Кадрш (къоман проект)

2024-чу шарахь Федералан гуламе динчу Кхайкхамехь Путин Владимира хьалха хӀоттийра промышленностан а, Ӏилманан а, кхечу декъийн а къона говзанчаш кечбар, демографин кхиаре сатуьйсуш хилар тидаме а оьцуш: 2030 шо кхачале махкахь хир ву 20 шарера 24 шаре кхаччалц хенаш йолу 8,3 млн вахархо; 2035 шо кхачале — 9,7 млн. Пачхьалкхан куьйгалхочо чӀагӀдира, 2023 шарахь Россехь дӀаяздина рекордни лахара белхазалла 2,9 %, иза экономикан хьолан дика билгало а ю, оццу хенахь сиха кхуьуш йолчу кадрийн шорталлин билгало а ю^[3] Къаьсттина хаало иза промышленностехь, цунна лерина 2028 шо кхачале 1 миллион гергга говзанча Ӏамо беза сийначу кочарца белхан меттигашка^[4]. Проблема сиха ерзоран Ӏалашонца Президента тӀедиллира министрийн кабинетана а, хьакъйолчу ведомствошна а, бизнесан юкъараллина а юккъера а, лакхара а, корматаллин а дешар къоман проектийн Ӏалашонашца синхронизаци яр, ткъа иштта экономикан реальни секторан хьашташ кхочушдар:

…нужно на деле укрепить связку всех уровней образования от школы до вуза. Они должны работать в единой логике, на общий результат. Конечно, здесь важно участие будущих работодателей. С нынешнего учебного года во всех школах страны развёрнута система профориентации. Ребята начиная с 6-го класса могут познакомиться с разными специальностями^[5].

Кадрийн дефицит^[ru]дефицит лахъяран хӀоттийначу пачхьалкхан стратегица нийса а догӀуш, дӀакхайкхийра цунах йогӀуш йолу къоман проект йолор, нисйира кхин а цуьнца йоьзна къоман а, федеральни а проекташ^[6].

• Дешаран системехь инфраструктура а, технологийн а, Ӏилманан а база тояран гӀуллакхийн хӀара тоба йоьзна яра къоман «Кадраш» проектан Ӏалашонашца: юккъера корматаллин дешаран учрежденеш тояр а, гӀирсашца кечъяр а (2030 шо кхаччалц хьажийна 120 млрд)^[7].
• 800 университетан общежити капитальни ремонт яр (2030 шо кхаччалц 124 млрд ахча хьажийна);
• 2030 шо кхачале 25 университетан кампус яр (400 млрд хьажийна); 40 гергга студентийн кампусаш ян дагахь ву;
• «Приоритет-2030» университеташна гӀо даран пачхьалкхан программина тӀетоьхна ахча латтор (2030 шо кхаччалц хьажийна 190 млрд);
• 2030 шо кхачале массо а корматаллин дешаран учрежденеш «Профессионализм» федеральни проектана юкъаяхар, цо лардо колледжашна а, бизнесна а юкъахь гергара накъосталла, гарантии ло 100 % дешна бевлларш балха хӀитторан^[1];
• университеташкахь а, Ӏилманан-талламан организацешкахь а Ӏилманан-технически библиотекийн маша модернизаци яр (кхин а 9 млрд рубль хьажийна)^[8];
• хьехархойн вузаш меттахӀитторан программа (9 млрд рубль хьажийна)^[9];
• Ӏилманан а, технологийн а кхиарехь бизнесан а, Ӏедалан а инвестицеш шозза алсамъяхар (2030 шо кхачале харжийн дакъа ВВП 2 % кхаччалц кхачор)^[1].

Къоман проект «Кадраш» — Российн Ӏилманан-технологин кхиаран стратегин коьрта дакъа ду, цо шена чулоцу «перекрестни» олучу декъехь технологийн суверенитете кхачар, вуьшта аьлча, пачхьалкхан ерриг экономикан, робототехникан а, производствон а, производствон а, станокийн а, махкахь а лаьтташ хилар лардеш йолчу декъехь. системаш, даннийн экономика, химин^[11]. Стратегица а догӀуш, 2030 шо кхачале Российн чоьхьарчу рынкехь лакхара технологийн сурсатийн а, гӀуллакхийн а дакъа 6-зза алсамдала деза, ткъа ресурсаш йоцу экспортан барам кхаа декъах шина декъанна алсамбаккха беза. Цуьнца цхьаьна импортан дакъа радикалан кепара лахдан деза: нагахь санна 1999 шарахь иза ВВП^[ru] 26 % кхаьчна хиллехь, тӀаккха 2023 шарахь иза лахделира 19 % ВВП кхаччалц, ткъа 2030 шарахь иза лахдан лерина ду 17 % ВВП кхаччалц^[1]. Цу кепара, Российн арахьарчу технологех а, лакхарчу технологийн сурсатийн кхачоярех а критикан йозуш хилар эххар а дӀадоккхур ду, ткъа арахьара компанеш Российн Федерацера дӀаяханчул тӀаьхьа йисина производствон ниш юьззина хир ю.

2024 шеран апрелехь къинхьегаман министро Котяков Антона хаам бира, кегийрхойн белхазалла 2021 шарахь дуьйна цхьаъ ах лахйелла, иза 5,1 % ю аьлла^[12].

2024-чу шеран декабрь баттахь Оьрсийчоьнан Федерацин вице-премьеро Новак Александра дӀахьедира, Оьрсийчохь лаккхара говзалла йолу белхахой оьшуш бу 1,5 миллион гергга стаг аьлла. Вице-премьер-министро дийцарехь, гӀишлошъярехь а, транспортехь а, хӀусамийн-коммуналан хьашташ кхочушдарехь а кадрийн шорталла ю^[13].

2025 шеран февралехь Россин Федерацин вице-премьеро Голикова Татьянас мах хадийра къоман «Кадраш» проектан харжаш 116 млрд рубль^[14]. 2025 шеран 21 февралехь цо хаам бира, проектан ахчанан кхочушдар хӀинцале а 43,8 % ду аьлла^[15].