Умаров, Мухьади Ӏумарин воӀ

Вина 1941 шеран 2 майхь Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Веданан кӀоштара ДаьргӀахь, ахархочун доьзалехь. 1944-чу шеран 23 февралехь шен доьзалца цхьаьна махкахбаьккхина, Къилба-Кхазакхстанан областан Тюлькубасан кӀоштерчу Кельтемашат эвла дӀахьовсийна^[2]. КӀантана 4 шо долуш цуьнан да-нани, ваша а велира. Йоккха йиша а, ши ваша а кӀора боккхучу завод тӀе балха хӀоьттира, ткъа Мухьади а, цуьнан ши йиша а берийн цӀа дӀахьажийра. Ачисай рудникан № 116-чу берийн цӀа чохь кӀанта 10 шо кхаччалц Ӏийра. 1948-чу шарахь Аджарин йуккъерачу школе деша вахара^[2].

1950-чу шарахь воккхахволчу вашас карийна иза доьзале йухаверзийра, цул тӀаьхьа Келтемашатерчу школехь кхидӀа а дешна жимчу стага^[2].

1960-чу шарахь Нохчийн-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан Ӏаламдовзаран-географин факультете деша вахара, иза 1965-чу шарахь чекхйаьккхира. Институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа лакхарчу дешаран меттигера ботаникин кафедрехь ассистент волуш болх бира^[2]. 1973-чу шарахь чекхйаьккхира Аспирантура(оьр.)нохч. Кировн цӀарахчу Ленинградан лесотехникин академехь, профессор А. А. Яценко-Хмелевскийн куьйгаллица ораматийн анатомин а, физиологин а кафедрехь. Оццу шарахь ларйира кандидатан диссертаци «Анатомическое строение древесины некоторых высокогорных древесных растений Малхбален Кавказ» цӀе йолуш. Диссертаци ларйинчул тӀаьхьа йухавеира Нохчийн-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан ботаникин кафедре, цигахь цо болх бира ассистент, лакхара хьехархо, доцент, ботаникин кафедран куьйгалхо санна.

1981—1990-чу шерашкахь дакъалецира ССРС-н Ӏилманийн академин(оьр.)нохч. Ӏилманан-талламан белхийн планашца а, «1987—1990-чу шерашкара ведомствошна йукъара Координационни Советан региональни программин» белхашкахь а, ткъа иштта Латвин Ӏилманийн академин(оьр.)нохч. Дечиган химин институтан Ӏилманчашца цхьаьна.

1992-чу шарахь Санкт-Петербурган университетехь ларйира докторан диссертаци «Пути адаптации водопроводящей ткани древесно-кустарниковых растений к горным местообитаниям» теманца. 1993-чу шарахь профессор хилира. 1992—2008-чу шерашкахь ботаникин кафедран куьйгалхо вара.

1992-чу шарахь хилира декъашхо-корреспондент, ткъа 1996-чу шарахь — Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин академик. Шиназ хаьржира Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин вице-президент, и дарж лелийра 1993—2001-чу шерашкахь^[1].

2001—2003-чу шерашкахь вара кафедран куьйгалхо а, цхьаьна хенахь А-Хь. Кадыров цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан университетан Ӏилманан-организационни белхан проректор а.

2001-чу шарахь дуьйна, Россин Ӏилманийн академин(оьр.)нохч. Комплексан Ӏилманан-талламан институт кхоьллиначу хенахь дуьйна, Умаровс куьйгалла дира «Экологи» лабораторина. Лабораторин коьрта Ӏалашо йара Ӏаламан гонахуьлучу хьолан дикалла таллар а, иза тоъоран методаш карийна а. Лабораторин белхалоша кечйира Нохчийн Республикин правительствос тӀеэцна «Нохчийн Республикин гонахуьлучу хьолан экологин могашалла метта хӀотторан концепци»^[1][3].

2004-чу шарахь дуьйна 2024-чу шо кхаччалц «Нохчийн Республикин дарбанан ораматийн генетикин ресурсаш таллар» цӀе йолу Данин-Нохчийн партнёран проектан куьйгалхо вара^[1]. Проекто Ӏалашо йара Копенгагенан фармакадемин а, А-Хь. Кадыров цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан университетан биолого-химически факультетан а йукъахь дешаран а, Ӏилманан а зӀенаш шорйар.

2004 шарахь дуьйна «Нохчийн экологин проблемаш, рационалан пайдаэцар а, Ӏалашйар а» Ӏилманан семинар (Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин «Нохчийн Республикин флора а, фауна а» а, КНИ «Экологи» а лабораторийн цхьаьнакхетна семинар) вовшахтоьхна а, куьйгалла деш а дина.

Велла 2024 шеран 10 январехь^[1].

Цуьнан Ӏилманан хьашташкахь йара экологи, экологин анатоми, Ораматийн морфологи(оьр.)нохч., ораматийн Ӏаламан а, техногенан а хьолашца адаптаци хилар. Цо зорбане даьккхина 360 сов Ӏилманан а, 8 дешаран-методикин а болх, 80 сов доклад йина Ӏилманан форумашкахь. Цуьнан хьалхатеттарехь Нохчийн пачхьалкхан университетехь зорбане кечдина «Нохчийн Республикин уггар актуалан проблемашца долу Ӏилманан проекташ» цӀе йолу гулар, цу йукъадевлла цо ша а, соавторашца а кечдина 9 проект. Цуьнан куьйгаллица 4 кандидатан диссертаци ларйина^[1].

Лаборатори «Нохчийн Республикин флора а, фауна а» цӀе йолу Ӏилманан лабораторин куьйгалхо вара. Лабораторис таллам бора республикин флоран, кечйора Нохчийн Республикин флоран могӀам а, дийнатийн дуьненан кадастр а. Умаров вара Нохчийн Республикин ЦӀен жайнин жоьпаллин редактор, цуьнан 150 сов очерк йазйина цо^[1].

• Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо (1986);
• Россин лакхара говзаллин дешаран сийлахь белхало (1986);
• Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо (2003);
• Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхара Советан Президиуман сийлахь грамота (1984)^[1];
• Соьлжа-ГӀалин сийлахь гражданин (2011)^[1];
• МАНЭБ-н «Сийлаллин седа» орден (2011)^[1];
• Мидал «Нохчийн Республикина диначу гӀуллакхашна» (2022)^[4].

2024-чу шеран сентябрь баттахь ДаьргӀа эвлан № 1-чу йуккъерачу школе М. У. Умаровн цӀе тиллира^[5].