Умаров Жамбулат ВахӀидин воӀ

Умаров Жамбулат вина 1969 шеран мангалан беттан 15-чу дийнахь Ставрополан мехкан Нефтекумскан кӀоштара Затеречни эвлахь^[1]. Цуо ша дийцарехь иза ву цӀена ламанхо цул совнах цуна хаа шен 12 ден цӀе. Умаровс дийцарехь, цуьнан де да хила Георгин жӀаран кавалер, «Дики дивизехь» а хилла, цул тӀехьа большевикаш тоьпаш тоьхна вийна.

1987 тӀера 1989 кхаччалц лакхара сержант(оьр.)нохч. цӀе йолуш ССРС-н герзан ницкъашкахь вара, ма-дарра аьлча Байконур гӀалара № 46180 тӀеман декъехь^[1]. ВЛКСМ-н декъашхо а хила.

1994 шарахь чекхйаьккхина Нохчийн пачхьалкхан университет «историк» говзанча. 1992—1993 шерашкахь доьшуш а волуш Малхбален син тӀаьхьалон академис а, Российн исламан культурин центро а хьажина вара Тунисе, М. Бургибан цӀарахь йолу политологин университете стажировка йан, цигахь цуо «малхбалин Ӏилманча-политолог» говзалла Ӏамийра. Жамбулатана оьрсийн а, Ӏаьрбийн а, ингалсан а, немцойн а меттанаш хаьа^[1].

1994—2004 шерашкахь нохчийн конфликт йолучу хенахь, предприниматель болхбеш вара^[1]. Кхечу хаамашца, 1989-чу шарера 1999-чу шаре кхаччалц Соьлжа-ГӀалин № 49 йолчу йуккъерчу ишколехь хьехархочун болх бина цо^[1].

2005 шеран оханан баттера хьаьттан батте кхаччалц президентан арахьара зӀенийн департаментан декъан а, Нохчийн Республикин правительствон а хаамийн-аналитикин начальникан гӀовс лаьттина. 2006 шеран кхолламан беттара тӀера чиллин кхаччалц президентан арахьара зӀенийн департаментан декъан а, Нохчийн Республикин правительствон а хаамийн-аналитикин начальник лаьттина. 2006 шеран чиллин беттара мангалан батте кхаччалц Нохчийн Республикин Республикин Советан парламентийн йукъара зӀенийн а, арахьара политикин а, регламентан а, этикан Комитетан гӀуллакх латторан начальник лаьттина. 2006 шеран мангалан беттара лахьанан бетта кхаччалц Нохчийн Республикин Республикин Советан советника председателан хьехамхо лаьттина. 2006 лахьанан беттара 2008 шеран мангалан бетта кхаччалца Нохчийн Республикин Республикин аппаратан хаамийн-аналитикин белхийн департаментан начальника лаьттина. 2009 шеран кхолламан беттара 2011 хьаьттан батте кхаччалц Нохчийн Республикин Парламентан председателан хьехамхо лаьттина. 2011 тӀера 2013 кхаччалц Нохчийн Республикин Парламентан председателан куьйгалхо лаьттина^[1].

2013 шеран товбецан беттан 8-чу дийнахь хаьржина вара Нохчийн Республикин Парламентан депутат III гуламан^[2], иза цигашхь «Цхьааллин Росси» фракцин декъашхо хилира, цул совнах халкъашна йуккъера, парламенташна йуккъера зӀенийн а, къоман а, хаамийн политикин комитетан председатель вара.

2014 шеран чиллин беттан 28-чу дийнахь кхаьчна политикин Ӏилманийн кандидат тӀегӀане «дуьненайукъара йукъаметтигийн политикин, глобалан а, регионийн а кхиаран баланаш» говзаллехь. Шен диссертаци къевсира Пятигорскан пачхьалкхан лингвистин университетера Дуьненайукъара йукъаметтигийн институтехь, дуьненан экономикин а, дуьненайукъара бакъонийн а дуьненайукъара йукъаметтигийн кафедрехь «Таханлера Россехь терроризм гучуйаларан кхечу пачхьалкхийн Ӏаткъаман некъаш (Къилбаседа Кавказан масала тӀаьхь)»^[3]. Лелийна публицистикан белхаш, йазбина масех Ӏилманан болх, царна йукъахь монографи «Терроризм Къилбаседа Кавказехь. Экзогенан Ӏаткъам». Даудов Мохьмадан гӀоьнца формула йаьккхина «Фактор КРА» идеологеман, цуо шифр йосту «Кадыров Рамзан Ахматович» аьлла, билгала доккху «дуьненан зиеделлачохь дуьненайукъара терроризмаца цхьаъ бен боцу пайден къовсаман хьесап», «Российн Федерацин пачхьалкхан хӀоттам чӀагӀбаран уггаре креатив йолу а, эффект йолу а фактор». Кадыров Рамзан «Президентан а, Российн Лакхара коьртабӀаьччан Путин Владимир Владимировичан тешаме новкъахо хиларна, мехкан уггаре чолхечу деношкахь дуккха гайта а гайтина, хӀинца а гайта а гойту догцӀена тӀаьхьавозуш хилар къоман-пачхьалкхан а, арахьара политикин а Российн а белхашна, ткъа кхин а гуттаренна а кийча хилар хиттийна Ӏалашонаш кхочушйан муьлххачу декъехь дуьненан геополитикин есаллехь, нагахь оьшу омар делла хилахь»^[4][5].

2015-чу шарахь хӀутоссург беттан 5-чу дийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан сацамца иза хӀоттийра Нохчийчоьнан къоман политикан а, арахьарчу зӀенийн а, зорбанан а, информацин а министран даржехь, даржера дӀаваьллачу Жамалдаев Шаидан метта^[6]. Кху хӀутоссург беттан 8-чу дийнахь хенал хьалха шен дарж дитира цо Нохчийчоьнан парламентан депутатан даржера.

Хаамийн гӀирсаша иза «идеолог Кадырова» ву аьлла билгалдаьккхина^[7]. Министр хиларе терра, цо шен министраллан Ӏуналлехь Нохчийчохь арахоьцуш долу массо а газеташ, журналаш, хаамийн гӀирсаш арахецарна тӀехь Ӏуналла дора, цу кепара, цуьнан министраллин Ӏуналлехь арахоьцуш долу хаамийн гӀирсаш, масала, хаамашца, Кадыровн личностан культ кхиош хиллаш^[8]. Шен министран даржан гӀоьнца цо дӀакхайкхийра «КРА-фактор», Кадыров Рамзанан личностна а, Кадыров Ахьмадан «заветашна» а тӀехь «керлачу чкъуран ницкъ болчу, Делах кхоьруш болчу, халкъ дезачу патриотийн тӀаьхьенна, мерзачу зеделлачо Ӏамийначу», ша гира шен сийлахьчу экзекуторан санна, шен «шен да дӀакхелхинчул тӀаьхьа а цо дӀахьош йолу йоккха историн мисси кхочушъеш верг»^[9]. Цо Кадыров Нохчийчоьнан гуттаренна а лидер ву^[10][11], ткъа ша шен тобанан декъашхо ву, «регионан тӀегӀанера политик», амма оццу хенахь «Путинан пехотинец» ву аьлла.

2017-чу шарахь, Кадыров реза а волуш, Нохчийчохь керла кхоьллинчу Изборскан клубан кӀоштан декъан председатель хӀоьттира иза^[12]. Оцу даржехь цо йовзийтира шен ша йаздина жайна «КРА фактор: дуьхь-дуьхьал латар. I-ра дакъа», цу тӀехь дуьйцу «Росси йохарна» Ӏалашонца хиллачу «информацин тӀеман» хроника, россин-нохчийн йукъаметтигийн историографина кхечу кепара некъ кховдабо, «керла идеологи» кхоллар а, «бакъдолчун некъаш хийцадалар» а тӀе а оьцуш^[13]. Изборскан клубан декъашхо санна, со цхьаьнакхийтира Стариков Николайца, цуьнца ас киншкаш хийцира, дийцаре дира «кхузаманан историн дуккха а хаттарш» а, «россин синкхетамна „либералан“ тӀелатарша бина тӀеӀаткъам» а^[14]. Книгин презентаци хилира мангалан беттан 5-чу дийнахь Москохь «Президент» отелехь, цигахь дакъалецира Березин Владимир а, Делимханов Адам а, Саралиев Шамсаил а, Таймасханов Бекхан а, Аслаханов Асламбек а, Селимханов Магомед а, Альбеков Адам а, Баринов Игор а, Алексей Шапошников а, Мурат Зязиков а, Александр Проханов а, Олег Фомина а, Шевченко Максим а, Коровин Валерий а, Стариков Николай а^{[15][16][17][18][19]}. Умаровс дӀакхайкхийна шолгӀа дакъа, «Толам баккхар» цӀе а йолуш, кхоалгӀа книга «Кхолларалла» а арахеца дагахь йу. Деррига ворхӀ жайна хир ду цу серехь. 2018-чу шарахь цо арахийцира «Грозный. Фактор КРА», Нохчийчоьнан 200 шо кхачарна лерина^[20]. 2019-чу шарахь цо йоццачу хенахь дӀаяьхьира «Грозный. Взгляд» программа «Царьград» телеканалехь.

2020-чу шеран асаран беттан 16-чу дийнахь Умаров хӀоттийра Нохчийчоьнан Правительствон штабан куьйгалхочун хьалхара гӀовс а^[21], администрацин куьйгалхо а, ткъа къоман политикин а, арахьарчу зӀенийн а, зорбанан а, информацин а министралла йухаметтахӀоттийра, керла информацин а, зорбанан а министр хӀоттийра Дудаев Ахмед^[22]. Хаамийн гӀирсаша и хийцамаш тидира, «нохчийн Ӏедалша эххар а формалан кепара даре дина республикехь цхьа а къоман политика йац аьлла» билгало санна. 2020-чу шеран гӀуран беттан 30-чу дийнахь иза дехьаваьккхина Нохчийчоьнан вице-премьеран дарже, арахьарчу а, чоьхьарчу а политикана тӀехьожуш^[23][24]. 2022 шеран мангалан беттан 19-чу дийнахь иза хаьржина Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин президент^[25].