Нохчийн Республикан сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо

«Нохчийн Республикин сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо» сийлахь цӀе ло культурин а, исбаьхьаллин а белхахошна шайн говзаллин лаккхара говзалла гайтарна а, йеххачу хенахь догцӀена къахьегарна а^[1]. Сийлаллин цӀе ло лаккхара говзалла йолчу режиссёршна а, балетмейстершна а, дирижёршна а, хормейстершна а, композиторшна а, драматургашна а, суртдиллархошна а, архитекторшна а, дизайнершна а, исбаьхьаллин историкашна а, кхин болчу исбаьхьаллин гӀуллакххошна а, культура а, искусство а кхиорехь доккха дакъа лаьцначу, культура а, искусство а кхиорехь доккха дакъа лаьцнарш а, кхоллараллин кадраш кхиорехь а, кечбарехь а, Ӏилманан белхаш кхолларехь а баккхий кхиамаш бахарна а, 10 шарахь йа цул сов искусствон декъехь къахьоьгуш берш а^[2].

ЦӀе ло 2001-чу шеран бекарг беттан 11-чу дийнахь Нохчийн Республикин администрацин куьйгалхочун 19-чу указаца чӀагӀдинчу «Нохчийн Республикин сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо» цӀе йолчу положеница нийса а догӀуш^[1]. Нохчийн Республикин лакхарчу хьаькаман омраца луш йу и цӀе. ЦӀе хьалхатеттинарг болх бечу хьукуматийн йа организацин векалша Нохчийн Республикин культурин министерствога дехар дохьу сийлахь цӀе йалар доьхуш. Республикин культурин министерствос а шен лаамца петици йукъайаккха тарло. СовгӀатна дӀакхачийна документаш:

• Дехар дина кехат;
• Характеристика;
• Белхан дӀайаздарийн тептаран копий;
• Дешаран документан копий;
• Автобиографи;
• суьрташ барамца 5х6 см диъ сурт ду.

Чукхачийначу документийн пакет шина кӀиранах Нохчийчоьнан культуран министерствос толлур йу. Карладаккхаран жамӀ ду Нохчийн Республикин правительствон пачхьалкхан гӀуллакхдаран а, кадрийн а, совгӀатийн а департаменте кехаташ (кехат а, совгӀатан кехат а) дӀахьажор, йа совгӀатна чуйелла кандидатура йухатохар.

«Нохчийн Республикин сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо» аьлла сийлахь цӀе йеллачу муьлххачу а стагана билгалъйаьккхинчу форматан значок а, сертификат а ло.

«Нохчийн Республикин сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо» сийлахьчу цӀеран значок цхьабосса дизайн йолуш йу Нохчийчохь сийлахьчу цӀерашна. Иза детин кепехь йу, овалан кочар санна кепехь йу, 40 мм лекха а, 30 мм шуьйра а йу. Венок кхуллу ялтан лергашца, гаьннаш бухахь дехьа а дохуш, бантикца дӀа а дихкина. Нохчийн Республикан герб йу кочаран лакхенгахь. Йуххьан, кочар йуккъехь, тӀехула дӀахӀоттийна йу картуш, тӀехь йоза а долуш — Нохчийн Республикан сийлахьчу цӀеран цӀе. ТӀехьарчу агӀор йолу булавка лелайо значок духарна тӀе дӀатоха^[2].

СовгӀат даларан кхочушдо Нохчийчоьнан куьйгалхочо йа Нохчийчоьнан кхочушдаран Ӏедалан хьаькамаша, куьйгалхочун тӀедилларца, церемониальни хьелашкахь. И мероприяти дӀахьош йу Нохчийчоьнан куьйгалхочо совгӀат дарх лаьцна долу омра ницкъе деана цхьа бутт а ца баьлча. СовгӀатах лаьцна хаамаш дӀайазбо белхан тептаре^[2].

«Нохчийн Республикин сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо» сийлахь цӀе кхоьллина Нохчийн Республикин администрацин куьйгалхочун 2001-чу шеран бекарг беттан 11-чу дийнахь № 19 йолчу «Нохчийн Республикин культурин а, искусствон а белхахошна сийлахьчу цӀерийн хьокъехь» указаца^[1]. Оццу указца чӀагӀдира сийлаллин цӀеран хьокъехь долу положение. 2020-чу шарахь хийцамаш бина Нохчийчоьнан куьйгалхочун 2020-чу шеран бекарг беттан 30-чу дийнахь арадаьллачу № 246 йолчу «Нохчийн Республикин совгӀатийн система тойаран гӀуллакхех лаьцна» цӀе йолчу указца нийса а догӀуш Нохчийчоьнан куьйгалхочун омрица 22.03.2022 шо № 53, 28.03.2022 шо № 55.1, 05.09.2022 шо № 174, 14.11.2022 г. № 231, 09.07.2024 шо № 181).

• СовгӀаташ кхаьчнарш 2017 шеран лахьанан беттан — Нохчийн Республикин культура а, искусство а кхиорехь дуккха а шерашкахь лерина къахьегарна а, ладаме дакъа лацарна а «Нохчийн Республикин сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо» сийлахь цӀе тиллина Гадаев Валид Шахидан воӀ — «Нохчийн пачхьалкхан филармони А. Шахбулатовн цӀарах» пачхьалкхан бюджетан культуран хьукуматийн артист-вокалист"^[3].
• 2018 шеран бекарг беттан — Нохчийн Республикехь культура а, искусство а кхиорехь дина гӀуллакхашна а, дуккха а шерашкахь догцӀена къахьегарна а цӀе йелла «А. Шахбулатовн цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан филармонин» пачхьалкхан бюджетан культурин хьукуматийн директорна Денилханова Тамара Султанан йоӀ^[4].
• 2019 шеран товбецан бутт — Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана «Нохчийн Республикан хьакъволу артист» цӀе йелира Россин театрийн белхахойн союзан председательна, вевзаш волчу актёрна Калягин Александр Александровична^[5].
• 2020 шеран бекарг беттан — Нохчийн Республикехь культура а, искусство а кхиорехь дина гӀуллакхашна а, дуккха а шерашкахь догцӀена къахьегарна а, Культурин белхахойн денца доьзна цӀе тиллина лаккхара дешаран федеральни пачхьалкхан бюджетан дешаран хьукуматийн ректорна «Къилбаседа Кавказан пачхьалкхан исбаьхьаллин институт» Рахаев Анатолий Измайловичана^[6]
• 2020 шеран лахьанан беттан — Нохчийн Республикехь культура а, искусство а кхиорехь цо дина гӀуллакхашна а, дуккха а шерашкахь догцӀена къахьегарна а, «Фердаузан» мехкарийн хоран 10 шо кхачарца доьзна «Нохчийн Республикан хьакъйолу артистка Аминат Ахмадова Рамзанан йоӀ» сийлахь цӀе йелира, Республика ткъа «Нохчийн пачхьалкхан филармони А. Шахбулатован» берийн «Ихсан» берийн студин кхоллараллин тобанан директор Муцаева Седа Абдуллан йоӀ^[7].
• 2022 шеран хӀутоссург беттан — Нохчийчоьнан культура а, искусство а кхиорехь дина гӀуллакхашна а, дуккха а шерашкахь догцӀена къахьегарна а цӀе йелла Мадашовн Адаман Бетирсолтан воӀан Гуьмсера муниципалан кӀоштан «Гуьмсера культура кхиоран центр» муниципалан бюджетан культуран хьукуматийн аккомпаниаторна а, Теркан муниципальни кӀоштан «Централизованни библиотекин система» муниципальни бюджетан хьукуматийн Теркан берийн библиотекин заведующина Дзугаева Зулихана Казбекан йоӀан а, муниципальни хьукуматийн бюджетан № 1 йолчу Гвардейски культуран цӀийнан исбаьхьаллин куьйгалхочунна а Теркан муниципальни кӀоштан «Централизованная клубная система» Хамзатова Караматан Рамазанан йоӀан^[8].
• 2022 шеран мангалан беттан — Нохчийн Республикехь культура кхиорехь боккха дакъа лацарна а, сакхт доцуш, догцӀена болх барна а регионан куьйгалхочо сийлахь цӀе йелла тӀетоьхна дешаран муниципалан бюджетан дешаран хьукуматийн хьехархочунна Соьлжа-ГӀалин муниципальни кӀоштан «Берийн исбаьхьаллин ишкол Ӏалхан-Г Ӏалара» Арсаева Лариса Абуязидан йоӀ, муниципальни пачхьалкхан «СемаӀашка йуьртан культуран цӀа» хьукуматийн хормейстер Садыков Сайдрахман Жабраилан воӀ а, Веданан муниципальни кӀоштан Веданан йуртан тӀетохаран дешаран «Берийн исбаьхьаллин ишкол» муниципальни бюджетни дешаран хьукуматийн хьехархочунна Гириева Лайла Махмудован йоӀ а, муниципальни пачхьалкхан хьукуматийн балетмейстерна а «Ногайн къоман культуран центр Сары-Суй йуртан поселенин Нохчийн Республикан Шелковскан муниципальни кӀошта» Улангерек Аджибатырова Маматалиевна^[9].
• 2023 шеран хӀутоссург беттан — культура кхиорехь, йукъараллин мах хадорехь доккха дакъа лацарна, сийлахь цӀе йелира Дзудцов Тамерлан Ефимовична — К. Хетагуровн цӀарахчу Къилбаседа ХӀирийчоьнан пачхьалкхан драматически театран исбаьхьаллин куьйгалхочунна^[10].
• 2024 шеран товбецан беттан — Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан омрица сийлахь цӀе йелира кинорежиссёрна Михалков Никита Сергеевична, цуьнан дебютни исбаьхьаллин фильм «Хийрачу нахана йукъахь цӀахь, хийра стаг шен долахь» йаьккхина Нохчийчохь 50 шо хьалха^[11].
• 2025 шеран оханан беттан — сийлахь цӀе йелира продюсерна Пригожин Иосиф Игоревичана Российн культура а, искусство а кхиорехь доккха дакъа лацарна, иштта дуккха а шерашкахь кхоллараллин болх барна^[12].