Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Имадаев, Ахмет Джемалдин воӀ

Имадаев, Ахмет Джемалдин воӀ (оьрс. Имадаев, Ахмет Джемалдинович) (1922 шеран 22 декабрь, Итон-Кхаьлла, Нохчийн автономни область — 2005 шеран 17 январь, Итон-Кхаьлла, Нохчийн Республика) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман ветеран а, подполковник а, лётчик-истребитель а. Цунна йелла хьалхарчу а, шолгӀачу а даржийн Даймехкан тӀеман орден а, шиъ ЦӀен Седан орден а, мидалш «ТӀеман гӀуллакхна» а, «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна» а, «Кёнигсберг схьайаккхарна» а, «Советски эскаран а, флотан а, 30 шо кхачарна» а, «Къинхьегаман ветеран юбилеян» мидалш йелира[1].

Биографи

Вина 1922 шеран гӀуран беттан 22-чу дийнахь Нохчийн Республикан Итон-Кхаьлла йуьртахь[2]. 1939-чу шарахь Эна-Хишка йуьртахь ворхӀ шо чекхдаьккхира цо. Дешна Асламбековски (Эна-Хишка) хьехархойн училищехь[3]. 1938 шарахь дуьйна комсомолан декъашхо[4]. 1938-чу шеран чиллин баттахь дуьйна училищехь йуьхьанцарчу комсомолан организацин комитетан секретаран болх бира[3].

Имадаев Джамалдин а, Зезаган а (Имадаев Ахметан да-нана) доьзалера кхо кӀант фронте вахара. Джамалдин Соьлжа-ГӀалахь мехкадаьттан промышленникехь Белликехь нефтяник санна болх бира 1917 шо кхаччалц, Граждански тӀом болчу хенахь цо дакъалецира партизанийн боламехь, ткъа Советан Ӏедал дӀахӀоттарца тайп-тайпанчу хьукуматашкахь болх бира. 1924-чу шарахь дуьйна РКП(б)-н декъашхо вара, ткъа 1926-чу шарахь Соьлжа-ГӀалахь бандиташа вийра декхарш кхочушдеш. Доьзалан коьртехь воцуш пхи бер кхиийна Зезага[3].

Воккхаха волу ваша Имадаев Магомет (1915—1942) чекхъйаьккхина БуритӀе хьехархойн институт, историн говзалла йолуш, Йерригсоюзни ВКП(б) декъашхо, 1937 шарахь дуьйна цо болх бира секретаран даржехь Нохчийн-комитетан а, ГӀалгӀайн а областан «Ленинан некъ» цӀе йолчу газетан коьрта редактор. Шен лаамехь ЦӀен эскаре вахана 1941 шарахь, 1942 шеран кхолламан баттахь 225-гӀа къаьстина нохчийн-гӀалгӀайн дошлойн полкан комиссар хӀоттийна. Цо дакъалецира фашистийн тӀелатархошна дуьхьал хиллачу тӀемашкахь.

Ахмедан жимах волу ваша Имадаев Хьамид (1926—1945), иза а вара Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман декъашхо, могашалла бахьана долуш дӀахецна, 1945 шарахь Кхазакхстанехь велира[3].

Ахмет чекхъйаьккхина Соьлжа-ГӀалин аэроклуб 1941 шеран хӀутоссург беттан[2].

Эскаре кхайкхина 1941 шеран асаран беттан 5-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сунженски кӀоштан тӀеман комиссариат[1][4].

Къилбаседа Кавказан тӀеман округан лётчикийн Армавиран тӀеман авиацин ишколе курсант санна дӀайазвина[1].

1942 шеран аьхка, фашистийн эскарша гӀала дӀалацаран кхерам хилар бахьана долуш, авиацин ишкол дӀайахийтира Узбекистан ССР-н Фергана гӀала[3].

1944 шеран чиллин беттан авиацин ишкол чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа Имадаев Ахмет Гуьржийчоьнан ССР-н Сандарий йуьртан 26-гӀа резерван тӀеман авиацин полке дӀахӀоттийра ЦӀен Эскаран хӀаваан эскарийн 25.02.1944 шеран № 023 ордеца. Кхузахь уьш Ӏамийна тӀеман операцешна ЛаГГ-3 тӀеман кема лело. ХӀора лётчико Тиблисан авиацин заводера керла тӀеман кема схьаоьцура, фронте дӀакхачоре сатуьйсуш вара[3].

Ишкола чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа фронте вахара жимах волу лейтенант, 3-гӀа Белоруссин фронтан 1-чу хӀаваан эскаран къаьстина Приморскин эскаран тӀеман лётчик[5].

ТӀеман рейс хилла Коьрта Кавказан лаьмнаш Сурами-перевал тӀехула. Хьалхара десант Колхида гӀалахь хилира, шолгӀа Ӏаьржа хӀордан бердаца йолчу Адлер гӀалахь, кхоалгӀа Фонтановская станицехь, цигахь лаьттара фронтан аэродром, цигахь дӀахӀоттийра 790-гӀа тӀеман истребителян полк, иза йара Шакъаьстина Приморскан эскаран дакъа[3].

Цо дакъалецира ГӀирма а, Белорусси а, Кавказ а, Кёнигсберг а, Балтика а, Малхбален Прусси а мукъайаккхаран тӀемашкахь[1][2].

1945-чу шеран чиллин беттан 8-чу дийнахь Имадаев Ахмед полкан командованино хьалхатеттира Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орден тӀеман йала. СовгӀатийн тептар тӀехь йийцинчу эпизодех цхьаъ:

«...18.01.1945 шарахь 4 ЛА-5 тӀеман кеманан декъашхо санна, 12 ИЛ-2 истребителийн кеманаш Ӏалашонан метте кхачош, 4 немцойн ФВ-190 тӀеман кеманаш гӀиртира тӀелетаран кеманашна тӀелета мостагӀчун тӀемалой». Истребителийн кеманаш шайн тӀеман мисси чекх а йаьккхина, эшам а боцуш, шайн аэродроме йухадирзира. «Боккхачу лаамца тӀеман мисси кхочушъйан нисло иза, хӀаваан тӀамехь майра лела, хьал говза мах хадабо, сиха сацамаш бо. ТӀелетаран кеманашна дика гӀо дарна цунна 3 баркалла боху истребителян кеманийн командованин а, тобанан куьйгалхочун а»[3].

790-гӀа тӀеман авиацин полкан лакхара лётчик санна, Имадаев Ахмет, тӀеман рейсашкахь, шен аэродромна кӀелхьарвалар латтадора, штурмхойн а, цхьана Ӏункархьоду бомбардировщикас, фронтан могӀанан разведка йора, меттиган сурташ а дохуш, маьрша «таллар» дӀахьора Ӏалашонаш ларъйар. Цу операцех цхьанна Курскин Ӏад кӀоштахь тӀеман чӀагӀонаш йохош, цунна йелира Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден[1].

«Хьалхара Ӏедалан совгӀат деллачул тӀаьхьа, 2-гӀа а, 3-гӀа а Малхбален Пруссин операцешкахь цо дӀадаьхьира 37 кхиаме тӀеман рейс, штурмхойн цхьаьна, 13 тӀелетаран мисси дӀайаьхьира бомбанаш йеттарца цхьаьна. Иза деш цо хӀаллакйира 3 машен, 12 кхаччалц мостагӀчун салтий а, эпсарш а. Цо мостагӀчун МЗА батарейна тӀекхаччалц цӀе дӀайаьккхира, 3 хӀаваан тӀом дӀабаьхьира.

15.04.45 шарахь, 4 ЛА-5-н декъашхо а волуш, тӀелетаран кеманаш Пиллау кӀошта дӀасалелочу хенахь, накъост Имадаевс гайтира ша тактикан говза а, говза а хӀаваан тӀемало хилар. Ӏалашонан меттигехь мостагӀчун онда цӀе тӀелетаран кеманашна тӀе йерзийра, накъоста Имадаевс кхаа тӀелатарца а, бомбанаш йеттарца а кхаа кхаччалц мостагӀчун кегийра зенитни тоьпан герз дӀатоттура, цуьнца ИЛ-2 тӀеман мисси кхиамца чекхъйаккхаран тешалла дира. Штурмхойн, эшам а боцуш, йухадирзира шайн аэродроме.

Штурмхойн дӀахьош кхиамца 37 тӀеман рейс йарна а, 12 мостагӀчун салти а, эпсар а хӀаллакварна, 3 машен а. Даймехкан тӀеман хьалхара держан орденан Ӏедалан совгӀатна хьакъ ву», — 790-гӀа тӀеман авиацин полкан командир, гвардейски майор Кулякин, 1945 шеран 25 апрель (совгӀатан тептаран дакъа)[6].

Имадаевс шен цӀеран хих чекхваьккхина Керчан кӀоштахь 790-гӀа тӀеман авиацин полкан декъашхо волуш[7].

Вайнах махкахбаьхначул тӀаьхьа, полкан штабе а кхайкхина, эскарера дарж дитина, махкахбаьхначу метте ваха кховдийра Имадаев Ахметна. Оцу хьежамо оьгӀазбахийтира цуьнца цхьаьна тӀемалой. Полкан рейсийн экипаж оьгӀазъйахана, командованига доьхура Имадаевна Толам баккхалц кхин дӀа а тӀом бан бакъо йалар. Ахмедна бакъо йелира толам баккхалц полкехь виса[7].

Цунна йелла Даймехкан тӀеман хьалхара а, шолгӀачу а даржийн а орденаш, шиъ ЦӀен Седан орден а, мидалш «ТӀеман гӀуллакхна» а, «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна» а, «Кёнигсберг схьайаккхарна» а, «Къинхьегаман ветеран» а, юбилейный медаляш[8].

Подполковникан дарже кхаьчна иза[7].

ТӀом чекхбаьккхира цо 1945 шеран майхь лейтенант а, летчик а волуш 3-гӀа Белоруссин фронтан 1-гӀа хӀаваан эскаран тӀеман авиацин дивизехь[2]. Цо Толаман де даздира Кёнигсбергехь[7].

undefined

СовгӀаташ

ТӀом чекхбаьлча хилла гӀуллакхаш

ТӀом чекхбаьлча, цо кхидӀа а гӀуллакх дира СССР-н герзахойн ницкъашкахь[2]. 1948 шеран хӀутоссург беттан 4-чу дийнахь дуьйна 1950 шеран гӀуран беттан 23-чу дийнахь кхаччалц Имадаев лётчик вара Белоруссин тӀеман округехь 790-гӀа тӀеман авиацин полкехь[3].

1952 шеран оханан беттан 22-чу дийнахьӀ957 шеран гӀуран беттан 17-чу дийнахь кхаччалц 818-гӀа тӀеман авиацин полкехь рейсан командир вара[3].

Беларусерчу Щучинехь керла тӀеман кеманаш зер а, къона авиаторш кечбар а волавелира Ахмеда. 1955 шарахь Архангельске гӀуллакх дан дехьаваьккхира, цигахь тӀеман полко Балтикера Урале кхаччалц хӀаваан меттиг ларйира. Оццу хенахь дӀадоладелира керлачу «МиГ-15» а, «МиГ-17» а тӀеман кеманашна тӀе дерзар, уьш къаьсташ дара шайн лакхара чехкаллица а, хаъал алсамъйаьллачу дистанцица а, локхаллица а. Керла тӀеман кеманаш карадерзорехь кхиамаш бахарна Имадаев Ахметна авиацин майоран дарже кхаьчна[3].

Цунна йелира «ТӀеман лётчикан 1-чу классан» квалификаци[7].

1959 шеран оханан беттан иза дӀакхетта КПСС-на йукъа (партбилета № 0822226169)[3].

Хууш ду цо 72 тӀеман рейс йина хилар. Верриг а 20 шарахь хӀаваан эскарехь гӀуллакх дина цо. 1960 шарахь иза шен доьзалца йухавеара Соьлжа-ГӀалехь[2]. Зуда йалийра а, ши бер а хилла цуьнан — йоӀ Зураъ (1951-чу шарахь йина) а, кӀант Ӏали (1963-чу шарахь йина) а[3].

1960—1994 шерашкахь, Соьлжа-ГӀалара даймахка цӀавирзинчул тӀаьхьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н пачхьалкхан телерадиовещаниен системехь инженеран болх бира[1].

2000-чу шарахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина 55 шо кхачарца доьзна, Россин тӀеман министран омрица цунна йелира авиацин подполковникан дарж[1].

Иза кхелхина 2005 шеран кхолламан беттан 17-чу дийнахь[1]. Иза дӀавоьллина Итон-Кхаьллахь[7].

Эс

Нохчийн Республикин дайшкара Итон-Кхаьллахь цхьа урам бу Имадаев Ахметан цӀарах[2]. Ветеранан цӀе (иштта кхин цхьана нохчийн лётчикан Акаев Дашин цӀе а) абаденналц йина йу Тулехь «Даймехкан стигланаш ларъйархойн» мемориалехь[2].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Имадаева Зура. Имадаев Ахмет Джемалдинович. Бессмертный полк (2020 шеран 6 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 август.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Научный полк: Ахмед Имадаев – защитник неба Отечества. Грозненский Государственный Нефтяной Технический Университет (21 Июня 2022). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 август.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Хамзатова Зарема Рахмановна, Ибрагимов Мовсур Муслиевич, Сардалов Иса Алхазурович. Ахмед Имадаев - лётчик-истребитель, участник великой отечественной войны // Каспийский регион: политика, экономика, культура. — 2022. — № 2 (71).
  4. ↑ 1 2 Имадаев Ахмет Джемалдинович. Память народа 1941-1945. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 август.
  5. ↑ Имадаев Ахмед, с.Итум-Кали. shatoy.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 август.
  6. ↑ Имадаев Ахмет Джималдинович. Память народа 1941-1945. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 август.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 Лема Гудаев. Однополчане отстояли «небо» Ахмета Имадаева. Портал «Абрек» (2016 шеран 29 декабрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 август.
  8. ↑ Список участников ВОВ (1941-1945 гг.). Администрация Итум-Калинского сельского поселения. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 август.

Литература

  • Ахмед Имадаев — лётчик-истребитель, участник Великой Отечественной войны / Хамзатова З. Р., Ибрагимов М. М., Сардалов И. А.. — Каспийский регион: политика, экономика, культура № 2 (71), 2022. — С. 44—48.
  • Память 1941—1945. Книга 3. Архивное управление ЧР. — Нальчик: ООО «Печатный двор», 2019 г.. — С. 311. — ISBN 978-5-604-30863-9.

Категореш