Хаамийн экономика (къоман проект)

2023 шарахь «Ларар а, зӀе а. Квантан дуьне» форум йоьдуш Путин Владимира йийцира къоман проект «Хаамийн экономика», хӀоттийра амбициозан Ӏалашо, иза йустало шен масштабашца «йоккха промышленностан кхоссадаларца», иза йира ССРС ткъе иттолгӀа-шовзткъолгӀа шерашкахь 20-гӀа бӀешеран: мехкан урхаллин, технологин, экономикин, дешаран тӀегӀанехь дехьадовлар^[7]. Мехкан куьйгалхочо ма-аллара, къоман проектан стратеги ша-шех терахьашца хийцарх лаьцна йац, амма «йуьззина кхечу кепара экономика» кхолларх а, цуьнан жамӀехь махкахь дахаран тӀегӀа дикка лакхадаккхарх а лаьцна ю:

Иза йеккъа цхьана терахьийн экономика кхиорна гӀо дан лелаш болу гӀирсаш цхьаьнатохарх лаьцна дац. Вайна оьшу хьалхалерра кхиамаш кхолларан а, шуьйра кхочушбаран а йерриг механизм кхолла. Иза баккъалла а хьакхалуш ду массо а технологех а, дахаран декъех^[8].

Къоман проект кхочушйеш, Президента билгалйаьхна билггал йолу гӀулчаш:

• хаамаш гулбаран системаш тойар (спутникан а, лаьттан а зӀенан системашкахь объектийн меттиг нийса хилар алсамдаккха аьтто луш йолу лаккхара сенситивни квантан датчикаш арахецар, иштта могашаллаӀалашйаран декъехь цамгарш хьалхе дӀайаха аьтто луш йолу);
• реальни хенахь хаамаш дӀасабаржоран системаш тойар (промышленни робототехникана, пилот воцучу транспортан системашна, гӀалин Ӏаламан автоматизацина оьшуш йолу);
• хаамаш хьесапдаран а, Ӏалашбаран а суверенни инфраструктура кхоллар (мархийн платформаш а, хаамаш лелоран центраш а, Ӏедалан хьукматийн, предприятийн, телекоммуникацийн операторийн эффективни болх бан оьшуш йолу);
• квантан а, фотонан а технологийн бух тӀехь компьютерш кечйар а, арахецар а;
• хаамаш кхерамазаллин системаш тойар (квантан зӀенаш а, квантан шифровка а);
• хаамашца болх баран къоман стандарташ а, протоколаш а хӀиттор;
• хаамаш дӀабахьаран а, анализ йарна а алгоритмаш кхоллар (цу йукъахь искусственни хьекъалан декъехь сацамаш, иштта махкахь лелош йолу программаш а);
• кодийн Ӏалашдаран меттигаш кхоллар (Оьрсийчуьра а, кхечу пачхьалкхашкара а программисташна лело йиш йолу сервисаш)^[8].

Къоман проектан листа меттигаш финансированехь хилла ца Ӏаш, перспективан технологийн стартапаш пачхьалкх коьрта инвестор йу. Мобилан талламийн тобанан коьртачу аналисто Муртазин Эльдара билгал ма-даккхара, терахьийн кхиаран агӀор Оьрсийчоь хӀинцале а чӀогӀа хьалхарчу пхеа пачхьалкхана йукъахь йу (2024-чу шарна лерина хаамаш), ткъа къоман проектан коьртачу декхарех цхьаъ кхечу пачхьалкхашца технологийн къийсадалар ца хилар:

Оцу лучу ахчано аьтто бийр бу вайна цхьана кепехь йа вукху кепара кхиам бан. Тезис чӀогӀа атта йу: кхиарна оьшург хӀара ду. Тахана регионийн агӀор терахьийн цхьатерра цахилар ду Москохца доьзна. Ткъа нагахь санна вай кхин а йоккха масштаб схьаэцча, Оьрсийчоь дуьненца йуьстича, тӀаккха вай цхьа а тӀехьадисна дац^[9].

Къоман проект кхочушйарехь махкарчу инженерашна а, Ӏилманчашна а хьалха лаьттачу декхарийн а, жоьпаллин а тӀегӀа цхьана хенахь метафорически кепехь дийцира Росатоман куьйгалхочо Лихачев Алексейс. Корпорацин куьйгалхочо квантан компьютер кхолларан а, советийн хьалхара зарратан бомба кхолларан а йукъахь параллель йира, хӀунда аьлча, и шиъ а «йуьхьанца дуьйна» кхоьллина йара, пачхьалкхан суверенитет ларйарехь мехала йара:

Хьо Ӏедале кхайкхина, кхо-диъ шо даьлча... цхьа жамӀ гайта деза, цуьнан кеп кхеташ йац, технологеш йац, амма Ӏедал а, Ӏилманан академи а хьоьга хьоьжуш хир йу аьлла, дӀахьедар дича. Цу маьӀнехь, хьаха, зарратан индустри кхоллайаларан муьрехь хьалха хиллачу Берия Лаврентий Павловичан васт цу сохьта синехь дуьненчу долу, ткъа хьуна лаьа, хьаха, советан а, оьрсийн а зарратан индустрин лекха хьалаайина байракх йуьхьӀаьржа ца хӀотто. ХӀара, хьаха, иштта синхааман дакъа ду^[8].

Даймехкан квантан компьютер кхоьллина лерринчу лабораторехь, Росатоман Ӏуналлехь. Йинчу Семериков Ильяс шен кепара кхиийра Лихачев Алексейн ойла, ша физико а, цуьнан накъосташа Заливако Ильяс а, Борисенко Сашас а — «шарашкан» шен лаамехь йийсархой — керлачу кепехь — болх баран интенсивалла йовзуьйтуш. Иштта дустар цхьана а кепара ларамаза дац, хӀунда аьлча, Туполевс, Королевс, Терменс болх бинчу конструкторийн бюрошкахь хилира кеманаш даран а, моторш даран а, ракетийн а декъехь боккха кхиам^[10]. Семериков Ильяс 2023-чу шарахь хиллачу «Хиндолчу технологийн форумехь» дӀахьедира, ионийн квантан процессор тӀехь болх бечу хенахь ша лабораторехь алсам хан йаьккхина, шен доьзалцачул а:

ХӀетахь дуьйна, хӀинца кхо шо гергга хан йу тхо лабораторехь дехаш долу – шоьтан, кӀирандийнахь, шинаридийнахь. Цхьаъ бен дац вай кӀелхьара дохуш дерг, ФИАН цхьайтта сахьт даьлча дӀакъовлар. Ца хилча, цигахь буьйса йоккхур йара оха^[8].

Квантан компьютеран прототип вовшахтохале, Семериков Ильяна оьшура шатайпа тоба вовшахтоха. 2023-чу шарахь шен интервьюхь цо мукӀарло ма-дарра, итт шо гергга хан йелира цу гӀуллакхна. Инженеро дийцарехь, кхин а итт шо оьшур ду хӀинца йолу ойланаш кхочушйан:

Вайна чӀогӀа мехала а, самукъадаьлла а дерг ду [квантан компьютеро - ред.] цхьацца пайде хӀуманаш деш хилар, цунах ма-дарра тӀаьхьа ца догӀуш, вуьшта аьлча, цо молекулийн моделаш йеш хилар, цхьацца Ӏилманан абстракци йеш ца хилар. Иза вайна чӀогӀа мехала ду. Кхеташ ду, тхан гӀан ду пайде квантан компьютер йан. Квантан компьютер йан, боккъал а суперкомпьютерел сиха проблемаш йерзор йолуш, шуьйрачу адамийн диапазонна пайде хир йолуш^[8].

"Хаамийн экономика" къоман проект кхочушйеш, экономика кхиоран министраллина а, белхан министраллина а тӀедиллина хӀора шарахь белхан базаран анализ йан, искусственни хьекъалан технологеш йукъайахарца боьзна болу кхерам а, цара Российхь белхан меттигаш нисйарехь бечу Ӏаткъаман мах хадоран Ӏалашонца^[3].

• Федералан проект «Профессионалитет»
• «Профессионаш» профессионалан говзаллехь чемпионат
• Къоман проект «Кадрш»
• Къоман проект «Российн кегийрхой»