Нохчийн Республикин ЦIен Книга

Нохчийн Республикин ЦӀен Книга — Нохчийн Республикин махка тӀехь долчу наггахь бен ца хуьлучу а, дӀадовла кхерам болчу а акхачу дийнатех а, ораматех а болу хаамаш тӀехь болу официальни документ ду[1].

Арахецар

2005-чу шарахь куьг йаздина НР-н ЦӀен Книга хӀотторах болчу НР-н Правительствон Сацамна. Оццу шарахь Ӏилманчийн тобано НР-н Правительствон экологехула йолчу комитетца цхьаьна дӀаболийна книга арахецарна материалаш гулйаран болх.

Хьалхара издани арайаьлла 2007-чу шарахь, цо йукъалоцу:

  • 158 гӀодан ораматийн тайпа (царах 8 — спорийн, 5 — хӀудиллинарш, 100 — шинадекъан а, 45 — цхьанадекъан а).
  • 189 акхаройн тайпа (царах шурайуурш — 26, олхазарш — 55, текхарш — 16, лаьттахин — 4, чӀерийн — 13, горгабетан — 1, сагалматийн — 73, исскогберган — 1)[2][3].

Республикин флора (ораматийн дуьне) а, фауна (дийнатийн дуьне) а талларехь Ӏалашо а хӀоттийна болх дӀаболийна 1960-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтехь Ӏаламан-географин а, цул тӀаьхьа биологин-химин а факультет йилличхьана дуьйна. Факультетан белхан дуккха а шерашкахь республикин флорехула а, фаунехула а дукха хьоле материалаш гулйина. Ботаникин кафедрехь 30 шеран муьрехь гулйина хилла Къилбаседа Кавказехь а а уггаре хьолечух Ӏилманан гербарий (40 эзар сов гӀа долуш), иштта кхоьллина 1080 меттигерчу а, кхечу а тайпанийн ораматийн ботанически беш. ТӀеман шерашкахь и гуларш хӀаллакйина.

Книги тӀехь болх халачу хьелашкахь бина. Республикин Ӏилманан библиотекийн фондаш дӀайевлла.

НР-н ЦӀен Книга пачхьалкхан коьрта официальни документ ду, цо низамца догӀуш бух хуьлуьйту наггахь бен ца хуьлучу а, дӀадовлучу а дийнатийн тайпанаш лардан а, церан хьолах а, дехачу меттигах а талламаш бан а, тергам латтон а, уьш лардарехь а, Ӏилманан бух болуш царах пайдаэцар йухаметтохӀор вовшахтохарна а.

НР-н ЦӀечу Книгин юридически статусо гойту, цу тӀехь дӀайаздина долу дерриге а тайпанаш йа церан кепаш (400 сов) пачхьалкхан лерранчу органийн къаьсттанчу тидаме эцна хилар.

Нохчийн Республикин ЦӀечу Книгех а, цу йукъадаханчу тайпанех а мелла а шуьйра хаамаш бовза йиш йу «Рувики» интернет-энциклопедин сайта тӀехь.

Билгалдахарш

  1. Постановление Правительства Чеченской Республики от 22.07.2003 № 22 «Об учреждении Красной книги Чеченской Республики».
  2. Постановление Правительства Чеченской Республики от 31.10.2005 № 131 «Об учреждении Красной книги Чеченской Республики».
  3. Постановление Правительства Чеченской Республики от 24.12.2007 № 165 «Об утверждении перечней редких и находящихся под угрозой исчезновения видов растительного и животного мира, занесенных в Красную книгу Чеченской Республики, и перечней видов растений и животных, нуждающихся в особом внимании к их состоянию в природной среде Чеченской Республики».

Литература

  • Красная книга Чеченской Республики : Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды растений и животных / отв. ред. М. У. Умаров; зам. отв. ред. Г. М. Абдурахманов, А. М. Батхиев. — Грозный : Южный издательский дом, 2007. — 432 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-98864-017-2.
  • Часть I. Растения / отв. ред. и сост. М. У. Умаров; сост. М. А. Тайсумов, А. А. Теймуров, Р. М. Умаров, А. А. Терекбаев // Красная книга Чеченской Республики. — С. 7—158.
  • Часть II. Животные : Раздел I. Беспозвоночные животные / науч. ред. Г. М. Абдурахманов; авт.-сост. Г. М. Абдурахманов, Р. Х. Гайрабекова, Х. А. Кетенчиев, Т. С. Король, Ш. А. Кушалиева // Красная книга Чеченской Республики. — С. 174—245.
  • Часть II. Животные : Раздел II. Позвоночные животные / науч. ред. А. М. Батхиев; авт.-сост. А. М. Батхиев, И. И. Гизатулин, Ю. М. Джабраилов, К. Ю. Лотиев, Т. Ю. Точиев, А. К. Устарбеков, Х. С. Яндарханов // Красная книга Чеченской Республики. — С. 246—417.