Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ладожски Ӏам

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам

Ладожски Ӏам (оьрс. Ладожское озеро) (иштта Ла́дога; шираллехь — Не́во) — Карелин Республикехь (къилбаседан а, малхбален а бердаш) а, Ленинградан областан (малхбузера а, къилбаседа а, къилба-малхбален бердаш) а Ӏам, Европехь уггаре боккха мерза хи долу Ӏам а, Россехь Байкал Ӏамна тӀаьхьа шолгӀа Ӏам а.

Атлантикан Ӏапказ Балтикан хӀордан бассейнан йукъа йогӀу. Ӏамийн майда: гӀайренаш ца лерича — 17,87 эзар км² а, гӀайренашца — 18,3 эзар км² а[2]; хин барам бу 838 км³ а; йохалла къилбера къилбехьа 219 км а, уггаре йоккха шуьйралла 125 км а. ХӀордан тӀегӀанал локхалла 4,84 м[3][2]. КӀоргалла тайп-тайпана хуьлу цхьабосса йоцуш: къилбаседан декъехь 70 метрера 230 метре кхаччалц, ткъа къилбаседан декъехь 20 метрера 70 метре кхаччалц[4]. Ленинградан областан Приозерск а, Нови Ладога а, Шлиссельбург а, Карелин Республикан Сортавала а, Питкяранта а, Лахденпохья а гӀаланаш йу Ладожски Ӏам йистехь. Ладожски Ӏам чу доьду лаххара а 40 хи а, даккхий Ӏовраш а, арадолуш цхьаъ бен дац — Нева хи[5].

Ӏам къилбаседа декъехь кхоъ йоккха бухта йу: Свирски а, Волховски а, Шлиссельбургски голаш[6].

Приладожье:

  • Къилба Приладожье — къилбера Карели;
  • Малхбалера Приладожье — Карелин Олонецки кӀоштан;
  • Къилбера Приладожье — Кировски и Волховски кӀошташкахь Ленинградски областан;
  • Малхбузера Приладожье — Карельски лаг[7].

Этимологи

Ширачу оьрсийн Несторан летописехь XII бӀешарахь хьахош ду «боккха Ӏам Нево» аьлла (шеко йоцуш зӀе йу Нева хин цӀарца (иштта хьажа:фин. neva «уьшал а, уьшал а»)[8]. Ширачу скандинавин(оьр.)нохч. сагашкахь а, ганзан гӀаланашца бинчу барташкахь а Ӏам олу Алдога[6].

XIII бӀешо долалуш дуьйна лелайо Ладожски Ӏам цӀе, иза схьайаьлла Ладога гӀалара, шен рогӀехь шен цӀе эцна Волхов хин лахарчу декъехь изза цӀе йолчу хин ӀиндагӀера, финийн маттара alodejoki — «лаьмнашкахь долу хи» бохучу маьӀнехь[8]. Кхин хила тарлуш долу Ӏам цӀеран схьадовларш ду: карелийн маттара aalto — «тулгӀе» бохург, цундела карелийн aaltokas — «тулгӀе» бохург); диалектан оьрсийн дашах алодь, йиллина Ӏам а, йа шуьйра хин аре а бохург ду.

Ладога цӀе йукъара йу хин а, Ӏам а, гӀала а. Дукха хан йоццуш кхаччалц, дерриг а къаьсташ дацара, муьлха цӀераш йу хьалхалера. ГӀалин цӀе йу Ладога Ӏам тӀера схьайаьлла (фин. *aaldokas, aallokas «тулгӀе санна» — aalto «тулгӀе»), я Ладога хин цӀарах (хӀинца — Ладожка, фин. *Alode-joki, цигахь alode а, aloe а — «лоха меттиг» jok(k)i — «хи»).

Т. Н. Джексона йаздо, «хӀинцале лара мегар ду ала мегар ду тоьшаллаш дина, хьалха хин цӀе хьалайаьлла хилар, цул тӀаьхьа гӀала, цул тӀаьхьа бен Ӏам ца хилла». Цундела цо йуьхьанцара лору Ладога боху гидроним фин. *Alode-jogi (joki) «лахара хи». ГӀалин цӀе, шира-сканд. Aldeigja, хин цӀарах схьайаьлла, цул тӀаьхьа славянийн бахархоша схьаэцна, ald → lad метатезаца шир.-оьрс. хийцина. Ладога. Финнийн а, шираоьрсийн а дешнийн скандинавийн зӀе йуьззина тӀечӀагӀъйо археологин хаамашца: скандинаваш дуьххьара гучубевлла Ладога тӀехь 750-гӀа шераш дуьйлалуш, вуьшта аьлча, славянашна хьалха цхьа-ши итт шо хьалха[9].

Э. А. Хелимскийс, мелхо а, германийн этимологи кховдадо. Цунна хетарехь, Ӏамийн цӀе йуьхьанцара йу — шира-сканд. *Aldauga «шира Ӏам». И гидроним йоьзна qe германийн меттанашкахь Нева (Ладога Ӏам тӀера схьайолу) цӀарца — «керла». Йукъарачу кепехула *Aldaugja, цу дашо луш хилла шира-сканд. *Aldaugja «Ладога (гӀала)»[10].

Физически а, географин а характеристика

Ӏам кхоллабаларан истори

Палеозойн муьрехь, 300—400 млн шо хьалха, хӀинцалера Ладожски Ӏам бассейнан йерриг аре хӀордо дӀалаьцна йара. ХӀетахьлера Ӏаьмнаш — гӀамара тӀулг а, гӀум а, поппарш а, кир-маьӀда а — дӀахьулдо гранитах а, гнейсах а, диабазах лаьтта кристаллически бух йуткъа шаршу (200 метр сов).

Ладожски Ӏам къилбаседан дакъа Ӏуьллу Балтикан дуьхьало тӀехь, ткъа къилбаседа дакъа Ӏуьллу Малхбален Европан платформехь. Ладогана уггаре гергарчу кӀошташкахь щитан къилбаседан доза гергарчу хьесапехь дӀадоьду Выборг — Приозёрск — Видлица хин чудоьдучу меттигца — Свир хин хьостаца.

ХӀинцалера рельеф кхоллайелла Ӏаьнан жигаралла бахьана долуш (тӀаьххьарниг, Валдайн Ӏаьнан мур, чекхбаьлла 12 000 шо гергга хьалха). Коьрта бахьанаш дара дуьненан Ӏапказийн тӀегӀан тӀаьхь-тӀаьхьа хьаладалар, Голоценехь Балтикан хӀордан Ӏамехь хиллачу резервуарийн тӀегӀанехь а, режимехь а хийцамаш хилар, мерзачу Ӏаьмнашкара хи чудалар а, цуьнан йозалла а — латта хьаладалар долало (ткъа дӀадоьду).

Ладожски котлованан къилбаседа дакъа Ӏаьнах маьрша хилла гергарчу хьесапехь 14 000 шо хьалха. Йуьхьанца паргӀатъйаьллачу меттигехь бара йозуш йоцу приледникови Ӏам, иза дӀабоьду Балтикан Ӏаьнан Ӏам чу. Балтикан Ӏаьнан Ӏам хьалабаьллачу хенахь, Ладога цуьнан дакъа хилира 13 300 шо хьалха ца тӀаьхьа. Хьалхарчу муьрехь бассейнаш вовшахкхетта Приневан тогӀехь. Карелин перешейка къилбаседа дакъа, 12 200 шо гергга хьалха, Ӏаьмнаш Ӏаьмнашна йукъара паргӀатдаьхначул тӀаьхьа, Ӏаьмнаш зӀене довла долийна, кхузаманан къилбехь йолчу шуьйрачу боьранехула — Хейниокан хидоькъе олучу боьранехула. Приневан тогӀехь кӀоштахь йолу хидоькъе, жим-жима готталуш, лаьттира Балтикан Ӏаьнан Ӏам йухабаллалц. Швецин йуккъера Ӏаьмнаш йухадовларо 10 300 шо гергга хьалха хӀинцалера Биллингенан охьане йолчу кӀоштахь Ӏаьмнаш схьаделира, масех шарахь бен Балтикан Ӏаьмнаш 25—28 метр хӀордан тӀегӀан тӀе охьа ца довлу.

Балтикан бассейнан эволюцин Иолдин муьрехь (10 300—9 500 шо хьалха) Ладога йисира Ӏам санна, хьалха Хейниок хидоькъе дӀалаьцначу меттигехула хи дӀадоьдуш. Ӏамийн майда хаъал жимъйелира, къаьсттина къилбаседан декъехь[11].

9500 шо хьалха Анцилусан мур болалуш, Балтикан бассейнан хин барам хьалабаьлла 15—20 метр[12], цуо бахьана до Хейниокан хидоькъехула бассейнаш йуха вовшахкхетаре. Анцилусан Ӏамехь хин тӀегӀан хаддаза хьаладаларо бахьана дира Ладожски Ӏам тӀехдалар 9300—9200 шо гергга хьалха, къаьсттина билгалделира кхузаманан бассейнан къилбаседан декъехь. Таханлера Йоккхачу Бельтан боьранан кӀоштахь Дана хи гучудаларо, жим-жима лахделира Анцилусан Ӏам хин тӀегӀан, 9000 шо гергга хьалха хӀордан тӀегӀан тӀе кхаьчна. Оцу хенахь гергахь Ладога йуха а Балтикан бассейнах дӀакъаьстина, цуьнан хин тӀегӀан хаъал лахделира таханлерачу тӀегӀанел. Хейниокан боьра дӀабаьлла, къилбаседа Карелин перешеекехь кхузаманан Ӏаьмнаш кхолладелира.

Йукъара тӀеэцна ду, 9000—5000 шо хьалха Ладожски Ӏам Вуоксы хин каналийн системехула Выборган бух чу дӀабоьдуш хилар. Вещево эвлана гергахь хилла дӀасадоккху лерга йуххехь[13].

5700[14] йа 5000 шо[11] хьалха Сайма Ӏам хиш дӀасакъаьстина Иматра кӀоштан Салпаусселькя-I рагӀехула, кхуллу хӀинцалера канал Ладога чу Вуоксы системехула, хаъал алсамдаьккхина Ӏам Ӏоман бассейн.

5000 эзар шо гергга хьалха Ладожски Ӏам хьалабаккха буьйлабелира, цуьнан бахьанаш дукхахьолахь доьзна ду Сайма система йукъайаьллачул тӀаьхьа Ӏам хин балансан чудогӀу дакъа алсамдаларца. Вуокси хин системехь хӀинцалера хин Ӏовран агӀо кхоллайаларна а, Нева хи хьаладаларна а йукъахь Ладожски Ӏам тӀера хи дӀадаларан механизм къийсаман тема йу. Ладожски трансгресси, Йоккха Ладоган латтан профилан 1 мах хадорца, хилла 5700—3400 шо хьалха карара хан кхаччалц[15].

Ӏам къилбаседан а, къилбаседан а дакъош цхьабосса доцу изостатикан хьаладовларо кхачийна Ладожски Ӏамийн бассейн къилбаседа агӀор «тӀекӀелдалар». ХӀетахь Приневски тогӀехь хилла Мга хи, цуьнан ӀиндагӀ хилла кхузаманан Неван хьостан меттигехь, ткъа Тосна хи, иза Фински заливе чудоьду, хин дӀасакъастарца къаьстина кхузаманан Ивановски лерга йуххехь йолчу меттигехь. Ладожски Ӏам къилбаседан декъехь хин тӀегӀан хьаладаларо бахьана дира Мга хин тогӀи хи чудаларе а, Мга-Тосно хидоькъе а гергарчу хьесапехь 2500 шо хьалха (кхин мах хадор 4500 шарера 1200 шо хьалха). Цул тӀаьхьа тогӀи кӀаргъйаларо кхоьллина хӀинцалера Нева. Нева кхоллайеллачул тӀаьхьа Ӏам 12-13 метр охьабаьлла.

Ладожски Ӏам Балтикан Ӏаьнан Ӏаьман дакъа санна (12 200—10 500 шо хьалха). Сийначу сизо билгалдоккху 13 300 шо хьалха хиллачу лайн чкъоран доза.
Ладожски Ӏам Анцилус Ӏам дакъа санна (9300—9200 шо хьалха). Баьццара сизо билгалдоккху Йолдиа хӀорд хиллачу хенахь Ладожски Ӏам къилбаседан бердан йист лаьттина меттиг Иольдиеван хӀорд хиллачу хенахь
Ладожски Ӏам бердан йист, Нева хи хьаладалале (4500—2500 шераш хьалха) уггаре а лакхара Ладога трансгресси хиллачу муьрехь. Мга а, Тосна а хин тогӀеш а, иштта царна йуккъера хиш дӀасадаржар а гойту.
Sortavalan saaristoa-2.jpg
Ладожски Ӏам Сортавала кӀоштехь

Ладожски Ӏам чохь метеоритийн кратер (Ладожски астроблема)

2000-гӀа шерашкахь дуьйцура Ладожски Ӏам метеорийн схьабаьлла хилар. Къилбаседа, кӀорга дакъа эккхийтаран кратер йу, ткъа дисина, кӀорга доцу дакъа кхолладелла лаьтта охьайоьжначу меттигехь. Тохар-эккхийтарца оплавлени а, куьзганан и хиларан а тоьшаллаш, ткъа иштта далхощ базальташ (йа тагамиташ) хиларан тоьшаллаш, тӀечӀагӀдо Кальдеран схьадалар. Кратер кхоллайелла лоруш йу гергарчу хьесапехь 38, эзар шо хьалха, диаметр гергарчу хьесапехь 80 км йу. Иза кхоьллина стигалан дегӀ 11 км диаметр йолуш, 17 км/с чехкалла йолуш лоруш ду[16][17].

Климат

Ладожски Ӏамна тӀехула климат барамехь йу, йуккъера континентан тӀера йуккъера хӀордан тӀе дӀайоьду. И климатан тайпа кхетадо географин меттигца а, Ленинградан областан билгало йолчу атмосферан циркуляцица а. Иза доьзна ду лаьттан тӀе а, атмосфере а кхачалуш йолу малхан йовхо мелла а кӀезиг хиларца[18].

undefined

Маьлхан йовхо кӀезиг хилар бахьана долуш, мокхаз меллаша дӀадоьду. Йуккъера барамехь 62 маьлхан де хуьлу шарахь. Цундела шеран дукхахдолчу декъехь мархаш йолу, мархан погода а, тидаме доцу серлонаш[18]. Денан серлонан сахьташ тайп-тайпана ду Ӏаьнан малхбузехьа 5 сахьт 51 минот тӀера аьхкенан малхбузехьа 18 сахьт 50 миноте кхаччалц. Ӏамехь «кӀайн буьйсанаш» олуш йолу хан хуьлу хутоссург баттахь 25—26-гӀа деношкахь, малх горизонтана 9° сов лахахь ца хуьлу, ткъа суьйренан боданаш Ӏуьйранна цхьаьнакхета бохург санна. КӀайн буьйсанаш чекхйовлу мангалан беттан 16-17-гӀа деношкахь. Верриг а кӀайн буьйсанаш 50 дийнал сов йу. ЦӀеначу стигалшна кӀел горизонталан тӀехь йуккъера баттахь ма-дарра малхан зӀенарийн амплитуда 25 МДж/м² гӀуран баттахь дуьйна 686 МДж/м² июнехь кхаччалц йу. Мархаш хиларо лахйо йуккъера шарахь йерриг малхан радиаци 21 %, ма-дарра малхан радиаци 60 %. Йуккъера шарахь йерриг радиаци йу 3156 МДж/м²[19].

Ша Ӏам боккха тӀеӀаткъам бо климатан хьелашна. Иза билгалдолу климатан билгалонашна экстремал мехаллаш нисъйарца а, континентан хӀаваан массанаш Ӏам тӀехула чекхйовлуш хӀордан хӀаваан массан амал дӀалоцуш а, Ӏам тӀехула чекхдовлуш, цара карадерзадо хӀордан хӀаваан массан амал. Ладожски Ӏам кӀоштахь хӀаваан йуккъера температура +3,2 °C йу. Уггар шийлачу беттан (чиллин бутт) йуккъера температура −8,8°С, уггар йовха (мангалан бутт) +16,3°С. Шарахь йуккъера йочанийн барам бу 475 мм. Баттахь уггар кӀезиг йочанаш хуьлу чиллин бутт-бекарг бутт (24 мм), уггар дукха хуьлу товбецан бутт (58 мм)[20].

Дерриг шарахь Ладоски Ӏам дукхах долчу декъехь малхбузера а, къилба-малхбузера а мох лела. Йуккъера баттахь мохан чехкалла Ӏам йиллинчу декъехь а, дукхахдолчу гӀайренаш тӀехь а эсаран беттан кхолламан бутт/чиллин бутт кхаччалц 6—9 м/с, ткъа бисинчу беттанашкахь 4—7 м/с. Бердашца йуккъера баттахь мохан чехкалла хийцало 3—5 м/с. Тийна мур наггахь бен ца хуьлу.

Эсаран баттахь Ладожски Ӏам тӀехь дукха хьолахь 20 м/с сов догӀанан мох хуьлу, уггаре йоккха мохан чехкалла 34 м/с кхачало. Йерриг бердашца мох гуш бу аьхка тийначу, маьлхан деношкахь а, шерачу буьйсанашкахь а. Ӏам тӀера мох дӀаболало Ӏуьйранна 9 сахьт даьлча гергахь а, дӀадоьду сарахь 8 сахьт даллалц а, 2—6 м/с чехкалла йолуш а, 9—15 км чуьра дӀасадаьржина а. Дохка дукха хуьлу бӀаьстехь а, аьхке чекхйолуш а, гурахь а.

Хийисташ а, бухара рельеф а, Ӏам гидрографи а

Европехь уггаре даккхий Ӏаьмнаш [21]
Ӏам Майда
тӀехуле
хи, км² 		Объём,
км³ 		Лаьттан меттиг
(мохк)
Ладожски 17 870 838 Росси
Онежски 9720 295 Росси
Венерн 5550 153 Швеци
Псковско-
Чудски 		3550 25,2 Росси
Эстони
Веттерн 1900 72 Швеци
Сайма 1800 36 Финлянди
Белое 1290 5,2 Росси
Выгозеро 1140 7,1 Росси
Меларен 1140 10,0 Швеци
Пяйянне 1065 18,1 Финлянди
Ильмень 1200 2,85 Росси
Инари 1000 28,0 Финлянди

ГӀайренаш йоцу Ӏам 17, 6 эзар км² (гӀайренаш йолуш — 18, 1 эзар км²)[22]; цуьнан йохалла къилбаседера къилбехьа 219 км, ткъа уггар йоккха шуьйралла 138 км. Ӏамийн хин барам бу 908 км³. Иза 12-зза алсам ду шарахь цу чу догӀучу хишца а, Нева хино арадоккхуш долчул а. Ӏамийн хин тӀегӀанехь шеран муьран хийцамаш кӀезиг бу, Ӏам тӀехулара майда йоккха хиларна а, цу чудогӀучу хин барамехь шарахь хийцадалар мелла а жима хиларна а[23]. ТӀаьххьарниг доьзна ду Ладожски Ӏам гулдаран меттигехь даккхий Ӏаьмнаш хиларца а, массо а коьртачу хин Ӏоврашкахь гидрашеддаш генаш хиларца а, цара цхьаьна дерриг шарахь хи цхьабосса чудалар латтадо.

Ӏам бердан йист 1000 км сов йу[24]. Къилбаседан бердаш, малхбузехь Приозерскера малхбалехь Питкяранте кхаччалц а, дукхах дерг лекха ду а, тархаш йолу а, чӀогӀа хедойна а, кхуллу дуккха а ахгӀайренаш а, готта заливаш а (фьордаш а, шхераш а), ткъа иштта кегий гӀайренаш йу проливашца къаьстина. Къилбаседа бердаш лоха ду, кӀеда чудоьжна, Ӏам неотектонан субмеридионан агӀордаккха бахьана долуш хи хьаладолуш ду[25][23]. Кхузахь Побережье дӀасадаржийна ду кӀорга йоцучу мелямаш а, тӀулгийн рифашца а, банкашца. Ӏам къилбаседан декъехь йу кхоъ йоккха бухта: Свирски а, Волховски а, Шлиссельбургски гола[22]. Малхбален берд мелла а дӀасахадийна бу, цу чу хьалаиккхина ши залив йу — Лункуланлахти а, Уксунлахти а — Ӏамца къаьстина Ладоган уггаре даккхийчу гӀайренех цхьаъ — Манцинсаари. Шуьйра гӀум-аренаш йу кхузахь. Малхбузера берд кхин а кӀезиг хадийна йу. Иза дӀайуьзна йу ийначу хьуьнца а, гаьннашца а, нийсса хин йистте кхаччалц, цуьнца дӀасадаржийна маьӀданаш тархаш Ӏуьллуш. ТӀулгийн раьгӀнаш дукха хьолахь дӀасадаьржина мысашкара генна Ӏам чу, кхераме хи бухара ӀиндагӀаш кхуллуш.

Ладожски Ӏам бухара топографи билгалъйолу къилбера къилбехьа кӀоргалла алсамъйаларца. КӀоргалла тайп-тайпана хуьлу цхьабосса йоцуш: къилбаседан декъехь 70 метрера 230 метре кхаччалц, ткъа къилбаседан декъехь 20 метрера 70 метре кхаччалц. Ӏам йуккъера кӀоргалла 50 метр йу, уггаре йоккха кӀоргалла 233 метр йу (Валаам гӀайренан къилбехьа)[25]. Къилбаседан декъан бух цхьабосса бац, ӀиндагӀашца дӀасабаржийна бу, ткъа къилбаседан дакъа тийна а, цхьабосса дӀасадаржийна а ду. Ладожски Ӏам Россехь уггар кӀоргачу Ӏамех иттолгӀа меттиг дӀалоцуш бу.

Ладожски Ӏам тӀе хьажар
Ладога штормит.jpg
Мыс Раханиеми. Сияние 18 августа 2003 года.jpg
Laadoga pkallas 2005.jpg
Валун у Видлицы.jpg
Ладога. Закат на озере Куореярви.jpg
Ладога. Шторм Къилбаседан серло Видлицана уллохь долу тарх Малхбузе луларчу Куореярви Ӏам тӀехь

Ладожски Ӏам къилбаседехьара бердашца шера хилар 2—2,5 м а, малхбален бердашца 1—2 м а, хин йистера меттигашкахь 0,3—0,9 м а, Ӏам йуккъехьа 4,5 м кхаччалц совдолу. Уггаре лахара шера хилар гуш дара Волховн голахь (0,5—1 м), ткъа уггар лекха хилира Валаман гӀайренийн малхбузехь (аьхка 8—9 м, Ӏаьнан 10 м сов)[26]. Ӏам хаддаза агитаци ловш хуьлу. ЧӀогӀа дарц долчу хенахь хи кхехка, тулгӀенаш йерриге а бохург санна чопаш дӀайуьзна хуьлу[22]. Хин режим билгалъйолу хьалайаларца хьаладовларан хилам (хин тӀегӀан хийцадалар шарахь 50—70 см, уггаре дукха 3 м кхаччалц) а, сейшашца (3—4 м кхаччалц), догӀанан хенахь тулгӀенийн локхалла 6 м кхаччалц. Ӏам мерза хуьлу гӀуран бутт (хӀордан йистера дакъа) а, чиллин бутт (йуккъера дакъа) а йукъахь, дӀасакъаьста оханан беттан а, хӀутоссург беттан а. Йуккъера дакъа чӀогӀа Ӏаьнан хенахь бен ца хьулло чӀогӀа Ӏаьнан. Ӏаьнан йеха а, чӀогӀа а шело хилар бахьана долуш, Ӏам чохь долу хи чӀогӀа шийла дуьсу аьхка а; лакхарчу йуткъачу тӀегӀанехь а, бердан асанехь а бен йовхо ца хуьлу. Температура тайп-тайпана йу Ӏам йуккъера, кӀоргачу декъехь а, бердашца а. ТӀехула хин температура августехь кхачало къилбехьа 24 °C кхаччалц, йуккъехь 18—20 °C, бухахь 4 °C гергга. Ӏаьнан муьрехь Ӏаьнан бухахь температура 0—2 °C хуьлу. Хи мерза а, цӀена а ду (промышленни нехашца бехйина участкаш йоцург)[25], чӀогӀа кӀезиг дӀасадаржийна минералан латтанаш а долуш. Хи гидрокарбонатан классе догӀу (кальцин а, магнийн а латтанаш кӀезиг ду, никель а, алюминий а мелла а алсам ду).

Хин йуккъера температура горизонташца Ӏам кӀоргачу къилбаседан декъехь

(°C):[27]
Горизонт м ХӀутоссург бутт Асаран бутт Мангалан бутт Хьаьттан бутт Товбецан бутт Эсаран бутт Лахьанан бутт
0 1 3 9 14 12 8 5
10 1 3 5 11 12 8 5
20 1 3 4 7 10 8 5
50 1 3 4 4 5 7 5
100 1 3 3 4 5 5 5
200 2 3 3 4 4 5 5

Бассейн а, гӀайренаш а

Ладожски Ӏам чу догӀу 35 хи[28]. Уггар доккха хи ду Свирь хи, цо хи дохьу Онежски Ӏам тӀера. Иштта Ӏамна хи схьаоьцу Вуокса хица Саймаа Ӏам тӀера[29], ткъа Волхов хица Ильмень Ӏам тӀера. Морье а, Авлога а, Бурная а, Кокколанйоки а, Соскуанйоки а, Иййоки а, Тохмайоки а, Янисйоки а, Сюскюянйоки а, Уксунйоки а, Тулемайоки а, Мийналанйоки а, Видлица а, Тулокса а, Олонка а, Обжанка а, Воронежка а, Сяс а, Лава а, Рябиновка а, Нази а кхин берш. Нева — цхьаъ бен доцу хи ду Ладожски Ӏам чуьра арадолуш.

undefined
undefined

Хигулдаран бассейн майда йу — 258 600 км². Гергарчу хьесапехь 85 % (3820 мм) чудогӀучу хин балансан догӀу хин чудаларца, 13 % (610 мм) охьаоьгучу хино, 2 % (90 мм) — лаьтта бухара хи чудаларца. 92 % гергга (4170 мм) арадолучу хин баланс дӀайоьду Нева хин Ӏоврашка, ткъа 8 % (350 мм) хин тӀехула дӀасадаларе[30]. Ӏамийн хин барам хаддаза лаьтташ бац. Цуьнан лестамаш дика гуш бу, хи чу хьаладолуш долчу тӀулгийн тӀехула сирла сиз санна.

Ладожски Ӏам чохь ду гергарчу хьесапехь 660 гӀайре (1 гектар сов майда), йерриг майда йу 435 км². Царах гергарчу хьесапехь 500 гулделла Ӏам къилбаседан декъехь, скерри олучу кӀоштахь, иштта Валаам архипелаган йукъахь (гергарчу хьесапехь 50 гӀайре, шайна йукъахь Байевое гӀайренаш а йолуш), Малхбузера архипелагехь, Мантсинсаари гӀайренийн тобанехь (гергарчу хьесапехь 40 гӀайренаш)[31]. Уггаре даккхий гӀайренаш йу Риеккалансаари (55,3 км²) а, Мантсинсаари (39,4 км²) а, Кильпола (32,1 км²) а, Тулолансари (30,3 км²) а, Валаам (27,8 км²)[26].

Ладожски Ӏам тӀера гӀайренех уггаре а гӀарабевлла бу Валаман гӀайренаш — гергарчу хьесапехь 50 гӀайренах лаьтта архипелаг, гергарчу хьесапехь 36 км² майда йолуш, Валааман монастырь коьрта гӀайрен тӀехь хилар бахьана долуш. Иштта дика йевзаш йу Коневец гӀайре, цигахь а йу монастырь.

Вид с о-ва Кильпола.jpg
Fortress Oreshek.jpg
Ладожское озеро. Мыс Рихиниеми.jpg
Russland fluss Swir 200608020007.jpg
Priroda Valaamskogo arhipelaga.jpg
Кильполан гӀайре Ореховийн гӀайре Рихиниеми мара Свирь хи Валааман гӀайренаш

Флора а, фауна а

Ладожски Ӏам къилбаседа а, малхбале а бердаш йуккъера тайган подзонан йукъа догӀу, ткъа къилбаседа а, малхбузера а бердаш къилба тайган подзонан йукъадогӀу. Йуккъера тайга билгалъйолу бухахь коьллаш доцуш базанан генаш- черничникашца а, дӀакъевлина древостойш а, хаддаза сирла баьццара корсамаш а йолуш. Къилбаседа тайган подзонехь Ӏаьржа баганан тайпа дитташ ду коьллашца, бухахь дитташ ду наггахь хьех а, лега а, ӀандагӀа а гучуйолу бецан ярус дакъалоцу йолу ножан хьунан бецаш а, ткъа мокхазан кӀорнеш кӀезиг кхиъна йу йуккъерачу тайгахьчул. Уггаре а билгало йолу хьуьнан тайпа ду базанан хьунан-кисличникаш[26].

Ӏамийн гӀайренаш тӀулгаш долуш йу, лекха, наггахь ирча, бердаш 60—70 метре кхаччалц лекха долуш. Уьш хьуьнца дӀасадаржийна ду, наггахь Ӏаьржа ала мегар долуш йа кӀезиг ораматаш йолуш[26]. Ӏам къилбаседа а, къилба-малхбузера а бердаш, 150 километр генахь, дӀасадаржийна эрзаш а, томариш а. Уьш хин олхазаршна тховкӀелонаш а, бен бан меттигаш а йу[22]. ГӀайренаш тӀехь дуккха а чайкийн беннаш ду, цигахь кхуьу Ӏаьржа баллаш а, брусникаш а, даккхийчарна тӀехь жӀаьлин нускал хуьлу[31].

Ладожски Ӏам тӀехь 120 тайпа лакхара хин ораматаш йу. ГӀайренийн бердашца а, материкца а дӀасайаьржина 5—10 метр шуьйра Ӏаьмнаш долу аса. Тайп-тайпана макрофитийн йукъараллаш кхиоран Ӏалашонца кӀорга дӀасадаржийначу бухахь. Оцу меттигашкахь тӀех кхиъначу асанан шуьйралла 70-100 метре кхочу. Хин ораматаш йерриге а бохург санна йац Ӏамийн малхбален а, малхбузера а бердашца. Ӏамийн йиллинчу хиш чохь ораматаш кӀезиг йу. Цунна новкъарло йо йоккха кӀоргено, хин температура лахара хиларо а, дӀасадаржийна кхачанан латтанаш лахара хиларо а, даккхий буьртигаш долу бухара Ӏаьмнаш хиларо, кест-кеста а, чӀогӀа а тулгӀенаш леларо. Цундела уггаре а тайп-тайпана ораматаш йу Ладоган къилбаседан, шхерийн кӀоштахь. Ӏам чохь Ӏаш йу 154 тайпа диатомаш а, 126 тайпа баьццара Ӏаьмнаш а, 76 тайпа сийна-баьццара Ӏаьмнаш а хин буцаш. Ладожски Ӏам кӀоргачу хиш чохь 60 000—70 000 микроорганизм бен йац цхьана см³, ткъа тӀехуларчу тӀегӀанехь 180 000—300 000 микроорганизм йу, гойту Ӏам ша-шех цӀанваларан ницкъ ледара хилар.

Ладожски Ӏамехь билгалдаьккхина 378 тайпа а, сорташ а планктонан дийнаташ. Цу тайпанех ах сов коловратокаш йу. Уггаре аттаха дерриг тайпанийн доьлгӀа дакъа ду, ткъа ветвистоусан а, веслоногин искогбергаш а цхьаьна 23 процент йу. Ӏам чохь уггаре а даьржина зоопланктонан тайпанаш ду дафниш а, циклопаш а. Ӏам бухахь Ӏаш йу хин букъбоцу дийнаташ доккха тоба. Ладогехь карийна 385 тайпа (уггар хьалха тайп-тайпана искогбергаш). Бентонин фаунна йукъахь алсам йу сагалматаш, ах сов массо а бентонин акхаройн дийнаташ — 202 тайпа. Цул тӀаьхьа догӀу нӀаьнаш (66 тайпа) а, хин веччалг, йа гидрокаринаш а, моллюскаш а, искогбергашах тера, кхин а.

Ӏам хьал долуш бу мерзачу хишкарчу чӀерийца, уьш хиш чу дӀакхелха, кӀорнеш йан. Ладожски Ӏам чохь 53 тайпа а, тайпана а чӀерий ду: ладожски Ӏад а, лосось а, бакъ чӀара а, палия а, сиги а, ряпушка а, корюшка а, чабакх-чӀара а, сырть а, синец а, густера а, краснопёрка а, жерех а, йей а, судак а, плотва а, окунь а, гӀазкхийн чӀара а, налим а кхин берш. Адамийн Ӏаткъамо резервуарна лахдо мехала чӀерийн — лососан а, бакъ чӀаран а, палиян а, Ӏамийн а, хин а сиган, кхин а — ткъа атлантикан иргӀу а, волховн чиган а дӀайаздина ду Россин ЦӀен тептаре. Уггаре а йалта луш йолу меттигаш йу Ӏамийн кӀорга йоцу къилбаседа дакъа, 15—20 м кхаччалц кӀоргалла йолуш, цигахь гулъйина йу коьрта чӀерийлецаран индустри, ткъа уггар кӀезиг йалта луш йолу меттигаш йу къилбаседан шхеррийн кӀошт[27]. ИргӀун Финляндин заливера Нева хин йистехь дӀакхелха, Волховехь а, кхечу хишца а кӀорнеш йан[22]. Ладожски Ӏам къилбаседа а, къилба-малхбален а бердашца хуьлу судак. Лосось Ӏам тӀехь Ӏаш йу, гурахь уьш дӀайоьлху шаьш кӀорнеш йеш йолчу хиш чу. Ладожски Ӏамехь а, Волховхь а кхиош ду кӀайн чӀерий, сибрехан иргӀун, кхин долу чӀерий[23].

Приладожехь 17 отрядаш йукъадогӀуш долу 256 олхазаран тайпа ду. 50 сов тайпа дӀайаздина гурахь а, бӀаьстехь а йукъахь. Приладожья миграцин зӀеш дӀасадаьржина Исландера ХӀинди кхаччалц а, Къилбаседа Африкера Керла Латта кхаччалц а. Къилбаседа Приладожье уггаре а олхазаршна товш меттиг йу. Кхузахь каро йиш йу дӀасалела поганкаш а, гӀургӀазаш а, гӀезаш а, бедаш а, хин бадаш а, чайкаш а, крачкиш а, гӀаргӀули а, пастушкови, ткъа иштта бен бан меттигаш йу бедан а, Ӏаьмнаш долу бедаш а, кӀуж болу черниш а, цӀен корт болу ныркаш а, чайкаш а, крачокаш а, йоккха а, йуккъера кроншнепаш а, йоккха веретенник а, травник а, дашо ржанка а, кхин а хин бадаш, сира гӀаргӀули а, орлан-белохвост а, скопаш а, бухӀа а, маж йалла неясыть а, Ӏаман бухӀа а цхьа могӀа кхин а олхазарш. Къилбаседан шхераш — бен бан меттиг йу сира йоьхь йолу поганкаш а, йаккхий а, йуккъера а, крохаляш а, чайкаш (шайна йукъахь хӀордан чайка а, клушаш а), крачкаш а (цу йукъахь йу полюсан крачкаш) а, куликаш а, кхин а дуккха а тайпанаш. Йукъахь хенахь тидам бо арктикан бедан а, куликаш а[32].

Ладожски Ӏамехь Ӏаш ву цхьаъ бен воцу ластоноги векал — Ладожски нерпан чӀагарийн мухӀар. Ӏам чохь долчу нерпан бахархойн терахь 4000—5000 стаг ву (2000 шарахь дуьйна). Тайпа ЦӀен тептаре йаздина ду[33].

Экологически проблемаш

Дуьненан ШолгӀа тӀом чекхбаьлча Хейнясенмаа гӀайрен тӀехь тӀеман радиоактивни хӀуманашца эксперименташ йира, йийсаре лаьцна эсминец а йолуш, «Кит» цӀе хийцира, Ӏалашъйаран меттиг санна гӀуллакх деш. Иштта эксперименташ йира Коневец гӀайрен тӀехь, цигахь тӀом чекхбаьлчахьана 1996 шо кхаччалц экспериментан станци йара, цигахь керла тайпа герз а, лелха хӀуманаш а кечъйира, теллира фосфорорганан дӀовша табунан а, заринан, заринаш а, зоманаш а акхарошна йеш йолу Ӏаткъам[34].

Талламаша гойту Ладожски Ӏам дӀабоьдуш хилар. 600 гергга промышленни предприятеш (Волховн алюминийн завод а, йовхонан электростанцеш а, котельниш а, мехкадаьттан химин а, асфальт-битуман а продукцин объекташ, пиролиз, ткъа иштта автомашинийн а, йагоран дӀакхийсуьйла хьуьмнаш а), шайна йукъахь целлюлозан а, кехатан а заводаш (Сяськин целлюлозан-кехатан комбинаташ а, Светогорски а, Приозёрски (дакъоьвлина 1986 шарахь) кехат деш йолчу заводаша а, масех бӀе йуьртабахаман предприятеша а промышленностан нехаш дӀакхуссу Ладожски Ӏам чу а, цуьнан хин йистошца а. Царех цхьа кӀеззиг бен йац кхузаманан дарбанан гӀирсаш болуш[35].

undefined

1970-гӀа шерашкахь Ладожски Ӏам уггаре а цӀена лоруш дара лелаш йолчу стандарташца, I классан хин дикалла лоруш йара[36].

undefined

Тахана Ладога Ӏам лоруш бу йуккъерачу барамехь бехдина Ӏам, III классан классе. Цхьадолчу Ӏамийн гӀайренаш тӀехь гучудаьлла радиоактивни бехадалар[34].

Ӏамийн цхьацца кӀошташкахь чолхе радиацин хьал доьзна ду ядеран а, радиацин а кхераме объекташ а, установкаш а хиларца а, уьш болх барца а, иштта цу тайпа установкашкахь бохамаш хиларан тӀаьхьалонаш хиларца а. Масала, радиоактивни хӀуманаш дан меттигаш хилла Кугрисаари а, Макаринсаари а, Хейнасенмаа а, Ровелуото а, Мекерикке а, Безымянный 1 а, Безюмянный гӀайренаш тӀехь. 2001—2003 шерашкахь бинчу хьалхара талламаша билгалъйаьккхира лакхахь хьахийначу ворхӀ гӀайрен тӀехь 25 радиоактивни бехалла йолу меттиг, йерриг майда гергарчу хьесапехь 30 000 еакӀов метр йара. 2015-чу шарахь Ӏедалан контракт йира и меттиг меттахӀотто.

2000 шеран хаамашца, Ладожски Ӏам къилбаседа бердан декъан бухара хиш чохь а, цу чу догӀучу хиш чохь а никелан а, цӀестан а, цинкан а, дашийн а, кадмийн а, кобальтан а концентраци герга йу дерриг придонни хин йуккъера концентрацина. Эчиган концентраци кхузза лакхара йу Ӏамийн хиш дуьненан йуккъерачу барамел, хин хиш 13-зза лакхара йу. Ладоган бассейнан дӀасадаржийначу кепехь хала металлийн нийса доцуш лакхара тӀегӀан долу ши меттиг билгалъйаьккхина: Морье хин эстуарийн зона, цигахь никелан, кадмийн, цӀестан концентраци фонан мехаллел совйолу 20 а, 10 а, 3-зза, догӀуш ма-хиллара, Петрокан гӀапан цӀастан а, цинкийн а, чулацам а, 2000 меттиг а, ткъа 20-зза, а 10-зза лакхара фонан мах хадорал, догӀуш ма-хиллара. Къаьсттина чӀогӀа микробийн бехалла йу Волховн бухтан кӀошташкахь, малхбален бердашца (Олонка а, Тулокса а, Тулемайоки хин Ӏовраш), къилбаседан бердан масех кӀошташкахь (Приозерск а, Питкьяранта а, Лахденпохья а). Луьра микробийн а, токсикан а бехдар гуш ду Свиран голахь а, малхбален бердан масех кӀоштахь а (Обжанка а, Видлица а хин Ӏовраш)[37].

2008 шарахь дуьйна Карелехь Ладожски Ӏамна къилбехьа йолчу кхиош йу «Ладожские шхераш» къоман парк[38]. Хинъйолчу парко гергарчу хьесапехь 150 эзар гектар латта дӀалоцур ду, гергарчу хьесапехь Ленинградан областан къилбаседан дозанера Питкярантан кӀоштан Импилахти йуьрта кхаччалц. «Ладожские шхераш» Къоман парк — шатайпа ландшафт а, климат а йу, цигахь йу докембрийски тӀулгийн ӀиндагӀаш, меттах ца йолу хьаннаш, наггахь бен ца хуьлу ораматийн тайпанаш. Цигахь Ӏаш йу Ладожски нерпа[39].

Истори

IX бӀешарахь дуьйна «Варягашкара грекашка кхаччалц» хин некъ боьдура Ладожски Ӏамехула Скандинавера Малхбален Европехула Византи кхаччалц[40]. VIII бӀешарахь Ладога гӀала кхоьллина Волхов хи тӀехь, Ладожски Ӏам чохь цуьнан чудоьдучу меттигна гергахь. XII бӀешо тӀаьхьа ца долуш, къилба-малхбузера бердаца гӀаьттира Корела гӀала, 1323 шарахь Нева схьайолучу меттехь кхоьллина Орешек гӀап. XIV бӀешо чекхдолуш Валаман гӀайренаш тӀехь кхоьллина Валаман монастырь, ткъа Коневецан гӀайрен тӀехь кхоьллина Богородин божарийн Коневскийн Рождествон монастырь[28].

undefined
undefined

Швецица хиллачу тӀамехь эшначул тӀаьхьа, 1617 шарахь Столбовохь бина барт бахьнехь Ладожски Ӏам къилбаседа а, малхбузе а, къилба а бердаш швецин Ингерманландин дакъа хилира. Оьрсийн Орешек гӀопан цӀе хийцира Нотебург (Орехови гӀала), ткъа Корела гӀопан цӀе хийцира Кексгольм аьлла[41]. 1632 шарахь шведаша кхоьллина Ӏам къилбаседа бердаца Сордвалла олу гӀалин йурта. Къилбаседан тӀеман йуьхьанцара муьрашкахь (1700—1721) Ладожски Ӏам а, цуьнан бердаш а тӀеман гӀуллакхийн меттиг хилира. 1702 шарахь Кексгольмна гергахь хилира хӀордан тӀом. 1702 шеран эсаран баттан 11-гӀа дийнахь штурм йира Нева хьостанехь йолчу Нотебурган гӀопана. Петр Ӏ цуьнан цӀе хийцира Шлиссельбург (Ключ-гӀала). Паччахьан Петр I омрица Новая Ладога гӀала йиллина Ладожски Ӏам къилбаседа бердаца 1704 шарахь. 1705 шарахь российн эскарш Ӏам тӀехула дехьа а девлла, кхаа дийнахь дӀалаьцна Сордвалла гӀала. 1710 шарахь Кексхольм гӀала штурмо дӀалаьцна. 1721 шарахь Нистадан бартца Ладожски Ӏам бердаш дерриге а оьрсийн долахь хилира. Ӏам къилбаседан бердаца кеманаш лелар атта хилийта, Невера Волхов хи тӀекхаччалц йира Староладожски канал 1718—1731 шерашкахь. КӀорга йоцу канал хийца, 1861—1866 шерашкахь йира Новоладожски канал[28].

1939—1944 шерашкахь Ладожски Ӏам тӀехь болх бира Ладоган тӀеман флотилино Балтикан флотан декъашхо санна. Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдуш (1941—1944 шерашкахь) Ладожски Ӏам дукхаха болу бердаш дӀалаьцна немцойн а, финскийн а эскарша. Ӏамийн къилбаседа-малхбузан декъехь, 1941 шеран товбецан баттера 1943 шеран март кхаччалц болх беш йара «Дахаран некъ», го бина Ленинград гӀала йисинчу пачхьалкхаца зӀене йоккхуш[28]. Некъ кхоьллина 1941 шеран товбецан беттан Осиновец портера Ладожски Ӏамна дехьа: кеманийн леларан муьрехь хица дӀабоьдура Кобоне (35 км) а, Нови Ладога (135 км) а, ткъа Ӏаьнан тӀехула дӀасалелачу хенахь некъаца Кобоне кхаччалц. Оцу хенахь «Дахаран некъаца» 1,6 млн тонна гӀирс дӀакхачийна, 1,3 млн сов стаг эвакуаци йина «Доккха латтан тӀехь»[25].

История исследований озера

Масех бӀешарахь новгородхоша латтийна совдегаран флот хилла ца Ӏаш, Ладога тӀехь хӀордан флот а. Цаьргара географин хаамаш кхаьчна Малхбузе Европан картографашна тайп-тайпанчу каналашкахула. Йуккъера бӀешерашкахь немцойн Ӏилманчас Мюнстер Себастьяна 1544 шарахь диначу Москох пачхьалкхан дуьххьарлерачу карташна тӀехь гойтуш бу Ладожски Ӏам. 1600 шарахь Годунов Фёдор паччахьо хӀоттийначу Русийн чертёж тӀехь гойту Ладожски Ӏам боккхачу нийсаллица, цуьнан бердаш билгал а дохуш. XVIII бӀешо йуккъе даьлча хӀоттийра «Ладожски Ӏам а, каналан а карта» гойтуш бердан йист а, каналан некъ а, гойтуш цуьнан профилаш[42].

1763—1765 шерашкахь Пачхьалкхан адмиралтействон Коллегийн цӀарах капитан-лейтенант Д. Селянинов коьртехь волу экспедицино Ӏам йуккъерачу декъехь барамаш бира, Шлиссельбургна гергахь бердан дакъа толлура, дисиначу декъехь бердан йистехь рекогносцировка йира. Куьйга йаздина карта хӀоттийна, амма зорбане ца даьккхина. ТӀаьхьо гидрографаш М. П. Фондезин а, Я. Я. Мордвиновс талламаш бина Ӏам бердашца йисинчу меттигашкахь. Оцу хаамна тӀе а тевжаш, йерриг Ладожски Ӏам дуьххьарлера карта хӀоттийра, зорбане даьккхира Адмиралтействон департаментан суртдиллархойн чоьнна чохь 1812 шарахь. 1858 шарахь хӀордан эскаран министерствос омра дира Ӏам системан таллам бан, цунна Гидрографин департаменто кечъйира штабан капитан А. П. Андреев коьртехь экспедици, цо болх бира 1866 шо кхаччалц. Экспедицин тӀаьхье, 1875 шарахь Оьрсийн географин йукъаралло А. П. Андреевна йаккхий дашо а, детин а мидалш йелира.

undefined

1930-гӀа шерашкахь Балтикан хӀордан кеманийн кхерамазаллин урхалло вовшахтоьхна шолгӀа экспедици, Ладожски Ӏам системан таллам бан. Ӏам бердашца Финляндин дозане кхаччалц кхоьллина керла триангуляцин зӀе, чӀерий лоьхучу гӀирсашца Ӏам бердан а, йуккъера а дакъойн барам бина. ХӀордан йистера асаца топографин таллам бира съёмкаца, Ӏамийн тӀегӀан хийцадаларан терго йан дӀахӀоттийра футштокаш техкаран зӀе, теллина дуккха а банкаш. Оцу хаамашна тӀе а материалашна, карташ а, планаш а хӀиттийра 1:100 000—1:25 000 масштабашкахь, ткъа цхьацца бухашна 1:10 000 масштабехь. 1950—1960 шерашкахь Балтикан гидрографин экспедицино дӀабаьхьира системан, детале йерриг Ӏам теллина, цуьнан жамӀехь шира планаш карлайаьхна, керла планаш кхоьллина 1:10 000 масштабехь.

1956 шарахь дуьйна лимнологин лабораторехь (хӀинца — РӀА Ӏаьмнанведенин институт) дӀаболийра Ӏамийн массо а агӀор лимнологин талламаш (гидрологин а, гидрохимин а, гидробиологин а). Систематически тергамаш бина гуттаренна а йолчу зӀен станцешкахь, шайна йукъахь 114 точкаш, цхьабосса дӀасайаржийна йерриг а Ӏам хин акваторехь, шайна йукъахь 21 тергаман точка мониторинг йеш дӀайаьхьна, 7 станци Ӏам дӀасадаржийначу декъехь массо а агӀор тергамаш дӀабахьа. И бахьана долуш гидрологин а, гидрохимин а, гидробиологин а процессийн билгалонаш меттиган а, шеран муьран а дӀасадаржарх лаьцна хаамаш схьаэцна, Ӏамийн экосистемехь церан йукъаметтиг Ӏамийна. Чулацаме таллам бира экосистеман хьал талла антропогенан Ӏаткъам алсамбаьллачу хьелашкахь, прогноз йира иза кхин дӀа а кхиаран тайп-тайпанчу тӀегӀанашкахь экосистема чу фосфор чуйаларца. 1991 шо даьлча дӀабаьхьира Ӏамийн экосистеман болх баран кепаш Ӏилманаш, Ӏам экологин-химин-токсикологин мониторинган принципаш кхоьллина. РӀА Ӏамнологин институт а, Россин хӀордан флотан гидрографин службан а йоцург а, Роскомгидрометан Къилба-Малхбузера департамент а, Невско-Ладожскин Бассейнан хин урхалла а, РӀА Карелин Ӏилманан центран Къилбаседа хин проблемийн институт а, Ӏилманан академин Лага до Ӏилманан-талламан дакъа. Карелин Республикан Ӏалам Ӏалашдаран пачхьалкхан комитето, ВНИОкеангеологица, Йерригроссин геологин Ӏилманан-талламан институто (ЙеГӀТИ) а, Петарбухан пачхьалкхан университето а, Йоэнсуу университето (Финлянди) а, кхин а организацеша[42] гӀо дира. Оцу белхан жамӀ хилира 2002 шарахь арайаьллачу «Ладожски Ӏамийн» атласна.

2002 шарахь дуьйна «ДӀадоьжначу кеманийн къайленаш» проектан декъашхоша болх бо Ладожски Ӏам а, Фински залив а бухахь дӀадоьжначу кеманийн а, кеманийн а, тайп-тайпана хи бухара объектийн пачхьалкхан объекташ хӀотторехь. Хи мелла а мерза а, шийла а хилар бахьана долуш, Ӏам бухахь мелла а дика ларйина дуккха а чуйоьжна хӀуманаш.

Хозяйственное значение

Ӏам кеманашца лела йиш йолуш бу, Волга-Балтикан хин некъан а, КӀайн хӀордан-Балтикан каналан а дакъа ду. Уггаре а чӀогӀа кеманаш лела Ӏам къилбаседан декъехь, Нева хи тӀера Свир хи тӀекхаччалц. Ладога тӀехь даьржина хуьлу хала дарц, къаьсттина гуьйренахь. Кхерамзаллин бахьанашца цхьана ханна дихкина хила тарло Ладога тӀехь некъахойн кеманаш лелар.

Петарбух кхоьллинчу хенахь дуьйна Ладожски Ӏам Къилбаседа Россин хин транспортан системин дӀакъаста йиш йоцу дакъа ду. Ӏам къилбаседа бердаца кхераме доцуш лелархьама, гӀараваьллачу гидротехникан, шен болх лаккхара мах хадийра Петрас, Минихан канал йира, тӀаьхьо цунна цӀе тиллира Староладожски канал. Цуьнан барам тӀех жима хилар гучудаьлча, 169 километр йеха Новоладожски канал йира кхин а къилбехьа, Ӏам къилбаседа бердаца Нева тӀера Свире кхаччалц йукъах ца йолуш некъан дӀасалелар хилийта. ХӀинца Староладожски канал дерриге а бохург санна тӀехдаьккхина а, йекъа а йу, ткъа Новоладожски леладо таханлерчу дийне кхаччалц Ӏамийн хьелашца догӀуш доцу хин кеманашна. 2000 шеран хаамашца, гергарчу хьесапехь 8 миллион тонна тайп-тайпана гӀирс дӀасалелабо Ӏам дехьа. Волгера Балтике кхаччалц дӀакхоьхьу мехкадаьтта а, мехкадаьттан сурсаташ а (4 миллион тонн шарахь) а, химин аьргаллаш (0,63) а, хьун (0,39) а, гӀишлошъйаран гӀирсаш (0,13) а, кхин а (0,41) а. БӀостанехьа агӀор гӀишлошъйаран материалаш (1.2), кхин а (1.11) . Цул сов, шарахь Ладожски Ӏамехула дӀасалела гергарчу хьесапехь 77 000 пассажир: 40 000 Волга-Балтикан некъаца, 37 000 Балтикан-Волга некъаца[43]. Свирь хин шлюзаш йиллина йу оханан беттан 30-гӀа дийнахь лахьанан беттан 15 -гӀа дийнахь хаччалц 2010—2012 шерашкахь кеманаш леларан навигацехь[44].

Валаам а, Коневец а гӀайренаш тӀе туристийн круизаш дӀайоьлху Петарбухера а, Москохара а, Приозёрскера а, Сортавалара а. Валаам архипелагехь хилча, круизан кема лела Ладожски Ӏам йуккъера хишца, бердаш гуш доцуш. ЧӀогӀа мох хилча, Ӏам дикка леста тарло. Ӏам тӀехь рогӀера некъахойн хаамаш бац, амма туристийн теплоходаш, шайна йукъахь навигациш а йолуш, дийнахь масийттазза лела Сортавала-Валаам а, Питкяранта-Валаам а, Приозёрск-Коневец маршруташца лелачу хенахь хин бухара тӀемаш йукъахь[45][46].

10 гергга чӀеран тайпа ду коьрта коммерцин маьӀна долуш, царех уггаре а даьржина ду ряпушка а, рипус а, корюшка а. Иштта дика дукха йу судак а, тайп-тайпана кепаш йолу Ӏамийн сигаш а[27].

Староладожски канал (фото 1909 шарера)
Дуьненахь 9-гӀа лекха
Ладога Ӏам тӀехь гатанан кема
Валаамна гергахь лела кеманаш хӀаваан гӀайба

Рекреационни ресурсаш

Аьхка а шийла хи доллушехь, Ладожски Ӏам дуккха а садаӀархой шена тӀеозош бу, шен дика пляжаш бахьана долуш[47]. Къилбаседан гӀайренашна уллехь йолу маршруташ къаьсттина йезаш йу хин туристашна йукъахь[48]. Ладога тӀехь байдаркаца йа катамаранца аравала уггаре дика хан йу асаран бутт а, мангалан бутт а[31]: гуьйре герга мел йогӀу хӀорд ловзабалар а, хӀорд санна Ӏаьнарш а долуш.

undefined
undefined

Нижнесвирски заповедник

Пачхьалкхан Ӏаламан заповедник, лаьтта Свирь хин аьтту бердаца, цигахь иза Ладожски Ӏам чудоьду. Заповедникан территори билгалъйаьккхина дуьненайукъара маьӀна долу хин-уьшалан олхазарийн бен бан меттиг а, дӀасалела меттиг а санна. Заповедникан гурашкахь дӀайаздина 256 олхазаран тайпа а, 538 тайпа лакхара пхенийн ораматаш а, 44 тайпа декха дийнаташ[49].

Валаам гӀайре

Валаам архипелагехь уггаре йоккха гӀайре (28 км²). Иза лаьтта базальтан а, диабазан а тӀулгашца, дӀасадаржийна ду баганан хьаннашца.

Монастырин ламастехь дийцарехь, скифийн а, славянийн а серлонан векал Андрей Первозванный, Киевера Новгороде кхаьчна, Волхов хин йистехь Ладожски Ӏам тӀе кхаьчна, цул тӀаьхьа Валаам кхаьчна, цигахь цо гӀайренан лаьмнаш декъалдина жӀарца.

undefined

ГӀайрен тӀехь йу Везачу Элан Хийцадаларан Валаам Ставропегин божарийн монастырь. Ламаст кхоьллина X—XI бӀешерашкахь. Монастырин ансамблин центр йу оьрсийн-византинийн стилехь йолу пхи купол йолу Спасо-Преображенин килс (1887—1896 шерашкахь, архитекторш А. В. Силин а, Г. И. Карпов а, Н. Д. Прокофьев а). Деза кевнаш (XVII бӀешо чекхдолуш — XIX бӀешо долалуш) а, Дезачу векалийн Петран а, Павлан а кертара килс (1802—1809) а, Дахар луш йолчу Троицин килс (1814, 1837) а, гостиница (1852, архитектор А. М. Горностаев) а, белхан цӀа (1871, архитектор Г. И. Карпов) а, ткъа иштта дийна дисина игуменан кешнаш, Преподобни дайн килсца (1876 шарахь йеза йина). Коьртачу комплексан арахь скиташ а, капеллаш а, рукуӀан жӀараш а йу[50].

Коневец гӀайре

8,5 еакӀов километр гӀайре йу Ӏам къилбаседехьара декъехь, бердана 6,5 километр генахь, цигахь йу Коневскийн Рождество-Богородични монастырь. ГӀайренан цӀе схьайаьлла цигахь лаьттачу 750 тоннал сов йозалла йолчу тӀулгах — Конь-камня — XIV бӀешо чекхдаллалц язычески сагӀа доккху меттиг хилла. Монастырь кхоьллина 1393 шарахь сийлахь Арсенийс. Монастырин сийлалла Сийла Рождествон Богородица ЙоӀ Мария йина килсан гӀишло (XIX бӀешеран хьалхара ах, архитекторш С. Г. Иванов а, И. Б. Слупский а, А. М. Горностаев а), цу чохь Сийлахь Арсений Коневскийн декъий реликвиш йу.

undefined

«Дахаран некъ»

Дахаран некъан маршрутца «Ленинградан сийлаллин баьццара доьхка» чохь «Ленинградехь хилла тӀом 1941—1944 шерашкахь» мемориалан конструкцин комплекс, цхьаъ бен йоцу транспортан зӀе Ленинград йисинчу мехкаца.

Комплексан йукъайогӀу хӀолламаш а, мемориалан хобъекташ а, шоссен йистехь 46 хӀолламан бӀогӀам а, цӀерпоштнекъан йистехь 56 бӀогӀам а. Царна йукъахь:

undefined
  • Дахаран некъан 3 км «Дахаран зезаг» мемориалан комплекс (1968 шо, архитекторш А. Д. Левенков а, П. И. Мельников а);
  • мемориалан стелаш «Ржевский сени», Дахаран некъан гӀалин декъехь (1985, архитектор В. С. Лукьянов)[51];
  • Ладожски Ӏам цӀерпоштнекъан станцехь хӀоллам-паровоз (1974, архитектор В. И. Кузнецов);
  • «Дахаран некъ» шоссен 40-гӀа км мемориалан комплекс, Коккорево йуьртана гергахь Ладожски Ӏам бердаца (хӀоллам а, зенитни топ а, 1966 шо, архитектор В. Г. Филиппов, скульптор К. М. Симун а, инженер И. А. Рыбин а)[52];
  • Неван аьтту бердаца йолчу Морозов йуьртан уллехь «Переправа» хӀоллам, понтонан-салташна лерина (1970, архитектор Л. М. Дрекслер а, инженер Е. Н. Луцко а);
  • хӀоллам-автомашина «Иллешкахь йуьйцу полуторка» 84-гӀа км тӀехь, Дусьево йуьртахь Войбокало дӀасакъаьстачу меттехь (1974, архитектор А. Д. Левенков, суртдиллархо В. В. Фоменко)[53];
  • «Болат некъ» чурт Петрокрепостан цӀерпоштнекъан станцехь, хӀоттийна «Дахаран некъа тӀехь» болх бинчу турпалчу цӀерпоштнекъан белхалойн сий деш (1972, архитекторш М. Н. Майзель а, И. Г. Явейн а, скульптор Г. Д. Глинман) а, кхин а[25].

Керла Ладога

ГӀала лаьтта Волхов хин аьрру бердаца, цигахь иза Ладожски Ӏам чудоьду. Керла Ладога кхоьллина 1704 шарахь императоро Петр I. ГӀалин Ӏаламан меттигашна йукъахь йу Николо-Медведскийн монастырь (Иоанн Богослован килс (XVII бӀешо) а, Николайн килс (XV—XVI бӀешо), пенан а, Ӏинан а йисина меттигаш) а, Гостини Дворан гӀишло (1841) а, хилла Суздалан полкан казармаш (XVIII бӀешо) а, хӀоллам А. В. Суворовн а, ткъа иштта Староладожски канал (XVIII бӀешеран хьалхара ах).

undefined

Шлиссельбург

Шлиссельбург лаьтта Нева хин аьрру бердаца Ладожски Ӏам схьаболучу меттехь. ГӀала кхоьллина Новгородера князяс Юрий Даниловичас 1323 шарахь, цо йира Орешек гӀайрен тӀехь дечиган гӀап. 1613 шарахь шведийн интервенци йолчу хенахь гӀап дӀалаьцна шведаша, цуьнан цӀе хийцира Нотебург аьлла. 1702 шарахь иза йуха схьайаьккхира шведашкара Пётр Хьалхарчо, цо ейлира гӀалина хӀинцалера цӀе.

ГӀалин сийлаллашна йукъахь йу Орешек гӀап (1323) а, Пётран хӀоллам (архитектор М. М. Антокольский) а, Староладожски канал (XVIII бӀешеран хьалхара ах) а, Благовещенски килс (1764—1795) а, Николайн килс (Ӏ739).

undefined
Cathedral of Valaam.jpg
Konevets Cathedral from east.JPG
RIAN archive 500244 Broken Ring monument on Road of Life.jpg
Устье Староладожского Канала, храм.jpg
Кирха в Харвиа.jpg
JbLLjT4260k.jpg
Спасо-Преображенски килс Валаамски монастыря Коневски Рождество-Богородични монастырь Мемориалан комплекс
«Доьхна чӀуг» 		Шлиссельбургехь Староладожски каналан йистехь йолу килс Харвиехь хилла хирха Скульптура «Кит» Ладожски Ӏамехь. Автор: пхьер-суртдиллархо Даниил Руденко.

Приозерск

Цу меттигехь XII бӀешарахь дуьйна йевзаш йу карелийн нах беха меттиг. 1310 шарахь новгородхоша йира йоккха гӀап — Корела — Вуоксы хи чудоьдучу меттехь. 1580 шарахь гӀап схьайаьккхира шведаша, цуьнан цӀе хийцира Кексгольм аьлла. 1710 шарахь иза Российн империн куьйга кӀел йеара. ГӀалахь йу Корела гӀап Горга бӀов а йолуш (1364), лоха ларъйаран пен а, латтанан ӀиндагӀ а, шира (1591) а, керла а герзан меттигаш, бӀаьвнан кевнаш; Декъала Богородицан Рожествон йина килс (1847, архитектор Л. Висконти), Массо а Йезачеран килс (1890—1892, архитектор Дж. Аринберг), лютеранан килс (1930, архитектор Армас Линдгрен)[54].

undefined

Ладога-Трофи

1997 шарахь дуьйна Ладожски Ӏамна гонаха хаддаза дӀахьо дуьненайукъара спортан а, туризман а барам трофи-рейд «Ладоган». Цу къийсадаларшкахь дакъалоцуш йу некъашца йоцу машенаш. Петарбухехь дӀадолало а, чекхдолу а къийсадаларш, гергарчу хьесапехь 1200 километр дӀахьо, царех гергарчу хьесапехь 120 километр леррина участкаш йу.

Конкурсан низамехь леррина дакъа ду Ладожски Ӏам а, цуьнан бердаш а лардеш долу низамаш.

Ладога культурехь

Карелийн а, оьрсийн а йукъара Ӏер-дахаран меттиг хиларе терра, Ладожски Ӏам йитира церан дуьнене хьежамаш а, культураш а кхоллайаларехь йоккха лар. Иллешкахь дуьйцу «варягех грекашка кхаччалц болу некъ» лелара Ладожски Ӏам къилбаседан декъехула, цуо хаъал гӀо дора цу кӀоштахь дехачу къаьмнийн культураш вовшашна гергарло лелорехь.

undefined

Къилбаседа Ладоган кӀоштахь хилира хиламаш, уьш хилира карелийн эпос «Калевала» поэмин дакъа, иза барта дӀакхачийра халкъан дийцархоша — рунан илланчаша — шайн дийцаршца цхьаьна къоман гӀирс — кантеле локхуш.

undefined

Сортавала гӀалахь хӀоллам бу царах уггаре а гӀараваьллачу Шемейкка Петрина. Карелин эпически поэзин билгало йолу стихан метрах пайда ийцира Лонгфелло шен «Гайаватан илли» цӀе йолчу Къилбаседа Америкера хӀиндин эпосан экспозицехь[55].

Къилбаседа Приладожье Ӏалам гойту классикан фински художникан Галлен-Калелла Акселин суьрташ тӀехь, цуьнца шен доттагӀалла хилла Рерих Николайн, цуьнца шен доттагӀалла хилла, дийна кхоллараллин корреспонденци гӀортор йеш[56]. Рерих, шен хьалхарчу шерашкахь (1899 ш.), Волхов хин йистехь Ильмен Ӏам тӀера Ладожски Ӏам тӀе кхаччалц лелла. 1907 шарахь иза хилира Гельсингфорсе (Хельсинки) а, Иматрехь а, Савонлиннехь а, Туркухь а, Лохью а, 1916 шарахь иза дӀатарвелира Сортавалехь, цигахь ши шо гергга хан йаьккхира, цуьнан исбаьхьачу гонах а, Малхбузера архипелаган гӀайренаш тӀехь а. Кхузахь кхоллабелла цуьнан шатайпа дуьнене хьежам, иза шен чу веара кхоллараллин стаг санна. Цо кхузахь дина ши бӀе гергга этюд а, сурт а, шайна йукъахь «ХӀордан йистера хьеший» а болуш, иза хастам бира Лев Толстойс. Цо йазъйина шен йерриге а бохург санна стихаш, цхьа могӀа статьяш, «Гример-великан» туьйра, «Къинхетам» пьеса, шен цхьаъ бен йоцу «ЦӀе» роман. Горькийца а, Репинца а цхьаьна цо доккха дакъа лоцу оьрсийн а, финийн а культурин зӀенаш кхиорехь[56].

Ладога шатайпа меттиг дӀалоцу оьрсийн суртдилларехь. Ӏамийн исбаьхьа Ӏаламо, къаьсттина Валаам гӀайренаш, XIX бӀешо йуккъе даьлча дуьйна шена тӀеозийна оьрсийн пейзажисташна. И Ӏаьржа пейзаж фон хилла И. И. Шишкинан а, А. И. Куинджин а, Ф. А. Васильевн а, Н. К. Рерихан а санна болчу гӀарабевллачу говзанчийн белхашна[57].

ЛадогӀах лаьцна документалан а, исбаьхьаллин а фильмаш йаьхна:

  • 1942 — «Ладога» — бакъдолчунна тӀера фильм[58];
  • 1975 — Do you remember, Ladoga — бакъдолчунна тӀера фильм;
  • 2013 — «Ладога» — мини-сериал[59];
  • 2024 — «Чёрные глубины Ладоги. Экспедиция памяти» — бакъдолчунна тӀера фильм[60].

Билгалдахарш

  1. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 2. Карелия и Северо-Запад / под ред. Е. Н. Таракановой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 700 с.
  2. ↑ 1 2 Л.А. Кудерский, А.С. Печников, А.Г. Леонов, А.Я. Тесля, Г.А. Головкова, Д.В. Богданов, А.С. Яковлев. Атлас «Ладожское Озеро». — Институт озероведения РАН. — СПб., 2002. — С. 120. — 128 с.
  3. ↑ Нежиховский Р. А. Река Нева и Невская губа. — Л.: Гидрометеоиздат, 1981.
  4. ↑ Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — 216 с. ISBN 5-7707-2044-1.
  5. ↑ Большая Российская энциклопедия. Т. 16. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2010. С. 576—578.
  6. ↑ 1 2 Кисловский С. В. Знаете ли вы? Словарь географических названий Ленинградской области. — Л.: Лениздат, 1974. — С. 79—80.
  7. ↑ Ресурсный потенциал лугов Западного Приладожья. earthpapers.net. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  8. ↑ 1 2 Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001. — С. 106—107. — ISBN 5-17-002938-2; 5-271-00446-5; 5-93259-014-9; 5-17-001389-2
  9. ↑ Джаксон Т. Н. Альдейгья. Археология и топонимика // Памятники средневековой культуры: Открытия и версии. — СПб., 1994. — С. 77—79. altladoga.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  10. ↑ Возвращаясь к Ладоге и Перми. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  11. ↑ 1 2 Субетто Д. А. История формирования Ладожского озера и его соединения с Балтийским морем // Общество. Среда. Развитие (Terra Humana). Научно-теоретический журнал. : Журнал. — СПб.: Астерион, 2007. — № 1. — С. 111—120. — 1997-5996.
  12. ↑ Tikkanen, M., Oksanen, J. Late Weichselian and Holocene shore displacement history of the Baltic Sea in Finland(ингалс.) // Fennia — International Journal of Geography : журнал. — Helsinki: Geographical Society of Finland, 2002. — No. 1—2. — 0015-0010.
  13. ↑ До 1939 года посёлок носил название Хейнйоки, давшее название проливу.
  14. ↑ Герасимов Д. В., Сейтсонен О., Нордквист О. Береговая хронология» и история Ладоги в свете результатов раскопок археологического комплекса Комсомольское-3 в 2007 году // Радловский сборник: Научные исследования и музейные проекты МАЭ РАН в 2007 году : Журнал / Отв. редакторы: Ю. К. Чистов, М. А. Рубцова. — СПб.: МАЭ РАН, 2008. — С. 188—193. — ISBN 978-5-88431-154-1.
  15. ↑ Приложение I к статье Н. И. Платоновой и др. А. Л. Александровский. Раскоп 6 на Земляном городище и шурф 2019 г. на Варяжской ул.: стратиграфия, хронология, погребенные почвы // Археологические вести, Институт истории материальной культуры РАН. — Вып. 30 / (Гл. ред. Н. В. Хвощинская). — СПб., 2020. — С. 186.
  16. ↑ Алёна Лесняк. Звёздные шрамы. Самые интересные метеоритные кратеры в России(оьр.) // журнал "Кот Шрёдингера" : научно-популярный журнал «Фестиваль науки». — 2015. — Июнь 2015 (№ 6 (08), июнь 2015). — С. 76—77.
  17. ↑ Юрковец В. Ладожская астроблема(оьр.) // Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии. — 2011. — № 10.
  18. ↑ 1 2 Даринский А. В. Ленинградская область. — Л.: Лениздат, 1975. — С. 40.
  19. ↑ Санкт-Петербург: Энциклопедия. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2006. — С. 371—372.
  20. ↑ Ладога. Климат. ladoga.krc.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  21. ↑ Океанийн атлас. Терминаш а, кхетамаш а, справочни таблицаш а. — М.: ГУНК МО СССР, 1980. — С. 140–147.
  22. ↑ 1 2 3 4 5 Кисловский С. В. Знаете ли вы? Словарь географических названий Ленинградской области. — Л.: Лениздат, 1974. — С. 79—80.
  23. ↑ 1 2 3 Даринский А. В. Ленинградская область. — Л.: Лениздат, 1975. — С. 42—53.
  24. ↑ Правдин И. Ф. Озёра Карелии / Б. М. Александров, Н. А. Зыцарь, П. И. Новиков и др. — Петрозаводск: Госиздат Карельской АССР, 1959. — С. 361—385. — 618 с.
  25. ↑ 1 2 3 4 5 Санкт-Петербург: Энциклопедия. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2006. — С. 436—437.
  26. ↑ 1 2 3 4 Калесник С. В. Ладожское озеро. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  27. ↑ 1 2 3 Атлас «Ладожское Озеро». — Институт озероведения РАН. — СПб., 2002. — С. 120. — 128 с.
  28. ↑ 1 2 3 4 Большая Российская энциклопедия. Т. 16. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2010. С. 576—578.
  29. ↑ Река Нева. Географическое положение. nevariver.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  30. ↑ Атлас Ленинградской области. — М.: ГУГК при СМ СССР, 1967. — С. 24—25.
  31. ↑ 1 2 3 Плечко Л. А. Водные маршруты Ленинградской области. — Л.: Лениздат, 1978. — С. 49—101.
  32. ↑ Ладога. Важные для птиц территории. ladoga.krc.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  33. ↑ Проект Ладога. Природная среда. Воды, донные отложения и биота. Фауна. ladoga.krc.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  34. ↑ 1 2 «Грязная бомба» Ленинграда. bellona.ru (2006 шеран 27 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  35. ↑ Ладожское озеро превращается в отстойную яму. ecoindustry.ru (2008 шеран 11 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  36. ↑ Тогда же рассматривался проект о продаже части ладожской воды в страны Запада.
  37. ↑ Ладога. Оценка состояния компонентов экосистем. Воды. ladoga.krc.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  38. ↑ Проект границ создаваемого Национального парка «Ладожские шхеры». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  39. ↑ Невское время. 24 декабря 2010. Для Ладожских шхер нашли компромисс. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  40. ↑ Ленинградская область: исторический очерк / Сост. В. А. Ежов. — Л.: Лениздат, 1986. — С. 9—10.
  41. ↑ В «плену» у шведов. sablino.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  42. ↑ 1 2 История исследований Ладоги. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  43. ↑ Ладога. Транспорт. ladoga.krc.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  44. ↑ Сроки работы основных шлюзов на внутренних водных путях в навигации 2010—2012 гг. volgo-balt.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  45. ↑ Межгород (Водный транспорт Петрозаводска и Карелии). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  46. ↑ Паломническая служба Коневского монастыря. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  47. ↑ Любовь Холопова. На Ладожское озеро езжайте за загаром и рыбой. kp.ru (2010 шеран 9 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  48. ↑ Диагональный Мир: ладожские шхеры. tag.spb.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  49. ↑ Свидерская М. Д., Храбрый В. М. Сохраним для потомков: Особо охраняемые природные территории Ленинградской области. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 27—33.
  50. ↑ Валаам † Официальный сайт Валаамского монастыря. valaam.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  51. ↑ Лукьянов В. С., архитектор Санкт-Петербурга, фотографии домов. citywalls.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  52. ↑ Мемориал «Разорванное кольцо». www.ipetersburg.ru. ipetersburg.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  53. ↑ «Дорога жизни», памятники А. Д. Левенкова. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  54. ↑ Достопримечательности города Приозерск. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  55. ↑ Бунин И. А. Предисловие к его переводу на русский язык «Песни о Гайавате» Лонгфелло. — С.-Петербург, 1903.
  56. ↑ 1 2 Сойни Е. Г. Николай Рерих и Север. — Петрозаводск: Карелия, 1987. — 166 с.: ил.
  57. ↑ Печёрина Л. Н. Валаамский музей. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  58. ↑ Ладога (1942). csdfmuseum.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  59. ↑ Ладога (мини–сериал 2013). Кинопоиск (2013). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.
  60. ↑ Документальный фильм «Чёрные глубины Ладоги. Экспедиция памяти». СампоТВ 360° (2024 шеран 17 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 март.

Литература

  • Logo-bie.svg Андреев А. П. Ладожское озеро. Ч. 1. [в 2 ч./ соч.] А. П. Андреева, полк. Корпуса флотск. штурманов, нач. гидрогр. работ по исслед. Ладож. бассейна. — Санкт-Петербург: типография Морского министерства, 1875.
  • Logo-bie.svg Андреев А. П. Ладажское озеро. Ч. 2. [в 2 ч./ соч.] А. П. Андреева, полк. Корпуса флотск. штурманов, нач. гидрогр. работ по исслед. Ладож. бассейна. — Санкт-Петербург: типография Морского министерства, 1875.
  • Ладожское озеро // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • С. В. Шидловский, Г. В. Хлопин, П. И. Левин, Е. Н. Болохонцев, М. Д. Гримм, А. С. Скориков, Н. Н. Рубель. Ладожское озеро, как источник водоснабжения гор. С.-Петербурга: Часть санитарная/ Комис.по изысканиям и исследованиям Ладожского озера и ключевых источников. — СПб: СПб гор. тип, 1911. — XXXVII. — 894 с.
  • Ладожское озеро — критерии состояния экосистемы / Отв. ред. Н. А. Петрова, А. Ю. Тержевик. — СПб.: Наука, 1992. — 328 с.
  • Ладожское озеро / под. ред. Н. Н. Филатова. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 2000. — 490 с.
  • Ладожское озеро: прошлое, настоящее, будущее / под. ред. В. А. Румянцева, В. Г. Драбковой. — СПб.: Наука, 2002. — 327 с.
  • Ладога / Под ред. В. А. Румянцева, С. А. Кондратьева. — Санкт-Петербург: Издательство Института озероведения РАН, 2013. — 568 с.
  • Биологические ресурсы Ладожского озера (зоология). — Л.: Наука, 1968. — 227 с.
  • Гидрологический режим и водный баланс Ладожского озера / Т. И. Малинина. — Л.: ЛГУ, 1966. — 324 с.
  • Гидрохимия и гидрооптика Ладожского озера / Отв. ред. О. А. Алекин. — Л.: Наука, 1967. — 218 с.
  • Григорьев С. В., Люллин А. Г. Ладожское озеро как объект хозяйственного использования / АН СССР. Институт озероведения. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1975. — 124 с.
  • Громцев А. Ладожские шхеры — уникальный скалистый ландшафт Европы. Институт леса Карельского научного центра РАН. — Карельский экологический журнал «Зелёный лист», 2012 г., декабрь, № 2. — С. 6.
  • Дятлов М. А. Рыбы Ладожского озера. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 2002. — 281 с.
  • Озерецковский Н. Я. Путешествие по озёрам Ладожскому и Онежскому. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 208 с. — ISBN 5-7545-0151-X.
  • Калесник С. В. Ладожское озеро. — Л.: Гидрометеоиздат, 1968. — 160 с.
  • Кочкуркина С. И. Памятники Юго-Восточного Приладожья и Прионежья X—XIII вв. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 348 с.: ил. с. — ISBN 5-7545-0317-2.
  • Кочкуркина С. И. Приладожье в X—XIII вв.: Автореф. дис. канд. ист. наук. — М: Б. ин-та.: АН СССР. Ин-т археологии., 1969. — С. 19.
  • Кочкуркина С. И. Юго-Восточное Приладожье в X—XIII вв. — Л: Наука, 1973. — С. 150 с.: ил.
  • Кравченко А. В. Ботаническое эльдорадо северных берегов Ладоги. — Карельский экологический журнал «Зелёный лист»;, 2012 г., декабрь, № 2. — С. 14—16.
  • Кудерский Л. А. Пути формирования ихтиофауны Ладожского озера.
  • Медведев Н. Ладожская кольчатая нерпа. — Карельский экологический журнал «Зелёный лист». — 2012 г., декабрь, № 2.. — С. 22.
  • Молчанов И. В. Ладожское озеро. — Л: Гидрометеоиздат, 1946. — 208 с.
  • Морозова Л. В. Владимир Иванович Вернадский в Карелии. Геологическая экскурсия в Рускеала. — Карельский экологический журнал «Зелёный лист». — 2012 г., декабрь, № 2.. — С. 25—26.
  • Озёра Карелии / Ред. коллегия: Александров Б. М., Зыцарь Н. А., Новиков П. И., Покровский В. В., Правдин И. Ф. — Петрозаводск: Госиздат Карельской АССР, 1959. — С. 362—385 (Ладожское озеро). — 618 с. — 3000 экз.
  • Печёрина Лариса. Серебристые дали Бориса Смирнова-Русецкого. Неизъяснимое очарование Ладоги. Валаамский церковный музей. Карельский экологический журнал «Зелёный лист». — 2012 г., декабрь, № 2. — С. 35—36.
  • Рыжков Л. П. Озёра бассейна Северной Ладоги. — Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ, 1999. — 204 с. — 300 экз. — ISBN 5-8021-0008-7.
  • Растительные ресурсы Ладожского озера. — Л.: ЛГУ, 1968. — 198 с.
  • Сазонов Сергей. Морские птицы на Ладожском озере. — Карельский экологический журнал «Зелёный лист», 2012 г., декабрь, № 2. — С. 21—22.
  • Семененко О. Фотогалерея. Приладожье. Мир тишины… Размышления…. — Карельский экологический журнал «Зелёный лист», 2012 г., декабрь, № 2. — С. 17—20.
  • Семенович Н. И. Донные отложения Ладожского озера. — Л.: Наука, 1966. — 124 с.
  • Средневековые поселения Карелии и Приладожья: [Сб. ст.]. — Петрозаводск: КФАН СССР, 1978. — С. 167 с.: ил..
  • Субетто Д. А. История формирования Ладожского озера и его соединения с Балтийским морем.
  • Тепловой режим Ладожского озера / С. В. Калесник. — Л.: ЛГУ, 1968. — 234 с.
  • Юрковец В. П. Ладожская астроблема. — Вестник Российской академии ДНК-генеалогии.
  • Ладожское озеро. Атлас / В. А. Румянцева. — СПб, 2002. — С. 128 с.
  • Э. М. Горелова, В. А. Кириллова, И. М. Распопов. «Ладога». — Л: Лениздат., 1974.

Ссылки

Категореш