а, Парабычевра таллархо а, гӀалагӀазкхий Данил а[41].

— Полное собрание сочинений, Том 46 Лев Толстой (граф) Гос. изд-во худож. лит-ры, 1934

Галерей

Могилы потомков Оччар-Хаджи в селе Майртуп, сына Имрана (1833) и внучки Хьафсат (1876).
Могильный камень дочери Очарр-Хаджи в селе Майртуп, Ажу дата смерти (1881).
Могилы дочки и внучки Оччар-Хаджи. Село Майртуп.

Билгалдахарш

  1. ↑ В лесах и аулах Чечни: Генерал Греков] / [В. Потто]. - [Санкт-Петербург] : В. А. Березовский, ценз. 1899
  2. ↑ Айдамиров Абузар — Долгие ночи
  3. ↑ Майрбек ВАЧАГАЕВ Президент Центра кавказских исследований. Париж, Франция. «ДОШ» № 3-2011
  4. ↑ История тейпа Дишний и топонимия аула Эндирей С. БАШИРОВ № 212 (2396)
  5. ↑ Потто В. А. Кавказская война. Том 2: Ермоловское Время. — Ставрополь: Кавказский Край, 1994. — с. 143
  6. ↑ 1 2 журнал «Этнографическое обозрение» за 1905 год
  7. ↑ Кумыкский архив: сборник статей и материалов. Вып. 1-2., Махачкала 2018, Джамбулатов Р. Т., Ибрагимов А. Б. Кавказская война в лицах: Учар-Хаджи и сын его Мухаммад-Хаджи, цитата: «подтверждает кумыкское происхождение Учара»
  8. ↑ Завоевание Кавказа русскими-1720-1860 / Джон Баддели.,стр 68. https://issuu.com/711744/docs/baseli
  9. ↑ [1] Архиван копи 2021 шеран 8 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ «Из обзора политического положения Черкессии со сведениями о деятельности англо-турецких эмиссаров.» Цитата : «комукойского уроженца Мегмед-бея, которого отец Коракасай Хадоши Якуб, был известен несколько лет тому назад убийством генерала Лисаневича». (Прим. — Комукойского/Кумыкского., Каракасай Хадоши Якуб/ Учар Хаджи). Вторичный источник : Кумыкский архив: сборник статей и материалов. Вып. 1-2., Махачкала 2018, Джамбулатов Р. Т., Ибрагимов А. Б. Кавказская война в лицах: Учар-Хаджи и сын его Мухаммад-Хаджи
  10. ↑ Газета «Кавказ» № 77, 1860
  11. ↑ Сала-уздени — кумыкское сословие. Генезис капитализма в сельском хозяйстве Дагестана. Гамид Гамидович Османов. Наука, 1984
  12. ↑ В. А. Потто. В лесах и аулах Чечни. Генерал Греков. 1889
  13. ↑ Военный сборник. т.168, № 3, Март 1886 год.
  14. ↑ Петровский А. С. Описание рукописей дневников и автобиографических записей Льва Толстого 1847—1854 гг.
  15. ↑ Н. И. Покровский. Кавказские войны и Имамат Шамиля. 2000. С.144
  16. ↑ П. И. Ковалевский. Кавказ. С.158
  17. ↑ Vladimir B. Lobanov A., Dmitry V. Ovsjannikov b, Timur M. Karmov b. To the Issue of the Influence of Islam in Chechen Uprising in 1825 year.
  18. ↑ Записки М. Я. Ольшевского. Кавказ с 1841 по 1866 г. // Русская старина, № 6. 1893
  19. ↑ Кавказские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. — 857 с. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 11 июль. Архивйина 2021 шеран 20 августехь
  20. ↑ Энциклопедия военных и морских наук / Под ред. Леера Г. А. — Том IV. Кабаль — Ляхово. — СПб.: тип. В. Безобразова и Комп., 1889.; — 576 с. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 28 сентябрехь
  21. ↑ Военный энциклопедический лексикон, издаваемый Обществом военных и литераторов. Том VIII. СПб. 1855. Лайбах — Михайловское: Типография Императорской Академии наук, 1855. — 236 с. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2021 шеран 30 ноябрехь
  22. ↑ Зубов П. П. Подвиги русских воинов в странах кавказских с 1800 по 1834 год. — СПб., 1835—1836 — Т. 2. Ч. 3. — С. 235—237. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 26 ноябрь. Архивйина 2021 шеран 13 ноябрехь
  23. ↑ Путеводитель по Кавказу. — Тф.: Тип. Канц. главн. гражд. частью на Кавказе, 1888. Стр — 258.
  24. ↑ Кавказский сборник, издаваемый по указанию eго императоpского высочества главнокомандующего Кавказскою Армиею под ред. Чернявского Tом I.- Тифлись: Тип. Окружного Штаба Кавказского Военного округа, 1876.- IX, — с. 60
  25. ↑ Friedrich Bodenstedt. Die völker des Kaukasus und ihre freiheitskämpfe gegen die Russen. : Ein beitrag zur neuesten geschichte des Orients. — Frankfurt am Main : Lizius, 1849. — 614 — с. 356 — 357. с.
  26. ↑ Ф. Боденштедт Народы Кавказа и их освободительные войны против русских (1823—1831 годы). ТӀекхочу дата: 2021 шеран 26 ноябрь. Архивйина 2017 шеран 13 октябрехь
  27. ↑ 1 2 Дебу И. Л. О Кавказской линии к присоединённом к ней Черноморском войске или Общие замечания о поселённых полках, ограждающих Кавказскую линию, и о соседственных горских народах. С 1816 по 1826 год / Ценсор В. Г. Анастасевич. — СПб.: Тип. Карла Крайя, 1829. — 237 с. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 18 ноябрь. Архивйина 2021 шеран 18 ноябрехь
  28. ↑ Андреев В.Воспоминания из кавказской старины // Кавказский сборник, Том 1. 1876.
  29. ↑ Спутник пассажира по Владикавказской железной дороге и прилегающей к ней части Северного Кавказа. Ростов — Владикавказ. — Пг., 1915. гл. Чечня Стр — 228.
  30. ↑ Макарова С. Э. Кавказские войны. www.vostlit.info. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 11 июль. Архивйина 2022 шеран 11 июлехь
  31. ↑ Ф.Ф. Торнау. Воспоминания кавказского офицера. - М.: АИРО-ХХ, 2000 — 368 с.
  32. ↑ 1 2 3 А. В. Потто. «Кавказская война». («Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях»), (в 5-ти томах). 1899 г. Том 2
  33. ↑ Айдамиров Абузар, Долгие ночи, «Советский писатель», Москва, 1972
  34. ↑ Очар-Хаджи
  35. ↑ Потто В. А. том 2 // Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях. — СПБ: Тип. Е. Евдокимова, 1887—1889. — 157-158 с. Архиван копи 2021 шеран 5 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  36. ↑ Газета «Кавказ» № 77, 1860

    Вслед за этим последовало изменническое умерщвление генералов ъ Лисаневича и Грекова яхсаевским сала-узденем из фамилии Тавлуевых Учара-Аджи, за что Яхсай был разорен .

  37. ↑ Сала-уздени — кумыкское сословие. Генезис капитализма в сельском хозяйстве Дагестана. Гамид Гамидович Османов. Наука, 1984. Цитата:

    Сала-уздени, или первостепенные уздени. Сала-уздени, или, как их называют русские источники, первостепенные уздени, имелись лишь в Кумыкских владениях и занимали следующую ступень за князьями (беками) в феодальной иерархической лестнице
  38. ↑ — М. ГАММЕР ШАМИЛЬ МУСУЛЬМАНСКОЕ СОПРОТИВЛЕНИЕ ЦАРИЗМУ ЗАВОЕВАНИЕ ДАГЕСТАНА И ЧЕЧНИ Москва КРОН-ПРЕСС 1998
  39. ↑ Система Ермолова 1816—1826
  40. ↑ Кавказская война. В очерках, эпизодах, легендах и биографиях Автор: Василий Потто
  41. ↑ Полное собрание сочинений, Том 46 Лев Толстой (граф) Гос. изд-во худож. лит-ры, 1934

Литература

Категореш