Теркан халкъийн I съезд

1918 шо долалуш Къилбаседа Кавказехь контрреволюционни болам лагӀбала буьйлира. Иза доьзна дара большевикаша йеш йолчу агитаци бахьана долуш, тӀеман эскаран ницкъаш гӀеллуш хиларца а, герзаш охьадахкарца а, гӀалгӀазкхийн а, хӀирийн а эпсаршна йукъахь барт эгӀарца. Эпсарийн доккха дакъа реза дацара гӀалгӀазкхийн куьйгаллина, цара нохчашна а, гӀалгӀашна а дуьхьал кхачам боллуш къийсам дӀа ца бахьарна. Церан хьежамехь нохчий, гӀалгӀай хьалхехь дуьйна гӀалгӀазкхийн мостагӀий бара. ТӀеман правительствона дуьхьала а йаьлла, «тӀеман-революционни кхеташонаш» кхоьллина, меттигашкахь церан Ӏедал дӀакхайкхира. Оцу кхеташонаша кхочушдан лерина дара «бакъонехь» болу вайнахана дуьхьал тӀом кхайкхо, цу тӀамна йукъабига областан оьрсийн бахархой а, белхалойн а, салтийн кхеташонийн депутаташ а, церан революционни комитеташ а. 1918 шеран кхолламан баттахь Сунжин линин тӀеман-революционни кхеташонан куьйгалло Мазлакера депутатийн кхеташонан ревкоме хаттар айдира (нохчашца а, гӀалгӀашца болчу къийсамах). Мазлакан кхеташонан а, ревкоман векалша дӀахьедира, и гӀуллакх машарца дерзо шаьш болх бийр бу аьлла. Хьахийра Теркан халкъийн съезд кхайкхо. ТӀеман-революционни векалша, шайна бӀегӀийла Ӏедалан органаш кхолла а, шайн политика дӀайахьа съездан санкцеш хиларе сатуьйсуш, шайга кховдинчуьнца реза хилира^[1].

Регионехь цхьатерра ницкъаш кхоллабелира: контрреволюционни ницкъаш меттигерчу бахархойн накъосталлех бевлира, революцин хийцамашкахьа болу агӀончий 1917 шеран лахьанан-гӀуран беттанашкахь хиллачу тохарех йухабирзина бацара. Большевикаша болх болийра реакцина дуьхьал шуьйрачу коалицин ницкъаш кхолла. Иштта хӀоьттинчу хьелашкахь Къилбаседа Кавказехь советан Ӏедал дӀакхайкхо хьалхе дара, цундела уьш гӀоьртира демократин республика кхолла идеяна тӀетевжаш болу шайн агӀончаш вовшахтоха, цул сов и идея, демократин хийцамашкахьа болчу кхечу агӀончаша а хьалхатоттуш йара. Оцу базин тӀехь кхоьллинчу блок йукъа большевикаш боцурш, йукъабахараа эсераш, меньшевикаш, керменисташ а^[2].

Съездехь большевикаша план хӀоттийра Совнарком РСФСР-ан Ӏедал тӀелацийта, Теркан областехь советан Ӏедал хӀоттадалале. И идея чекхйаккха социалистически блокехь йоцу партийн белхахойн тоба кхоьллира, кхечу партешца бартбаран билламашца йозуш йоцу. Тобан йукъабоьлхуш бара С. Г. Мамсуров, Г. Г. Анджиевский, Кизляран депутатийн кхеташонан куьйгалхо^[3].

Съездо шен болх дӀаболийра 1918 шеран кхолламан беттан 25-чу дийнахь. Цуьнан балха тӀехь 400 депутаташа дакъалецира. Съездехь дакъалоцуш бара Теркан областан къаьмнийн векалш, нохчий, гӀалгӀай боцурш, уьш, гӀалгӀазкхийн эпсарш шаьш бохучунна тӀера ца бовлуш, ца кхайкхинера. Большевикийн агӀор съездан делегаташ хаьржира С. М. Киров, С. Г. Буачидзе, С. Г. Мамсуров, Г. Г. Анджиевский, Н. Ф. Гикало а, кхиберш а^[3].

Эпсарийн векалша съездана шайн повестка, шена чохь нохчашна а, гӀалгӀашна а «бакъонехь» тӀом кхайкхор а долуш, тӀелацийта гӀоьртира. Амма съездан дукхахболчу делегаташа социалистическин блокан агӀо лецира. Иштта, хӀирийн делегацин векалша шайн лаам бовзийтира: "областан халкъашна йукъахь барт а, машар а чӀагӀбархьама демакратин агӀор тӀетан. Оцу ойланна тӀетовш, шайн лаам бовзийтира балкхаройн а, гӀебартойн а делегациша^[4].

Кхолламан беттан 28-чу дийнахь кхеташонехь хаттар айдира РСФСР Совнарком тӀелацарх, амма эпсарийн векалийн аьтто белира и хаттар дийнан повестки йукъара йухадаккха. Большевикаша, шаьш хала кхоьллина социалистически блок йоха ца йайта, тактикин кхетамца, оцу пунктан бахьаненна къовсаме ца бевлира^[4].

ТӀаьххьарчу кхеташонехь Теркан областан халкъийн советан дӀахӀоттам вовшахтуьйхира, нийсса цу йукъадахара областан дерриге халкъийн векалш. Советан декъашхой хаьржира Киров, Буачидзе. Советан векал хӀоьттира левый эсер Ю. Г. Пашковский^[4].

Халкъан Советана тӀедиллира Теркан халкъийн рогӀера съезд дӀайахьа кечам бан. Иза дӀайахьа леринера Пятигорскехь. И болх дӀабахьа Совет Пятигорске дехьайелира^[4].