Муртазалиева, Асет Асхьабан йоI

Муртазали́ева А́сет Асхьа́бан йоI (нох. Анаси Асхьабан Асет; 1973 шеран 14 апрель, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика, РСФСР, ССРС) — российн нохчийн театран а, кинон а актриса, театран режиссёр, драматург, гочдархо, хьехархо. Нохчийн пачхьалкхан жима хьажархойн театран (ТЮЗ) исбаьхьаллин куьйгалхо (2021 шеран июлехь дуьйна). А-Хь. Кадыров цӀарах йолчу Нохчийн пачхьалкхан университетан «Актёран говзалла» кафедран куьйгалхо (2024 шарахь дуьйна). Нохчийн Республикин халкъан артист (2011), Нохчийн Республикин Театран гӀуллакххойн союзан председателан заместитель, «Культура малой Родины» проектан регионан йукъараллин советан декъашхо.

Биографи

Доьзал

Муртазалиева Асхьабан Асет йина 1973 шеран 14 апрелехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Соьлжа-ГӀалахь. МуртазалиевгӀеран боккхачу доьзалехь иза бархӀалгӀа бер ду.

Да — Муртазалиев Анасан Асхьаб (1932—2011) — механизатор, Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орденан кавалер, «За освоение целинных земель» мидалца совгӀат дина (1957); автомеханик-йезархо.

Нана — Бакаева Мусан СовгӀат (1933—2005) — ша йерриг бераш кхиорна а, цӀера бахам лелорна а дӀайелла; говза кехат-пондар локхуш йара.

Бералла а, жималла а махках баьхначу хенахь дӀайаханчу Асхьабан а, СовгӀатан а[1] деша а, шайн похӀма кхочушдан а аьтту ца хилла. Цундела жимчохь дуьйна цара берашкахь Ӏилма дезар кхиош хилла, церан массо а дика дӀадолоршна тӀетовш. Асет Муртазалиеван вежаршна а, йижаршна а йукъахь бу бизнесхо а, суртдиллархош а, декоратор а, филолог а, спортхо а. Да-нана дуьхьало ца йина шайн жимачу йоьӀан харжамна, цо шен дахар сценина дӀадала сацам бина хиича.

Дешар а, карьера а

1990 шарахь, школа чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа, Муртазалиева деша йахна Л. Н. Толстойн цӀарах йолчу Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультетан актёрийн декъе, РСФСР-н халкъан артист Солцаев Мималтан курсе[2]. 1994 шарахь, дешар чекхдаьккхинчул тӀаьхьа, иза балха ийцира Х. Нурадиловн цӀарах йолчу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран труппе.

Оццу шарахь Нохчийчохь тӀеман хиламаш буьйлабелира, Муртазалиевас шен хьалхара роль 1997 шарахь бен ца ловзийра, тӀеман гӀуллакхаш чекхдевллачул тӀаьхьа. Иза коьрта роль йара — Чахкиев Саидан «Асхаб Бендер» комедехь Индира . Хан мел йели Муртазалиева театран коьрта актриса хилира. Къилбаседа Кавказан къоман театрийн «Сцена без границ» III фестивалехь[3] (2006) цунна диплом делира «ШолгӀачу планан зудчун роль» номинацехь Мольеран пьесица хӀоттийначу «Скапен, спаси любовь!» комедехь Зербинеттин роль ловзорна. «Южная сцена» II Къилбаседа Кавказан театран фестивалехь[4] (2012) диплом делира «Тоьлушха дуэт» номинацехь (Асьян роль) актёрца Кутаев Хьамзатца цхьаьна У. Гаджибековн[5] «Аршин мал алан» музыкин спектаклехь[6] .

Актёран гӀуллакхца цхьаьна цо коьртачу режиссеран гӀоьнчан болх бора (2004—2010), оьрсийн маттера нохчийн матте а, нохчийн маттера оьрсийн матте а пьесаш гочйора. Цуьнан гочдарца театран сценехь хӀоттийра: Ю. Энтинан «Бременские музыканты», В. Орловн «Золотой цыплёнок», А. Н. Толстойн «Приключения Буратино», С. Ахматан «Свекровь и шесть невесток», А. Хамидовн «Бессмертные».

2005—2007 шерашкахь Лермонтовн цӀарах йолчу оьрсийн драматически театран болх йухаметтахӀотторехь жигара дакъалоцура. А. Н. Островскин «За чем пойдёшь, то и найдёшь» комедехь цо кхоьллира Раиса Панфиловнин къеггина комедин-гротескни вас, Солцаев Мималтан «Рыцари Кавказских гор» драмехь — Верин романтически амал, М. Ю. Лермонтовн йезархочун. 2006 шарахь Нохчийн Республикин культурин министерствос сийлаллин грамота йелира Муртазалиевана, цо учреждени меттахӀотторехь дакъалацарна.

2007 шарахь цо ролаш ловзийра А. Сокуровн «Александра» а (Меттигера йоӀ), А. Черныхан «Дело чести» а (Асхабовн йиша) кинофильмашкахь, дӀайахьархо йолуш дакъалецира цхьа могӀа регионийн а, регионашна йукъара а мероприятешкахь, масала, X межрегионан «Мир Кавказу» фестивалехь[7].

2012 шарахь цо № 3 йолчу гимназин «Жима актёр» театран студин декъашхошца цхьаьна хӀоттийра М. Ахмадовн «Непослушный кузнечик» туьйра[8]. Соьлжа-ГӀалин мэрис баркалла элира Муртазалиевана къоман культура ларйарна а, кхиорна а, иштта берийн кхоллараллин похӀма гучудаккхарна а. Карарчу хенахь «Непослушный кузнечик» спектакль ТЮЗан репертуар йукъахь йу.

2013 шарахь цуьнан караэцарца В. А. Татаевн цӀарах йолчу Нохчийн пачхьалкхан культуран а, исбаьхьаллин а колледжехь актёран говзаллин дакъа схьадиллира[9].

2013 шарахь дуьйна театран болх цхьаьнабогӀуьйтура цо В. А. Татаевн цӀарах йолчу Нохчийн пачхьалкхан культуран а, исбаьхьаллин а колледжан актёран говзаллин декъан кураторан а, хьехархочун а болх барца. Шен хьалхара курс цо 2013 шарахь гулйина, 1917 шарахь арахецна. Дешаран муьрехь цо шен студенташца ша-башха хьашташ долчу берашна леринчу учрежденешкахь сагӀийн гайтарш вовшахтухура. СагӀийн гайтарийн ламаст Муртазалиевас шен театран гӀуллакхехь гуттар а ларйеш йу[10]. Цо хӀоттийначу дипломни спектакльшна — У. Шекспиран «Ромео и Джульетта» а, О. Уайльдан «Звёздный мальчик» а — лакхара мах хадийра республикин культуран министерствон исбаьхьаллин совето. Муртазалиеван дешархойх дукхахберш говзаллехь бисина, Соьлжа-ГӀалин театрашкахь болх беш бу[11].

2016 шарахь цо П. И. Чайковскийн цӀарах МГК-хь йолчу Академически музыкин училищехь чекхъйаьхна квалификаци лакхайаккхаран курсаш «Современное содержание и технологии преподавания дисциплин в условиях реализации ФГОС СПО 3-го поколения по специальностям сферы культуры и искусства» темина лерина.

2017 шарахь Москоххь «Сценин исбаьхьаллин лакхара школехь» (Константин Райкинан театран школа) «Театран режиссура» программица (РФ-н халкъан артистан Гинкас К. М. мастерской) говзаллин йухакечам бина.

2018 шарахь ЧГТЮЗе балха йахна коьртачу режиссёран дарже. Оцу театран сценехь цо хӀоттийна дуьххьарлера бохург санна ловзаран спектакльш. 2018 шарахь «Русский мир» театран фестивалехь «Сказка о царе Салтане» (А. С. Пушкин) спектаклехь тоьлла режиссёран болх барна фестивалан Диплом делира цунна[12]. ХӀара постановка ЧГТЮЗан исторе йахара, хӀунда аьлча тӀаьххьарчу 25 шарахь дуьххьара режиссёр оьрсийн классике вирзира.

2021 шеран апрелехь ТЮЗан директоран декхарш кхочушдийриг хӀоттийна.

2021 шеран июлехь дуьйна 2022 шеран октябрь бутт кхаччалц — ТЮЗан исбаьхьаллин куьйгалхо-директор.

2022 шеран октябрехь дуьйна — ТЮЗан исбаьхьаллин куьйгалхо.

2024 шеран апрелехь Муртазалиева Асет автономни коммерчески йоцучу организацин (АНО) «Арт-сцена» Кхоллараллин мастерскойн куьйгалхо хӀоьттира. 2024 шеран сентябрехь А-Хь. Кадыров цӀарах йолчу Нохчийн пачхьалкхан университетан «Актёран говзалла» кафедран куьйгалхочун дарже хӀоттийна.

Долара дахар

Майра — Хакишев Руслан Шалаудинович, режиссёр, хьехархо, РФ-н халкъан артист.

Актёран белхаш

Театр

  • «Асхьаб Бендер» (С. Чахкиев) — Индира
  • «Сыновья, отвергнутые Родиной» (М. Сабдулаев) — нускал Амнат
  • «Кровавая свадьба» (Г. Лорка) — Нускал
  • «Скапен, спаси любовь» (Мольер) — Зербинетта
  • «За чем пойдешь, то и найдешь» (А. Островский) — Раиса Панфиловна
  • «Рыцари Кавказских гор» (М. Солцаева) — Вера, М. Лермонтовна йезарг
  • «Аршин мал алан» (У. Гаджибеков) — Асья
  • «Совдат и Дауд» (А. Хамидов) — Совдат
  • «Бож-Али» (А. Хамидов) — Зулай
  • «Женитьба» (Н. Гоголь) — Агафья Тихоновна
  • «Бессмертные» (А. Хамидов) — Бикату
  • «Арба перевернулась — дорога нашлась» (О. Иоселиани, Р. Хакишев) — Ланда
  • «Лермонтов на Кавказе» (Р. Хакишев) — Растопчина
  • «Золотой цыпленок» (В. Орлов) — КӀорни
  • «Красная шапочка» (Е. Шварц) — Цхьогал
  • «Маленький принц» (А. Экзюпери) — Роза
  • «Немая жена» (А. Франс) — Киса
  • «Свекровь и шесть невесток» (по С. Ахмаду) — Алия
  • «Реальный Бальзаминов» (А. Островский) — Бальзаминова
  • «В родном краю, на родном языке» (М. Ахмадов) — Раиса Ахматова
  • «Расплата» (А. Мусаева, Р. Хакишев) — Малика
  • «Домой» (М. Ахмадов) — Парижерчу миграцин гӀуллакхан белхало
  • «Шейх Мансур» (М. Солцаев) — Хеда, Зела
  • «Женитьба Бальзаминова» (А. Островский) — Раиса
  • «Бешто» (С. Бадуев) — Бусанин нана
  • «Обет» (Л. Яхьяев) — Кхелхинчу кӀентан нана
  • «Зейтан Шахмирза» (чеченский фольклор) — Шахмирзин зуда

Кино

  • 2007 — «Александра» (реж. А. Сокуров) — Меттигера йоӀ
  • 2007 — «Дело чести» (реж. А. Черных) — Асхабовн йиша

Режиссёран белхаш

«Жима актёр» театран студи

  • 2012 — М. Ахмадован «Непослушный Кузнечик»

В. А. Татаевн цӀарах йолу культуран а, исбаьхьаллин а колледж

  • 2017 — У. Шекспиран «Ромео и Джульетта»
  • 2017 — О. Уайльдан «Звездный мальчик»

Нохчийн пачхьалкхан ТЮЗ

  • 2018 — А. Пушкинан «Сказка о царе Салтане»
  • 2020 — Ш. Перрон «Золушка»
  • 2020 — А. Муртазалиевин «Аминбек» (малхбалерчу туьйранашца)
  • 2022 — К. Чуковскин «Муха-Цокотуха»
  • 2022 — А. Хамидовн «Сизокрылый голубь»
  • 2022 — Р. Хакишевн «Кувшин-башня»

Драматурги

  • 2020 — «Аминбек»
  • 2022 — «Цена обесцененной жизни» (Х. Р. Борхаджиевца цхьаьна). Пьеса зорба тоьхна йу Х. Р. Борхаджиевн «От бед до побед» цӀе йолчу кинги тӀехь[13].

Гочдарш

нохчийн маттера оьрсийн матте

  • А. Хамидовн «Бессмертные»

оьрсийн маттера нохчийн матте

  • Ю. Энтинан «Бременские музыканты»
  • В. Орловн «Золотой цыпленок»
  • А. Толстойн «Приключения Буратино»
  • С. Ахматан «Свекровь и шесть невесток»

Сийлахь цӀераш а, совгӀаташ а

  • «Нохчийн Республикин сийлахь артист» цӀе (2008 шеран 18 февраль, № 39)[14].
  • «Нохчийн Республикин халкъан артист» сийлахь цӀе (2011 шеран 23 декабрь, № 272)[14][15].
  • «Культура кхиоран» некхан хьаьрк (2012 шеран 26 март, № 40-л/с)[14].
  • Къилбаседа Кавказан къоман театрийн «Дозанаш доцу сцена» III-чу фестивалан диплом «ШоллагӀчу планан зударийн роль» номинацехь («Скапен, спаси любовь!» комедехь Зербинеттин роль ловзорна) (2006)[14].
  • Къилба-Кавказан «Южная сцена» II-чу фестивалан диплом «Тоьлушха дуэт» номинацехь (Асьян роль) (2012)[14].
  • «Русский мир» театран фестивалан диплом уггар тоьлуш режиссёран балхан («Сказка о царе Салтане») (2018).

Билгалдахарш

  1. Депортация чеченцев и ингушей глазами свидетелей. arzamas.academy. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  2. Достойный сын Чечни Мималт Солцаев (20 мая 1938 - 11 декабря 2013 гг). Грозный-Информ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  3. Ольга Метёлкина. Северная Осетия становится театральной столицей Северного Кавказа // сайт : газета. — 2006. — 10 майхь.
  4. В Нальчике подвели итоги II фестиваля театров Северного Кавказа «Южная сцена». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  5. Роза Цакаева. Гюльчохра, Султанбек и другие... «Вести Чеченской Республики» (2026 шеран 7 апрель).
  6. Асет Муртазалиева: Мы очень гордимся нашими успехами. ИА «Грозный Информ» (2026 шеран 7 апрель).
  7. В Чеченской Республике пройдет 10-й межрегиональный фестиваль мастеров искусств "Мир Кавказу". Грозный-Информ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  8. Пресс-служба ГАУ "Чеченский государственный театр юного зрителя". И какое чудо в свете. vesti095.ru (2018 шеран 26 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  9. Чеченский государственный колледж культуры и искусств им. В.А. Татаева. Культура.РФ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  10. «Единая Россия» организовала благотворительный показ спектакля для детей из малообеспеченных семей. ЧГТРК «Грозный». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  11. Сайдулаева Р. Асет Муртазалиева: «Ни наша культура, ни национальный менталитет не позволят нам опуститься до театрального китча» // Музыкальный журнал : журнал. — 2021. — № 9. — С. 37.
  12. Пресс-служба ГАУ "Чеченский государственный театр юного зрителя". И какое чудо в свете?.. vesti095 (2018 шеран 26 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  13. Дэти Сулумова. Вчера и сегодня. «Вести Республики» (2016 шеран 29 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  14. 1 2 3 4 5 Министерство культуры Чеченской Республики - Официальный сайт. mk-chr.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.
  15. ChechnyaTODAY.com. Чеченский драматический театр им. Х. Нурадилова отметил свое 80-летие. Чечня Сегодня (2011 шеран 25 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 апрель.

Хьажоргаш