Лабазанов, Руслан Хьамидан воӀ

1991 шеран октябрехь бунт гӀаттийра талламан набахтехь, иза бахьнехь чубоьхкинарш арабевлира. Бунт гӀаьттанчу набахтера, герз тоха новкъарло йеш болу зударий а, кхиана бовланза кхелйина бераш а арадахархьама бахийтина болу барт баран тобан декъашхой, Ю. М. Лучинскийс а, А. С. Куликовс а цуьнан сурт хӀоттийра, спортсмен, дика тӀейоьхна бедар, акцент йоцуш оьрсех къамел деш, бунтхошна йукъахь боккха лерам болуш, цуо ша сецабора къуй парламентерашна хӀума ца дойтуш^[1][8]. Цул тӀехьа бут баьлчи, 8 ноябрехь, Ельцин Борис Нохчийчохь къаьсттина хала хьал хӀотто хьаьжира, Лабазановс кхоьллира чубоьхкина хиллачу Дудаевн агӀончех герзаца йолу тоба^[4]. Дудаевс лакхара мах хадийра хадам боллуш а, шена тӀехьа нах хӀитто а хууш волчу авторитетан, иза бахьнехь цуьнан тоба шен хе хӀоттийра^[9][10][11]. Лабазанов ша НРИ президентан этносийн гӀуллакхийн хьехамча хӀоттийра^[12][4], цунна йелира эпсаран чин гвардин капитан^[4].

Цхьаболчу хаамашца, 1992—1993 шерашкахь къайлаха Кавказехь герз духкуш вара. ГӀаравелира нохчийн Робин Гуд санна, бехаш болчаьргар схьа а доккхуш, мискачарна дӀа а луш^{[4][8][13][14][15]}. Оцу хенахь Лабазановн тоба хилира Нохчийчохьхь уггар дика Ӏамийначарех а, низам долчарех а цхьаъ^[12]. Лабазановн куьйгакӀела болчара лерам бора цуьнан, иза морса вара, амма нийса баьчча вара^[13], масала, муьйлучу салтичун веран кхелйора^[12], Руслана ша малар а, узург а ша лелош вацара^[13]. Лабазановн тобанехь «Рэмбо» цӀе йара^[4].

1994 шеран мартехь Дудаевца дар-дацар хилира, герзаш а тухуш^[7], жамӀ — Лабазанов Соьлжа-ГӀалин Коьрта дарбан цӀа чу кхечира дӀандаргин чевнашца^[4]. Цигара араваьлча Дудаевн Ӏедал йемал деш вистхилира, дуьхьалболчарех дӀа а кхийтира^[16]. Лабазановс бехке вора Дудаев Нохчийчохь талорхойн гуонийн лаамаш кхочушбо бохуш^[7]. 23 мартехь РФ пачхьалкхан думо схьахьедарехь Нохчийчура политикин хьолан декъашхойх уггар ладамечех цхьаъ хилира иза^[16]. В мае 1994 года^[5], цуо кхайкхийра «Нийсо» парти кхоллар^[4]. «Нийсо» арайелира Дудаевн раж йемалйеш^[5]. «Нийсо» партин корта хилла Лабазановс хӀоттийра ша Дудаевн дуьхьал. Соьлжа-ГӀалин 4-гӀачу микрокӀоштехь дуккха а гӀаьтнаш йолу нах беха цӀа дӀалаьцна, Лабазановс кхоьллира оцу чохь шен штаб, цӀенох гӀап йира, бетонийн экъанашца а, герз тохаран Ӏуьргашца а чӀагӀвелира^[17].

2 июнехь Лабазанов шен агӀончашца герзаца тӀелетира Радион цӀенна^[7][18]. 12 июнехь Дудаев Ӏедална дуьхьал болчара митинг хӀоттийра Соьлжа-ГӀалин йуккъехь Шейх Мансуран цӀарахчу майданахь, пачхьалкхан президентега а, вице-президентега а сихха болх охьабилла бохура цара^[4]. Митинг йоьдуш а йолуш Лабазановн тобанера масех стага НРИ ЧГӀМ гӀишлон хьалха герз дӀасадиттира меттигерачу полицин белхалошца^[19]. ШолгӀачу дийнахь, 13 июнехь, Дудаев Джохара Лабазановн штаб-квартира схьайаккха эскар дахийтира^[4]. «Нийсо» партин Соьлжа-ГӀалара база йохош, тӀом 12 сохьтехь лаьттира^[17], цӀа чӀогӀа дохийра, кхелхира бахархой а, шинне агӀора тӀом беш берш а. Лабазановн шича а, уллора доттагӀ а оцу тӀамехь йийсар а бина кортош бохуш байира^[12], ткъа церан кортош, кхин цхьаьна тӀемлочун коьртаца массарна а гайта дӀахӀиттийра^[7] Минутка майданехь^[17]. Операцехь коьрта роль йара Басаев Шемалан куьйгаллехь йолу «Абхазийн батальонан»^[20][21][22]. 13 июнехь хиллачунна Лабазановс чӀир кхайкхийра президентан Дудаевн^[12][7][11].

Оцу шеран августехь Лабазановс зӀе хӀоттийра Дудаевн рожан дуьхьал йолчу коьртачу тобанашца, дуьхьал болчеран тӀеман куьйгаллин йукъа вахара, Дудаевн дуьхьала гӀаттамхойн цхьана тобана куьйгалле а хӀоьттира^[8]. Устрада-ГIалахь база кхоьллира, Устрада-ГIалахь^[23], кхин лулара кӀоштийн доладархьама^[11]. ЧӀагӀвелла, Лабазанов волавелира Дудаевн Ӏедал, ша президент декъахь а волуш 1992—1993 шерашкахь маьхкдаьтта дохкар нахала даккха. Цуьнан хаамашца, маьхкдаьттасурсаташна схьатесна ахча тӀепаза дара. Болабелла талламаш дукха чехка совцура талламхо вала а лей. Ша дуьцучух тешийта цуо Президентан куьг долуш кехаташ гойтура^[17]. Маьхкдаьттасурсаташна къоладарна бехке вира оцу хенара НРИ маьхкдаьттан промышленностан министр Албаков Адам, иза бахьнехь Лабазановн цуьнца доккха мостагӀалла дара. Цхьацца хаамашца, оцу къийсамехь вийра АлбаковгӀеран цхьа ваша^[12].

1994 шеран 5 сентябрехь Лабазановн тоба Устрада-ГӀалахь хӀаллакйира дудаевгӀара^[24][25][26] Гелаев Русланан куьйгаллица^[27][28]. Тешаллаш ду, Лабазановн тобанаш Соьлжа-ГӀалахь а, Устрада-ГӀалахь а хӀаллакйинчех дукхаха берш «Абхазийн батальон» йукъара хиларан, хаийтира операцин декъахь Басаев Шемал хилар^[20][22]. Оцу тӀамехь Дудаевн кхолламаш дуьххьара лелийра авиаци а, йеза бронетехника а. Лабазановн тоба тӀамца дехьайелира ДегӀасте, 20 стаг гергга вен а вуьйш^[7], цул тӀехьа дӀакхийтира Хасбулатов Русланан Машаркхолларан тобанах Девкар-Эвлахь^[4][29].

Октябрехь-ноябрехь Лабазановс дакъалецира тӀемашкахь Нохчийн Республикин Ханна кхеташонан агӀор. Цуьнан куьйгаллера тоба 15 октябрехь Соьлжа-ГӀалин чуйахара микрокӀоште чубаьхкира уьш. Цул тӀехьа, Дудаевн ницкъаш дуьхьала лата болабелира, Лабазановн тобана гуо бира (Автурхановн тоба цӀеххьана йухайелира^[30], хетарехь, Москохан омарца), цул тӀехьа Лабазанов ца тешара шен хьалхалерачу накъостех^[13]. 1994 шеран 26 ноябрехь Соьлжа-ГӀалин коьрта тӀелатар долуш Лабазановн тоба Минутка майданхула гӀалин чуйан йезаш йара, цигара тӀейан йезара президента гӀалина^[31]. Тоба тӀехьайисина арайелира^[32], йаккхий тоьпашна кӀела нисйелира. ТӀаьххьара ши танк «гӀалин» тӀекхочуш йохийначул тӀехьа, Лабазановн йухадовларан омар дала дийзира^[33]. Оцу хенахь цуо лелон йолийра полковникан къасторан хьаьркаш, хууш дац, и чин цунна хьан йеллера^[8]. Прессехь лелара хабарш, ФКХГI полковникан чин цунна йелла Степашин Сергейс^[13] йа кхечу российн эскаран чинаш^[5][11].

Нохчийчуьра хьалхара тӀом боьдуш Лабазанов мосийттаза йукъалийлира российн эскаршна а, Дудаевн кхолламашна а^[13]. 1995 шеран мартехь Лабазанов цхьанакхийтира Оьрз-ГIалахь инарлица Куликовца, и шиъ вевзаш вара СИЗОра бунтера дуьйна. ТӀеххьарчун дехарца, российн эскар Устрада-ГIала тӀелатале Лабазановс Дудаевн агӀора нохчашна йукъахь бира пропагандин болх^[8]. Шен балхехь иза гӀертара йукъаозо къаной а, динан куьйгалхой а, амма, цуо дийцарехь, барт бечу хенахь цара цхьан дакъа а ца лацара, кхечеран омраш кхочуш а дора^[34]. Дудаевн цхьана кхолламера герз схьадоккхуш российн эскарша оьшучу хенахь эвакуаци йира^[8] Лабазановн кхаа зудчух цхьанна^[35], доьзалхочух йолчунна^[8].

1995 шеран аьхка Лабазанов политикин гена велира^[12]. Валале масех де хьалха иза вен гӀиртира, аьтту ца белира. 1996 шеран 31 майхь иза карийра герз тоьхна Девкар-Эвлахь^[29][36]. Вер бахьнех а, вийначарех а шортта эладиташ дара^[11]. Цхьаъ царех, нохчийн сепаратисташлахь а, российн оппозицийн гуонашкахь а лелаш дерг, иза вийнера шен хуочо^[26] йа шен агӀончашха цхьамма^[9].