Йоккха-АтагӀан Пахаев Мовлдин цӀарах музей

1971-чу шарахь Йоккха-АтагӀан № 3 йолчу йуккъерчу ишколехь хьехархочо, йукъараллин гӀуллакххочо Пахаев Мовлди Аднановича хаамаш гулбарехь а, меттигера историн музей кхолларехь а болх бан волавелира^[3].

Пахаев Мовлди вина 1948-чу шеран 2-чу февралехь Йоккха-АтагӀахь. Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институт (хӀинца Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университет). 40 шо сов хан дӀайелла цо хьехархна. 1973 шарахь, белхан накъосташа а, студенташа а гӀо а деш, цо Йоккха-АтагӀан № 3 йолчу йуккъерчу ишколехь схьайиллина мохкбовзаран музей а, «Ишколан музейн жигархой» цӀе йолу йукъаралла (клуб) а, студентийн жигархошца цхьаьна «Что смертны герои, не верь!» проектехь жигара дакъалаьцна. Иштта, Гуьмса кӀоштан Ишхой-Йуьртахь а, Дагестан Республикехь а, Соьлж-ГӀалахь а Советан Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин хӀолламаш меттахӀитторехь а, мах хадо йиш йоцуш, дакъалаьцна цо. Пахаев Мовлди кхелхина 2012-чу шарахь^[4].

1974 шеран мартехь школан коридорехь схьайиллина музей, цигахь гайтира экспонаташ: къоман хӀусаман хӀуманаш, салтийн шлемаш, пулеметан доьхканаш, баклажанаш, макеташ, макеташ, карташ, стендаш, схеманаш. шарахь Пахаевс, Яндарбиев Хамзатца цхьаьна, гулйира, систематизаци йира, юха а йира экспонаташ^[5].

1994-чу шарера 2005-чу шаре кхаччалц хилла тӀеман хиламаш бахьана долуш музей болх беш ца хилла Нохчийчохь. Цхьа кӀеззиг документаш бен ца ларделла. Пахаевс, Грозненски кӀоштан юкъараллин организацица а, Грозненски кӀоштан берийн-кегийрхойн туризман(оьр.)нохч. а, меттигера Ӏилманан а центрца а, Йоккха-АтагӀан № 3 йолчу йуккъерчу ишколица а цхьаьна 2005-чу шарахь кхоьллина, цул тӀаьхьарчу шерашкахь шорйина меттигера историн музей^[3].

Музейна материалаш кхаьчна волонтерийн энтузиасташна а, школа чекхъяьккхинчарна а бахьана долуш.

Школан музейн Ӏалашо ю дӀаяханчу тӀаьхьенийн оьздангаллин мехаллаш ларъяр, шайн кӀоштан историца шовкъ кхиор, дешархойн къамел даран говзалла кхиор, таллам баран говзалла кхиор, берийн кхоллараллин хьуьнаршна гӀо дар^[3].

2012-чу шарахь дуьйна музейн директор ю Российн Федерацин дешаран сийлахь белхало Пахаева Займан, Мовлдин йиша^[6].

Музейхь ду хӀара дакъош а, экспозицеш а:

• «Пайхамаран тӀаьхьенаш, махкахь гӀарабевлла шайхаш, молланаш»;
• «Толам баккха вина (Кадыров Ахьмад-Хьаьжин дахарх а, кхоллараллех а лаьцна)»;
• «Публицисташ, йаздархой, журналисташ, культурин деятельш, Ӏилманчаш (50 сов)»;
• «Шайн халкъан сий лардина цара». Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь дакъалаьцначу 300 сов атагинхочух лаьцна дуьйцу декъа тӀехь, шайна юкъахь Брест гӀап ларъярхой а, турпалхойн гӀаланаш Москва а, Сталинград а, Ленинград а);
• «Адам шен къинхьегамца гӀарадаьлла»;
• «Цара лардо Россин а, Нохчийчоьнан а спортан сий»^[7].

Музей чохь ду махкахойн бакъдолу документаш (Ӏилманчаш, спортхой, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранаш, суьрташ), шен хӀуманаш, спортан кедаш, дӀадаханчу шерашкахь лелийна пхьегӀаш, гӀирсаш.

Школан музейн дозалла ду:

• Йуьртарчу цхьана вахархочун хилла, совгӀаташ тӀехь долу тӀеман кетар, Йоккх-АтагӀахь вехаш волу, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман ветеран Чапаев Алхазур. 2015-чу шарахь ветеранан йисинчу зудчо Чапаева Табарика музейна совгӀатна йелла и китель. Ткъа 2020-чу шарахь – тоьшаллаш а, совгӀаташ а;
• Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранан Барзукаев Хьасан Вахаевичан мидалш;
• СугаиповгӀеран доьзалан нохь (XX бӀешо);
• Россин художникийн союзан декъашхочун Седиев Хьасан Туркоевичан суьрташ;
• Дечиг Пондар (ламанхойн дечиг-пондар), Казахстанехь долуш лелош хилла болу;
• Кехат Пондар (ламанхойн ондар) - 1960-гӀа шераш;
• Истанг — нохчийн къоман ламастан куз, къоман орнаментца кечйина, йина басарийн аппликацин кепах пайда а оьцуш (XIX—XX бӀешерашкахь);
• ЦӀестан кӀудалш^[6].

М. А. Пахаевн цӀарахчу школин историн а, краеведчески а музейн правлени: Дадаев Л. М. - Нохчийн Республикан парламентан депутат, Пахаева З. А. - музейн директор, Музаева Л. - музейн дай-нанойн комитетан председатель а, школера бераш а^[7].

Таханлерчу дийне кхаччалц дӀахьош бу гонан декъашхоша лехаман болх. Дагалецамечу даташна, гӀарабевллачу нахаца цхьаьнакхетаршна, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранийн доьзалшна лерина барамаш дӀахьо^[6].

1973-чу шарахь музейхь кхоьллина "Школан музейн жигархой" цӀе йолу лехаман кружок. И кружок схьайиллинчул тӀаьхьа 1000 гергга дешархо ву цу гӀуллакхна юкъаозийна. Цу гонан жигархойн лехаман болх дӀабоьдуш бу таханлерчу дийне кхаччалц^[7].

• Школехь йолу М. А. Пахаевн цӀарах йолу историн а, краеведчески а музей йиллина 2021—2022 дешаран шеран жамӀашца Ерригроссин рейтинган «ТОП 50. Школьный Музей Победы» декъехь йу ^[8];
• 2021 шарахь школийн музейн тоьлла гайтаман Ерригроссин конкурсан толамхо^[9];
• Школан музейн Йерригроссин рейтинган толамхо, 2022 шарахь Йерригроссин дешаран организацешна музейн фестивалан «Без срока давности» регионан этапехь 1-ра меттиг^[10].
• 2023 шарахь Дешаран организацешна музейн экспозицийн Йерригроссин фестивалан «Без срока давности» регионан этапан толамхо^[11].