Саралиев, Шамсаил Юнусан воӀ

Саралиев Шамсаил вина 1973 шеран лахьанан беттан 5-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь^[1]. Боккхачу доьзалехь кхиъна иза^[3].

1994 шарахь чекхйаьккхира Нохчийн урхаллин институт говзаллица «Арахьараэкономикин уьйранаш».

1996 шарахь болх бира «ЭксНет» акционеран банкехь: Соьлжа-ГӀалин филиалан йукъараллин уьйранашца волу хьаькаман гӀовс, банкан кхочушдаран директор (1997 шеран майхь дуьйна). 1997 шеран товбецан беттан дуьйна — ООО «Униксан» инарлин директор.

2002 шеран хьаьттан баттера 2003 шеран асаран батте кхаччалц — Нохчийн Республикин Администрацин куьйгалхочун гӀовсан консультант; цхьана хенахь 2002 шеран товбецан баттера 2003 шеран мангалан батте кхаччалц — Нохчийчоьнан Администрацин куьйгалхочун зорбанан службан куьйгалхочун декхарш кхочушдеш. 2003-чу шеран мангалан баттера гӀуран батте кхаччалц Нохчийчоьнан куьйгалхочун пресс-гӀуллакхна куьйгалла деш вара иза.

2003 шеран гӀуран баттера 2004 шеран асаран батте кхаччалц — Нохчийн Республикин къоман политикин а, хаамийн а, арахьара уьйранийн министран гӀовс. 2007 шеран бекарг баттахь — ноябрехь Нохчийчоьнан президентан хьехамча вара^[4].

2007 шеран лахьанан баттера 2008 шеран кхолламан батте кхаччалц Нохчийчоьнан къоман политикин а, зорбанан а, хаамийн а министран декхарш кхочушдина. 2008 шеран кхолламан беттан 19-чу дийнахь Нохчийчоьнан арахьара уьйранийн, къоман политикин а, зорбанан а, хаамийн а министр хӀоттийна.

2010 шарахь чекхйаьккхина Нохчийн пачхьалкхан университет говзаллица «Пачхьалкхан а, муниципалан а урхалла»^[1].

2011 шеран гӀуран беттан 4-чу дийнахь дуьйна Саралиев дуьххьара харжина федералан парламенте — VI кхайкхаман Пачдумин депута хилира, дуьненайукъара гӀуллакхийн комитетан декъахо.

2016 шеран товбецан баттахь хаьржина VII кхайкхаман Пачдуме депутат федералан испискица партин «Цхьааллин Росси» (№ 3 регионан тобанехь № 27, Нохчийн Республика).

2016 шеран эсаран беттан дуьйна — хаамийн политикехь а, хаамийн технологехь а, зӀенехь думин комитетан председателан хьалхара гӀовс^[5].

2017—2021 шерашкахь — къаьмнийн гӀуллакхашна думин комитетан председателан хьалхара гӀовс^[1].

Саралиев Пачхьалкхан Думан депутаташа дӀакхачийначу ахчанах а, бахамах а, бахаман декхарех а лаьцна информаци нийса хиларна тӀехь терго латторан хаттаршкахула а, мандатан хаттаршкахула а, парламентан этикан хаттаршкахула а Пачхьалкхан Думин комиссин декъашхо вара.

2021 шарахь дуьйна — Россин Федерацин VIII кхайкхаман Пачхьалкхан Думин депутат. Иза хаьржина 2021-чу шеран товбецан беттан 19-чу дийнахь федералан гуонехь «Цхьааллин Росси» партера; № 57 регионан тобанехь шолгӀа кандидат санна къийсавелира, Нохчийчоь. 2021 шеран эсаран беттан 12-чу дийнахь дуьйна — Пачхьалкхан Думин дуьненайукъара гӀуллакхийн комитетан председателан Леонид Слуцкийн хьалхара гӀовс^[1].

«Цхьааллин Росси» партин инарлин кхеташонан декъахо вара^[1].

Пачдумин кхаа кхайкхаман депутат санна, 2011—2025 шерашкахь Саралиев ву соавтор а, автор а 80 сов законийн проектийн, царна йукъахь:

• «Экстремистийн жигараллаца къийсам латторах лаьцна» № 114-ФЗ йолчу Федералан низаман 1-чу артиклан 3-чу пунктехь хийцамаш барх лаьцна» цӀе йолу низаман проект, Дезачу Йозанийн тексташ экстремистийн материалаш санна къобалйар дехкарца доьзна. Цу низаман проектан цхьаьна авторш бара Пачхьалкхан Думин 40 депутат а, Федерацин Кхеташонан 9 декъашхо а.
• «Этилан спирт, къаьркъанан а, къаьркъа чохь долу сурсаташ арахецар а, лелор а пачхьалкхан низамехь латторан хьокъехь а, къаьркъанан сурсаташ лелор (малар) дозанашца дӀахӀотторан хьокъехь а» Федералан законан 16-гӀа артиклехь хийцамаш барх лаьцна а (Российн Федерацин пачхьалкхан низам даларан агӀор 21 шо кхачанза болчу нахана кхачанан гӀуллакхдарехь къаьркъанан сурсаташ розницехь дохкарна дехкарш хӀитто бакъо).

Саралиев къоман а, йукъараллин а кхерамзаллех лаьцна низамаш а, низамашдахаран инициативаш а, экстремизмна а, терроризмна а дуьхьало ечу барамашна а автор а, соавтор а ву. 2013-чу шеран эсаран баттахь Саралиевс кховдийра Россин мехкан цхьаалла йохорна кхайкхамаш бахархочо Россин интересашна йамартло йар шатайпа акт санна лара, иза цул тӀаьхьа низамехь гайтира.

2022-чу шарахь дуьйна, леррина тӀеман операцин(оьр.)нохч. гӀуллакхашца (ЛТӀО) а, тӀеман йийсархой йухаберзорца а йолчу парламентан координацин тобан декъашхо волуш, Саралиевс Пачхьалкхан Думе кховдадо ЛТӀО-н декъашхошна а, церан доьзашна а гӀо-лоцуш долу законопроекташ, кхин болчу депутаташца цхьаьна. Цо вовшахтуху украинхойн агӀонца рогӀера тӀеман йийсархой хийцаран гӀуллакхаш а, оцу хьокъехь къайлаха дийцарш а дӀахьо. Иштта цо тӀеман йийсархойн гергарчарца цхьаьнакхетарш дӀахьо, йийсархошкара схьабевлла салтий реабилитаци йеш болчу госпиталшка воьду а, гуманитаран гӀо до а, Росси ларъеш дакъалоцучу гражданийн кхачо латторна а, царна а, церан доьзашна а кхочуш долу ахчанан дӀадаларш а, гӀо-лоцу гӀуллакхаш а хиларна терго латтадо. Цул сов, пачхьалкхан куьйгаллин тӀедилларца ЛТӀО-ца доьзна долу кхин долу гӀуллакхаш а кхочушдо^[1].

Саралиев российн делегацин декъашхо вара Европин Кхеташонан Парламентан ассамблейхь (ЕКхПА), юридически хеттаршан а, адамийн бакъонийн а ПАСЕ комитетан декъахо^[6].

Парламенташна йукъара тобанийн доттагӀаллин декъахо Пачдумера парламенташца арахьара мехкийн: Эрмалойчоьн а, Азербайджанан а, Ӏарбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн а, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан а.

2022 шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь Саралиев йукъатоьхна Евробертан санкцин испискашна^[7]. ТӀаьхьа АЦШ а, Йоккха Британин а, Канадин а, Швейцарин а, Австралин а, Японин а, Керла Зеландин а санкцшешна йукъа вахийтина.

Дакъа лаьцна нохчийн къоман «Нохчийн архив» материалашца гулам хӀоттош (2008). 2016 шарахь Саралиевн арадаьлла жайна «Хенан пульс тӀаьхь».

• «Российн пачхьалкхан учрежденийн белхалойн говзбертан 90 шо кхачар» юбилейн мидал (2007);
• Нохчийн Республикин президентан баркаллин кехат (2008);
• Кадыров Ахьмадан цӀарах орден (2008);
• ОвхӀанера советийн эскар арадаьккхина 20 шо кхачарна Оргкомитетан председателан грамота (2009);
• Нохчийн Республикера РФ УФСКН грамота (2009);
• «М. А. Мамакаевн орден» совгӀатан седа (2010);
• Российн Федерацин Федералан Гуламан Федерацин Кхеташонан председателан баркалалла (2010);
• Нохчийн Республикин мехкаден баркалаллин кехат (2010);
• I-гӀа тӀегӀанан Сийн орден (2013);
• Российн Федерацин Федералан Гуламан Пачхьалкхан думин председателан баркалалла (2013);
• ДоттагӀаллин орден (2014) — российн парламентаризм кхиорна доккха дакъа лацарна а, жигара законашкхолларан гӀуллакхна^[8];
• СовгӀатан герз (тапча) (2016);
• СовгӀатан билгало «Терроризмца къийсам латторехь къаьсташ хиларна» (2016);
• Российн Федерацин Федералан Гуламан Пачхьалкхан думин Сийлахь грамота (2016);
• Россин Федерацин Федералан Гуламан Пачхьалкхан Думан Сийлаллин грамота — «Россин законаш кхолларан а, парламентаризм а кхиорехь боккха дакъа лацарна» (2016)^[9];
• «ВЧК-КГБ-ФСБ 100 шо» юбилейн мидал (2017);
• «Цхьааллин Росси» партин баркалаллин кехат (2018);
• Россин Федерацин Правительствон баркаллин кехат (2018);
• Россин Федерацин Правительствон Сийлаллин грамота (2020);
• «Нохчийн Республикина хьалха дина гӀуллакхашна» мидал (2020);
• Жуковн мидал;
• Невски Александран орден (2022)^[10];
• Юбилейн мидал «Мехкан контрталламан дакъошна 100 шо кхачар» (2022);
• Нохчийн Республикехь адамийн бакъонашкахула йолчу комиссаран баркаллин кехат (2022)^[11];
• Майраллина орден (2023)^[12];
• «Парламентаризм кхиорехь дина диканаш бахьана долуш» сийлаллин билгало (2023);
• Россин Федерацин тӀеман министраллин «ТӀеман цхьаьнаболхбар чӀагӀдарна» мидал (2023)^[13];
• Россин ОвхӀанистанан ветеранийн цхьаьнакхетараллин орден «ГӀуллакхаш дарна»^[9];
• «Йерригроссийн бахархой багарбарехь гӀуллакхаш дарна» мидал;
• «Россехь говзберташ кхолларан 100 шо кхачар» юбилейн мидал^[9];
• «БӀаьхойн доьналла» мидал йукъарароссийн йукъараллин ветеранийн кхолламан «ТӀеман вежаралла»^[9];
• «Къилбаседа Кавказехь гӀуллакх дарна» мидал^[9];
• «Российн гӀуллакх дарна» накхан тӀеуллу седа^[9];
• П. А. Столыпинан царах орден II-гӀа даржан (2023)^[1];
• «Соьлжа-гӀалин сийлахь вахархо» цӀе тиллина (2024);
• Муса Джалилан цӀарах дагалецаман мидал (2025)^[14].

Саралиев Шамсаилан зуда а, ворхӀ бер а ду.