Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Умалатова, Сажи Зайндин йоӀ

Умалатова, Сажи Зайндин йоӀ (оьрс. Умалатова, Сажи Зайндиновна) (1953 шеран 3 август, Ташкенсаз, Алматан область) — Советан а, Российн а политикан а, йукъараллин а гӀуллакхо[1].

Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь а, даймахкара махках баьхначу нохчийн доьзалехь а йина йолу Умалатова Сажи, шен историн даймахка йуха а йирзина, жималлехь дуьйна дакъалоцуш йара Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н, цул тӀаьхьа Советан пачхьалкхан йукъараллин-политически дахарехь. Советан пачхьалкхан президентан Горбачёв Михаилан луьра дуьхьалонча йара иза, эххар а пачхьалкх йохаре кхачийначу цуьнан дестабилизаци йеш йолчу политикана дуьхьал гуш-хезаш къамел деш, иштта Ельцин Борис пачхьалкхан куьйгалхочун дарже харжарна дуьхьало йар доьхуш[2][3][4].

Российн политикан дахарехь даима а хьалхарчу могӀарехь хилла иза. Парти кхолларца доьзна гӀуллакхашкахь дакъалоцуш, Россин Федерацин бакъонан органашкахь меттигаш лаха масийттазза къийсалуш хилла иза. Цо гӀортор йира Российн президентан харжамашкахь Путин Владимиран кандидатурана а, иштта цуьнан политикана а[3][4][2].

Умалатова Сажи цхьа могӀа пачхьалкхан совгӀаташ а кхаьчна, иштта сийлаллин совгӀатийн лауреат а йу[3].

Биографи

Схьайалар

Иза йина 1953-чу шеран хьаьттан беттан 3-чу дийнахь 1944-чу шарахь да-нана махках даьккхинчу Кхазакхстан ССР-хь, 1957-чу шарахь доьзалца Соьлжа-гӀала дӀайахара. Къинхьегаман болх дӀаболийра 1969 шарахь Соьлжа-гӀалин машиностроительни заводехь «Красный Молот» (ЦӀен Молот), цигахь цо болх бира сатураторан(оьр.)нохч. а, электросварщикан а болх беш, цул тӀаьхьа «Красный Молот» машиностроительни заводан комплексан бригада куьйгалла дира.

Политикан гӀуллакх

1971-чу шарахь, шен 18 шо долуш, Умалатова хаьржира Соьлжа-гӀалин кӀоштан совете. Цул тӀаьхьа ши шо даьлча, мехкадаьттан техникум а, Ростовн областашна йукъара лакхара партийни ишкол а чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа, Соьлжа-гӀалин Советан декъашхо хилира иза. Цул тӀаьхьа цо чекхъйаьккхира Москох пачхьалкхан юридикан академин суьйренан отделени. Шозза Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Кхеташонан депутат хаьржина, республикин Лакхарчу Кхеташонан Президиуман декъашхо а хилла. 1978—1992 шерашкахь КПСС декъашхо, КПСС XXVI-гӀа съездан делегат (1981). 1984-чу шарахь Соьлж-гӀалара векал санна хаьржина СССР-н цхьайтталгӀачу кхайкхаман Лакхарчу Совете. 1989 шеран бекарг баттахь иза хаьржира ССРС халкъан депутат.

ССРС-н халкъан депутатийн I-чу съездан жигарчу декъашхошна йукъахь цуьнан цӀе тиллира хӀетахьлерчу зорбанехь, цуьнан ма-дарра эфире ладоьгӀна миллионаш бахархой. 1989—1991 шерашкахь ССРС Лакхара Советан урхаллин а, ша-шена урхалла даран а комитетехь болх бира. ССРС Ӏалашъйаран жигара агӀонча: 1990 шеран гӀуран баттахь ССРС халкъан депутатийн IV Съездехь цо кхайкхам бира Советан пачхьалкхан президент М. Горбачёв даржера дӀаваларе, иза цхьаъ бен воцу парламентан декъашхо вара гуш-хезаш цуьнан политикана дуьхьал. 1991-чу шарахь иза дуьхьал qfра Ельцин Борис Российн президент харжарна.

1991-чу шеран гӀуран баттахь иза йара ССРС-н Президенте а, ССРС-н Лакхарчу Совете а ССРС-н халкъан депутатийн рогӀера йоцу съезд кхайкхоран предложени а йолуш, кхайкхамна куьйгаш йаздинчех цхьаъ[5].

1992 шеран бекарг беттан 17-гӀа дийнахь ССРС-н хиллачу халкъан депутатийн цхьа могӀа гуламехь, шаьш «ССРС-н халкъан депутатийн VI рогӀера йоцу съезд» (низамехь йоцу, Россин Федерацин Ӏедалан бакъонийн агӀорхьара а, СНД-н Ӏедалан органийн а агӀор йацара ССРС Лакхара Совет[6]), иза хаьржира «ССРС халкъан депутатийн съездан даима лелачу президиуман» председатель.

Цо дакъалецира КПСС меттахӀотторехь, 1993 шеран бекарг беттан 27-гӀа дийнахь КПСС XXIX-чу съездехь хаьржира СКП-КПСС-н Советан декъашхо а, СКП-КПСС-н Кхеташонан Политисполкоман декъашхо а. 1994 шеран чиллин беттан 13-гӀа дийнахь дуьйна 1995 шеран мангалан беттан 1-гӀа дийнахь кхаччалц болх бира СКП-КПСС Советан председателан заместителан даржехь[7].

Пачхьалкхан карчам бечу хенахь (1993 шеран гуьйренан хиламаш) Россин Лакхарчу Советан агӀо лаьцна, Советийн цӀа лардеш йара иза.

Герзашца болчу ницкъийн агӀончаш эшийначул тӀаьхьа иза жимма дӀакхийтира радикалан аьтто-партин боламех: иза йара Къоман кӀелхьардовларан Фронтан лидерех цхьаъ, Халкъан дуьхьалонан союзан коьртехь йара. Цо кхайкхамаш бора «цхьаьнатоьхна, йекъа йиш йоцу, нуьцкъала эскар а долуш, нуьцкъала Росси» йеза аьлла. Цуьнан «ЦӀен иттаннаш» цӀе йолчу книги тӀехь. «ССРC йохар: уьш дуьхьал бара» цӀе йолчу киншки тӀехь дуьйцу Саддам Хьусейна шен кхайкхамца Иракъе шен некъашца а, Умалатова шен махкахочунна Дудаев Джохарна гӀортор йан ца лууш хиларх а лаьцна[8].

1995-чу шарахь цо кхоьллина «Вайн кхане» цӀе йолу блок, КХК"нийса доцу куьг йаздар" бахьана а дина, кхаьжнаш тасаран кехаташ тӀе ца йазъйира иза.

1996-чу шарахь цо кхоьллина а, куьйгалла деш а йара Российн Машар а, барт а политикан парти. 1999 а, 2003 а шерашкахь партино дакъалецира Пачхьалкхан Думан харжамашкахь.

2007-чу шеран эсаран баттахь КХК реза ца хилира оцу партино хьалхатеттинчу кандидатийн федералан тептар дӀайаздан. Цуьнан сацам бина, цуьнан ревизица, партина гӀортор йеш гулдинчу куьг йаздарех 3609 (5,16 %) нийса доцуш лоруш хиларна. КХК-ан сацам тӀечӀагӀбина Российн Федерацин Лакхарчу кхело[9].

2007-чу шарахь Мамонтов Владимирца хиллачу къамелехь Умалатова Сажис жоп делира: «ГӀирма йухаерзор леха деза вай?»

«Хьуна хаьий, со цхьана а кепара дуьхь-дуьхьал довларан а, цхьаннах а хӀума дӀадаккхаран а агӀонча йаац. Амма нагахь санна, масала, Украинин куьйгалло Российца агрессиве йа нийса доцуш лелахь, суна хетарехь, хуьлийла иза ГӀирма йа кхин хӀума, суна хетарехь, цхьана кепара зеразакъаш лело йеза».

Оццу 2007-чу шарахь, шега хаьттича: «Путинан кхоалгӀачу ханна кандидатура дӀахӀотторна гӀортор йийр йуй ахь?» Умалатова Сажис жоп делира:

«Ас цунна гӀортор йина ца Ӏаш, со дуьххьара аьллачех цхьаъ йара. Оха гӀортор йира цунна, кхидӀа а гӀортор йийр йу цунна, хӀунда аьлча, тахана кхин кандидат вац аьлла хета тхуна».

2001-чу шарера 2015-чу шаре кхаччалц «РФ Президентан политикана гӀортор йеш» йерригроссин йукъараллин боламан председатель йара иза.

Стохка оханан беттан 15-чу дийнахь Пачхьалкхан Думан спикеран Нарышкин Сергейн коьртехь хиллачу парламентехь йоцчу партийн кхеташонехь Умалатовас кховдийра, динан нехан синхаамаш сийсаздарна таӀзар санна, «мотт баккхар»[10].

Цо куьг йаздина НОД-о РФ-н Конституци хийцаран хьокъехь референдум кхайкхоран кампанина гӀортор йеш йолчу петицина. 2017-чу шеран эсаран беттан 26-чу дийнахь РФ Лакхарчу кхело юстицин министралло чуделлачу иск бахьана долуш, «Машар а, барт а» парти дӀайаккха сацам бира.

2023-чу шеран хьаьттан баттахь Умалатова Сажис «Московский комсомолец» газетана интервью йелира, цигахь цо дийцира Российн чоьхьарчу а, арахьарчу а политикех лаьцна шен хьажамех лаьцна[11].

Шен дахар

Марехь йу, цуьнан мар ву Умалатов СаӀид, 2000 шарахь дуьйна «Красный молот» заводехь инженер-механик болх беш вара иза. Умалатован цхьа йоӀ йу, Ӏаморца адвокат йу[12].

Шен майрачуьнца Москох йехаш йу иза[13].

СовгӀаташ а, совгӀаташ а

  • Октябран революцин орден (1986 шеран асаран бутт 10-гӀа де);
  • «Сийлаллин знак» орден (1977 шеран хутоссург бутт 13-гӀа де);
  • Мидалш;
  • Комсомолан ЦК-н дашо билгало (1981);
  • Ленинан комсомолан совгӀат;
  • ССРС Министрийн Советан совгӀат (1982).

1985 шарахь скульпторо Бекичев Ивана кхоьллина Умалатова Сажин цӀестан скульптурни сурт.

Билгалдахарш

  1. ↑ Сажи Зайндиновна Умалатова. biographe.ru. Вiographe.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  2. ↑ 1 2 Где сейчас народный депутат Сажи Умалатова? aif.ru. Аргументы и факты (2020 шеран 5 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  3. ↑ 1 2 3 Умалатова Сажи. lenta.ru. Lenta.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  4. ↑ 1 2 Как сложилась судьба чеченской «Кассандры перестройки» – Сажи Умалатовой, боровшейся за спасение СССР Читать далее на dontimes.news: Как сложилась судьба чеченской «Кассандры перестройки» – Сажи Умалатовой, боровшейся за спасение СССР. web.archive.org. Донбасс Times (2020 шеран 4 июль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  5. ↑ Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.) Т. 6: Дополнительные, мемуарные, справочные материалы, с. 543—552. М., Фонд конституционных реформ. 2010. ISBN 978-5-9901889-2-1
  6. ↑ до 25 декабря 1993 года действовала Конституция РФ-России (РСФСР) 1978 года, в которой после декабря 1991 года продолжали упоминаться Конституция СССР и законы СССР
  7. ↑ КПСС в наши дни. kpss.net.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  8. ↑ «Красная дюжина. Крах СССР: они были против» ISBN 978-5-470-00173-3, стр. 84-93
  9. ↑ Решение Верховного суда РФ от 02.11.2007 г. № ГКПИ07-1387 (DOC). novosibirsk.izbirkom.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  10. ↑ Оскорблению чувств верующих подбирают сроки. kommersant.ru (2013 шеран 16 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  11. ↑ «Кассандра перестройки» Сажи Умалатова предсказала будущее Украины(оьр.), Электронное периодическое издание «MK.ru» (2 августехь 2023). Дата обращения: 27 мартехь 2026.
  12. ↑ Умалатова, Сажи. lenta.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  13. ↑ Сажи Зайндиновна Умалатова. Biographe.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш