Нохчийчоьнан куьйгалхой

Нохчийн Республикин Куьйгалхо (оьрс. Глава Чеченской Республики; 2003-чу шеран бекарг (март) беттан 23-чу дийнахь дуьйна 2011-чу шеран оханан (апрель) беттан 5-чу дийналц — Нохчийн Республикин Президент^[1])) — Нохчийн Республикехь долу лакхара пачхьалкхан дарж ду.

Нохчийчоьнан Куьйгалхочо куьйгалла до Нохчийн Республикин кхочушдаран Ӏедална, цуьнан бакъо йу Нохчийн Республикин пачхьалкхан Ӏедалан лакхарчу кхочушдаран меженна — Нохчийн Республикин Правительствона а — куьйгалла дан.

Нохчийн Республикин Конституцин 63-чу статьяхь ма-бохху, Нохчийн Республикин Куьйгалхо ву республикин лакхара даржера стаг, иза ву Нохчийн Республикин пачхьалкхан Ӏедалан гуттара а болх беш долчу лакхарчу кхочушдаран меженна куьйгалла деш верг. Нохчийн Республикин Куьйгалхо, Российн Федерацин кхочушдаран Ӏедалан цхьаъ йолчу системан йукъадогӀучу кхочушдаран Ӏедалан корта волуш, билгалйоккху Нохчийн Республикин пачхьалкхан Ӏедалан кхочушдаран меженийн структура.

Нохчийн Республикин Конституцин 64-чу статьяхь ма-бохху, Нохчийн Республикин Куьйгалхо хоржу Российн Федерацин бахархоша(оьр.)нохч., Нохчийн Республикин махкахь бехаш а, федеральни законца активни харжаман бакъо йолуш а болчу, йукъара, нийса а, нийсачу а харжаман бакъонан бух тӀехь къайлахчу кхаж тосурца. Нохчийн Республикин Куьйгалхо харжа йиш йу Российн Федерацин гражданин, цуьнан Российн Федерацин Конституцица, федеральни законца пассивни харжаман бакъо хила йезаш йу, дозанал арахьарчу пачхьалкхан гражданалла я беха меттиг хила йиш йац я Российн Федерацин гражданин дозанал арахьарчу пачхьалкхан махкахь гуттара а ваха бакъо чӀагӀдеш болу кхин документ хила йиш йац, ткъа иза 30 шо кхаьчна хила везаш ву. Нохчийн Республикин Конституцин 68-чу статьяхь ма-бохху, Нохчийн Республикин Куьйгалхо:

Нохчийн Республика дӀахӀоттайо федеральни пачхьалкхан Ӏедалан меженашца, Российн Федерацин субъектийн пачхьалкхан Ӏедалан меженашца, меттигерчу самоуправленин меженашца йолчу йукъаметтигашкахь а, арахьарчу экономикин уьйраш кхочушдеш а, цуьнан бакъо йу оцу хенахь Нохчийн Республикин цӀарах берташ а, барт чӀагӀош долу документаш а йазбан;
Нохчийн Республикин законаш кӀела куьг йаздо, йукъараллехь дӀахьедийтадо (обнародует) уьш я Нохчийн Республикин Парламенто тӀеэцна долу законаш дӀатотту, Нохчийн Республикин цӀарах берташ а, барт чӀагӀош долу документаш а кӀела куьг йаздо;
Российн Федерацин Президентна, Российн Федерацин Правительствона а, Российн Федерацин пачхьалкхан Ӏедалан кхечу меженашна а дайтарехь хӀоттадо (вносит) цара тӀеэца йиш йолчу актийн проекташ;
Нохчийн Республикин Правительство хӀоттадо а, иза дӀахӀотторан сацам тӀеэца а;
Нохчийн Республикин Йукъараллин а, Экономикин а Кхерамзаллин Совет хӀоттадо;
Нохчийн Республикин Парламентна хьалха хӀоттадо Нохчийн Республикин Конституционни Суьдан суьдхойн а, машаран суьдхойн а даржашка хӀотто кандидатураш;
шеран цкъачул кӀезиг йоцуш Нохчийн Республикин Парламентна а, Нохчийн Республикин халкъана а хьалха хӀоттадо (представляет) Нохчийн Республикин социальни-экономически кхиарех а, Нохчийн Республикин пачхьалкхан Ӏедалан меженийн рогӀерачу шеран Ӏалашонен х а лаьцна векалалла;
Российн Федерацин законодательствон бух тӀехь билгалдаьккхинчу кепехь, Нохчийн Республикехь Российн Федерацин кхочушдаран Ӏедалан территорин меженийн куьйгалхойн даржашка хӀотто кандидатураш чӀагӀдо федеральни кхочушдаран Ӏедалан меженашца;
8-1) Российн Федерацин Инарлин прокуроро хӀоттийна йолу Нохчийн Республикин прокуроран дарже хӀотто кандидатура чӀагӀдо;
Нохчийн Республикин Харжаман комиссин декъан ах дакъа хӀоттадо;
Нохчийн Республикин Парламентан рогӀера доцу гуламаш кхайкхаре веха (требовать) а, иштта керла хаьржина Нохчийн Республикин Парламент цунна Нохчийн Республикин Конституцица билгалйаьккхинчу ханнал хьалха хьалхарчу гуламе кхайкха а бакъо йу;
Нохчийн Республикин Парламентан балхехь дакъа лаца бакъо йу, хьехам бечу харжаман бакъо а йолуш;
Нохчийн Республикин Куьйгалхочун а, Нохчийн Республикин Правительствон а гӀуллакх латто Администраци хӀоттадо (формирует), цуьнан бакъонаш а, белхан низам а билгалдоху, цуьнан структура а, штатан барам а тӀечӀагӀдо, цуьнан куьйгалхо хӀоттадо, иза шен даржехь Нохчийн Республикин Правительствон декъахо а ву, цуьнан чохь Нохчийн Республикин Куьйгалхочун хьашташ а дӀахӀоттадо;
Нохчийн Республикин пачхьалкхан кхочушдаран Ӏедалан меженан цӀарах, шен бакъонийн хенан, Российн Федерацин Федеральни Гуламан Федерацин Советехь векал хӀоттаво; Нохчийн Республикин Парламентехь Нохчийн Республикин Куьйгалхочун бакъонаш йолу векал дарже хӀоттаво а, даржера дӀа а воккху;
Российн Федерацин субъекташкахь Нохчийн Республикин векалш дарже хӀоттабо а, даржера дӀа а боху, иштта федеральни законодательствон бух тӀехь билгалдаьккхинчу кепехь — дозанал арахьарчу пачхьалкхийн субъекташкахь Нохчийн Республикин векалш а;
Нохчийн Республикин кхочушдаран Ӏедалан меженийн нормативан а, кхин а актийн болх сацабо а, уьш дӀабоху а, нагахь уьш федеральни законодательствина а, Нохчийн Республикин Конституцина а дуьхьал хилча;
Нохчийн Республикин пачхьалкхан совгӀаташ ло, билгалдаьккхинчу низамца Российн Федерацин пачхьалкхан совгӀаташ даларе хӀоттадо;
Нохчийн Республикин кхочушдаран Ӏедалан меженийн Нохчийн Республикин кхечу пачхьалкхан Ӏедалан меженашца йолчу белхан координаци латтайо а, Российн Федерацин законодательствон бух тӀехь — Нохчийн Республикин кхочушдаран Ӏедалан меженийн федеральни кхочушдаран Ӏедалан меженашца а, церан территорин меженашца а, меттигерчу самоуправленин меженашца а, йукъараллин цхьаьнакхетаршца а йукъаметтиг латтайо;
федеральни законашца, Нохчийн Республикин Конституцица а, Нохчийн Республикин законашца а догӀуш долу кхин бакъонаш кхочушйо.

Нохчийн Республикин Куьйгалхочун хӀокху заманан штандарт чӀагӀйина 2020-чу шеран бекарг (март) беттан 23-чу дийнахь, 53 лоьмарца долчу Омарца (Указом) Нохчийн Республикин Конституцин 63-чу статьяхь ма-бохху^[2].

Нохчийн Республикин Куьйгалхочун штандарт йу кхо са лаьцна йолу кӀади (прямоугольное полотнище) йу, кхаа горизонтальни асанах лаьтташ йолу: лакхара баьццара — 65 см, йуккъера — кӀай — 10 см, кӀелара — цӀен бесара — 35 см, дечиган юххехь дика йолу кӀай аса йу нохчийн къоман орнаментацица — 15 см, йерриг агӀор дешийн бахромашца гонаха хуттулуш йу. Байракхан шораллин а, цуьнан йохаллин а йукъара дакъа — 2:3^[2]. Йуккъехь герб йу. Гербан композици йина ши агӀо йолу тӀегӀанехь горгалан буха тӀехь. Бесан сацам диъ бесах лаьтташ бу: цӀен, можа, сийна а, нейтральни кӀай а. КӀайчу горгалан чоьхьарчу декъехь сурт хӀоттийна Цхьааллин, Гуттаренан хӀост, иза цӀен беса бос бина нохчийн къоман орнаментацин кепехь ду. Стилизаци йина лаьмнаш, вайнехан исторически бӀаьвнаш а, мехкдаьттан бӀагӀарш а сийначу беса бос бина. Композиционни сацам — горгалан чохь квадрат. Сийначу бух тӀехь йолу можа кӀенан хьозийн къиллазаш цхьабосса (симметрично) гонаха хуттулу чоьхьара горгал, нохчийн халкъан бахам гойтуш^[3].

№	ФЦӀД (шераш)	Бакъо	Парти	Билгалдаккхар
Нохчийчоьнан Мехк-Да
—	Завгаев, Докка ГӀапурович (вина 1940)	Г1уран бутт 17 де 1995 шо— Лахьанан бутт 15 де 1996шо	Парти йоцуш	Республикан куьйгалхо хаьржира иза 1995 шеран г1уран беттан 17 дийнахь, тӀемалоша Соьлжа-Г1ала схьайаьккхинчул тӀаьхьа, Хасавюртан барташна куьйгаш йаздинчул тӀаьхьа (1996 шеран хьаьттан баттахь), цуьнан эффектехь бакъболу ницкъ бацара.
Нохчийчоьнан Мехка-Да
1	Кадыров, Ахьмад Ӏабдулхьамидан воӀ (1951—2004)	Эсаран бутт 19 де 2003шо — Х1утосург бутт 9 де 2004 шо	Парти йоцуш	2000 шеран асаран беттан 12 де дуьйна ханна йолчу администрацин куьйгалхо 2003 шеран эсаран беттан 5 дийнахь Республикан Президент хаьржина Терактехь вийна.
—	Абрамов, Сергей Борисович (вина. 1972)	Х1утосург бутт 9 де 2004 шо — Хьаьттан бутт 30 де 2004 шо		Президентан декхарш кхочушдеш
2	Алханов, Ӏали Дадашан воӀ (вина. 1957)	Эсаран бутт 2004 шо^[4] Чиллин бутт 15 де 2007 шо		Республикин Президент хаьржира 2004 шеран хьаьттан беттан 29 де, шен дехарца дитира дарж.
3	Кадыров, Рамзан Ахьмад-Хьаьжин воӀ (вина. 1976)	Оханан бутт 5 де 2007 що^[5] —Оханан бутт 5 де 2011 шо	Цхьааллин Росси	Президентан декхарш кхочушдеш ву 2007 шеран чиллин беттан 15 де дуьйна Нохчийн Республикин Парламенто къобалдина Россин Президентан рекомендацица
Нохчийчоьнан куьйгалхой
3	Кадыров, Рамзан Ахьмад-Хьаьжин воӀ]] (вина. 1976)	Оханан бутт 5 де 2011шо кхаччалц	Цхьааллин Росси	Россин Президентан рекомендацица Нохчийн Республикин Парламенто чӀагӀйина (даржан цӀе хийцина), халкъан кхажтасарца йуха хаьржина 2016 а, 2021 а шерашкахь
—	Муслим Хучиев (вина. 1971)	Чиллин бутт 11—16 денош 2019шо^[6]		Республикин Куьйгалхочун декхарш кхочушдеш хилла Р.Кадыров цхьана ханна заьӀап хиллачу муьрехь
—	Муслим Хучиев (вина. 1971)	Кхолламан бутт 13—21де 2020шо^[7]