Доьзал (къоман проект)
«Доьзал» — къоман проект, болх бан йолайелла Российн Президентан Путин Владимиран омарца[1]. Дуьххьара гайтина 2024 шарахь Федералан Гуламе президенто йахьийтарехь[2].
Къоман проектан коьрта агӀонаш хӀиттийна, Российн Федерацин къинхьегаман а, социалан Ӏалашйаран а министро Котяков Антона хаам бина ма-хиллара, дай-нанойн йукъараллин лаам тидаме а оьцуш, цу йукъадаьхна бераш долчу доьзалшна гӀо даран хьалха тӀеэцна гӀуллакхаш а[3].
Доьзал пачхьалкхан стратегин низам санна
2024-чу шарахь Федералан гуламе динчу къамелехь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира хьалха хӀоттийра 2030-гӀа шо кхачале демографин хаддаза кхиаре кхачаран декхар:
Бераш долчу доьзалшна гӀо дар – иза вайн коьрта гӀиллакх-оьздангаллин харжам бу. Дуккха а бераш долу боккха доьзал хила беза норма а, йукъараллин философи а, йерриг пачхьалкхан стратегин низам а[1].
ХӀоттийначу пачхьалкхан стратегица нийса а догӀуш, дӀакхайкхийра "Доьзал" къоман проект йолор, цуьнца йоьзна кхин йолу къоман проекташ ("Кадраш", "Хаамийн экономика") нисйира[4].
Са алсамйаккхар
Къоман проектан коьрта Ӏалашо йара бераш долчу доьзалийн са алсамйаккхар, хӀунда аьлча, йукъараллин и категори социалан агӀор миска йу. Цу кепара, 2024-чу шеран февраль беттан хаамашца, дукха бераш долчу доьзалшна йукъахь къеллин барам бара 30%, хӀиттийначу Ӏалашонашца иза ах лахбан беза 2030-гӀа шо кхачале. Коьрта инструменташ лоруш йу:
- кӀезиг ахча долчу доьзалшна цхьана баттахь луш долу пособи, иза тӀедиллина ду ненан доьзалхочух хиларан хьалхарчу муьрашкара дуьйна беран ворхӀ шо кхаччалц (2024-чу шеран февраль баттахь 11 миллион вахархочунна кхаьчна иза)[1];
- социалан контракт эцаран аттачу йаьккхина процедура (2024-чу шарахь иза дӀадала Ӏедало кхин а 100 миллиард сом ахча хьажийна)[1];
- 2030 шо кхачале лаххара алапа 35 эзар соьме кхаччалц хьаладаккхар, цуо автоматически шеца дохьу пачхьалкхан декъехь социалан ахчанаш а, алапаш а хьаладахар [5];
- бераш долчу доьзалшна тӀера налогийн дукъ лахдар[6];
- шолгӀачу берана 2800 сом кхаччалц, кхоалгӀачу а, цул тӀаьхьа догӀучу а берашна 6000 сом кхаччалц налог дӀайаккхар; дӀадаккхар хьакхалуш долчу шарахь догӀучу ахчанан барам 350 эзар соьма тӀера 450 эзар соьме кхаччалц хьалабаьккхина;
- ненан капиталан программа 2030-чу шаре кхаччалц йахйар.
ХӀусамийн хьелаш тодар
ХӀора шарахь бераш долчу 350 эзар доьзалан хӀусамийн хьелаш тодан Ӏалашо йу къоман проектан[7]. Цунна лерина цхьа могӀа барамаш:
- доьзалан ипотекин программа 2030-чу шаре кхаччалц йахйар, 6 шо кхачанза бераш долчу доьзалшна ставка 6% йуьсуш йу (2024-чу шарахь хьажийна 260 млрд сом, 2030-чу шаре кхаччалц 1,5 триллион сом)[8];
- доьзалан ипотекин программа керла хӀусамаш йар кӀезиг долчу кегийчу гӀаланашка а, кӀошташка а шорйар;
- гӀоьналлин барам 2030-чу шаре кхаччалц бахбар, ипотекин кредитан цхьа дакъа (450 эзар сом) йухадерзорца доьзна долу, 2024-чу шарахь цу гӀуллакхана хьажийна 50 млрд сом[8];
- телхиначу хӀусамашкара дӀатарбаран программа йахйар;
- бешахь болх бечу цхьаьнакхетараллин чоьтах социалан газификацин программа шорйар;
- кӀезиг ахча долчу доьзалшна йовхонан системаш эцарна субсидеш (кхин а 32 млрд ₽ билгалдаьккхина).
Берийн терахь а, дешар а
2022-чу шарахь Российн Федерацин 39 регионехь дерриг берийн барам Оьрсийчоьнан йуккъерчу барамна лахара бара. Оцу регионашкахь пачхьалкхан гӀоьналлин программаш шорйан Ӏедало 2030-чу шаре кхаччалц кхин а 75 миллиард сом ахча хьажийна.
«Доьзал» къоман проект гергара йу 2024-чу шарахь йукъайаьккхинчу кхечу проектца — «Кадраш», иза лерина йу демографин сатуьйсуш долу кхиар тидаме эца[9]. Цу кепара, прогнозашца, 2030 шо кхачале пачхьалкхехь хир ву 20 шарера 24 шаре кхаччалц хенаш йолу 8,3 млн вахархо, 2035 шарахь - 9,7 млн (2024 шарахь хиллачул 2,4 млн алсам)[1]. 2028 шо кхачале, дешархошна хьалхе дуьйна карьера йан федералан программин гӀоьнца, ткъа иштта «Корматалла» проектан гӀоьнца, лерина ду 1 миллион гергга говзанча кечван хӀаваан а, хӀордан кеманаш деш, фармацевтикин, электроникин, тӀеман индустрихь. Иштта, оцу планашца нийса а догӀуш, кхин а уьйр йолуш йу хӀара барамаш:
- йуккъера корматаллин дешаран учрежденеш тойар а, гӀирсашца кечйар а (2030-гӀа шо кхаччалц билгалдаьккхина 120 млрд);
- 800 университетан общежити капитальни тойар (2030 шо кхаччалц 124 млрд ахча хьажо лерина);
- 2030 шо кхачале 25 университетан кампус йар (400 млрд ахча билгалдаьккхина);
- «Приоритет-2030» университеташна гӀо даран пачхьалкхан программина кхин а ахча латтор (2030 шо кхаччалц кхин а 190 млрд).
Къоман проектана финансаш латтор
"Доьзал" цӀе йолу къоман проект коьрта проект йу пачхьалкх кхиоран 6 шеран комплексан планехь (2030 шо кхаччалц). Иза кечйина йу 2023-2024-чу шерашкахь Оьрсийчоьно гайтинчу экономикин гайтамашца догӀуш. Цу кепара, 2023-чу шарахь ДЧС хьалайалар Оьрсийчоьнан Ӏедало хилла ца Ӏаш, МВФ-н эксперташа а гайтинчул а совдаьлла, 3,6% кхаьчна. 2023-чу шеран хьалхарчу исс баттахь инвестицийн хьал 26,6% хилла, лерина хиллачу 15,1% меттана. Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира чӀагӀдарехь, хинболу ахчанаш уггаре а хьалха хьажор ду бераш долчу доьзалийн хьал тодарна:
... гергарчу хенахь вайга кхин цхьа гӀулч хьалха йаккха аьтто хир бу: вай дуьнентӀехь уггаре а йаккхийчу экономикин пачхьалкхийн хьалхарчу йиъ пачхьалкхана йукъагӀур ду. Иштта кхиар ма-дарра гочдан деза вайн бахархойн доьзалшна алсамдаьккхинчу ахчанах[1].
Кхочушйар
2025-чу шеран февраль беттан 24-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Ӏедало къобалдина 2030-гӀа шо кхачале къоман проектан коьрта гайтаман тептар:
- берриге а берийн барам алсамбалар;
- къеллин барам лахбар;
- кхоалгӀачу а, цул тӀаьхьарчу а берийн берриг берийн барам — 0,475 дакъа;
- цу тайпа гӀо оьшучу бахархойн дерриге а терахьах йеххачу хенахь Ӏуналла деш болчу баккхийчу бахархойн а, заьӀапхойн а дакъа — 30,3%;
- оьздангаллин а, говзаллин а, халкъан кхоллараллин а пачхьалкхан а, муниципалан а кхолламаша бечу балхана бахархой реза хиларан тӀегӀа — 63%;
- 50 эзар стаге кхаччалц бахархой бехачу кегийчу гӀаланашкахь кинотеатрийн терахь — 900 йан.[10].
Цул сов, къоман проектан гурашкахь коьрта белхан агӀонаш билгалйаьхна, дешаран учрежденешкахь ненан а, берийн а чоьнаш алсамйахарх а, йоцачу хенахь хан йаккхаран тобанех а, ненан капитал латторх а, доьзалан ипотекех а, цхьана пособех а, шарахь доьзална луш долчу ахчанах а лаьцна. Иштта документо билгалдаьккхира генарчу поселкашкахь 100 берийн беш яр, 2,2 эзар берийн беш гӀирсашца кечйар, шарахь лаххара а 220 эзар доьзална социалан контракт латтор, 336 зударийн консультаци кхоллар, 133 дарбан цӀийнан берийн йукъ гӀирсашца кечйар, 180 берийн дарбан цӀенош дар, ЭКО 485 эз. цикл йар, 1011 берийн говзаллин ишкол йар[10]
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Послание Президента Федеральному Собранию. http://kremlin.ru (2024 шеран 29 февраль). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 4 март.
- ↑ С заботой о главном. Как государство поддерживает семьи с детьми. https://национальныепроекты.рф (2024 шеран 29 февраль). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 4 март.
- ↑ В России запустят пять новых нацпроектов - Российская газета, Российская газета (2024, 3 март). Дата обращения: 4 мартехь 2024.
- ↑ Леонов, Сергей. Семья, молодежь, взрослые. Путин назвал новые выплаты для жителей России, AiF. Дата обращения: 4 мартехь 2024.
- ↑ Путин поручил увеличить МРОТ до 35 тысяч рублей к 2030 году, РИА Новости (2024, 29 февраль). Дата обращения: 4 мартехь 2024.
- ↑ Путин поручил отработать новую модель оплаты труда бюджетников, РИА Новости (2024, 29 февраль). Дата обращения: 4 мартехь 2024.
- ↑ Сбербанк приветствует продление семейной ипотеки до 2030 года, Недвижимость РИА Новости (2024, 29 февраль). Дата обращения: 4 мартехь 2024.
- ↑ 1 2 В России семейную ипотеку продлят до 2030 года, TACC. Дата обращения: 4 мартехь 2024.
- ↑ Рабочие в порядке: в чем суть нового нацпроекта «Кадры», Известия (2024, 29 февраль). Дата обращения: 4 мартехь 2024.
- ↑ 1 2 Основные показатели и мероприятия национального проекта «Семья». government.ru (2025 шеран 24 февраль). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 февраль.
Кхин дӀа темана тӀехь
| Экологи а, инфраструктура а | |
|---|---|
| Экономика а, хьуьнаралла а | |
| Туризм | |
| Дешар | |
