Иег-чӀож
Иег-чӀож
Иег-чӀож (оьрс. Эги-чож) — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан дӀатесна эвла йу. ДаьттагӀа эвлан 4 км къилбехьа лаьтташ йу[1]. Йуккъера бӀешерийн бӀаьвнийн комплекс, лаьтта Нохчийн Республикин Эна-хишкан кӀоштахь аьтту бердаца Фортанга хин йистехь а, аьрру бердаца ГӀалгӀайн Республикин Соьлжин кӀоштахь[1] а, гергарчу хьесапехь XIV—XVI бӀешерашкара[2].
Хаам
Эги-чӀож цӀе схьаяьлла гӀум-аренан тӀулг - Ӏаьнан тӀулг - Ӏаьнан тӀулгах, цунах Ӏаьнан тӀулгаш а, го а - «эг» деш хилла, ткъа нах-меттанашкахь «чӀож» бохучу дашца билгалдоккху ӀиндагӀ[3][4].
Эги-чӀожан оборонан а, динан а структураш я бӀаьвнаш йолу Даттых бӀаьвнан пен. Эги-чӀож — Орстхойн мехкан историн кӀошт. Белхароевн, Булгучевн, Кориговн, Фаргиевн, Хашиев тейпан фамилеш ламастехь оцу эвлан тӀаьхьенах лоруш ю[5][6].
1967-1969 шерашкахь С. Ц. Умаровс Ӏамийна оцу кӀоштахь йолу ЦӀечу-Аьхкан маьлхан кошан склепан дӀавоьллина меттиг а, бӀов дӀахӀоттор а. Эгичожан бӀовнан гӀишлош лаьтта уггаре а готтачу ӀиндагӀехь, Фортанга хин шина а агӀор лаьмнин ӀиндагӀийн тӀулган гаьннаш тӀехь. И къаьсттина меттиг харжар, дукхах долчу хьолехь, ларамаза ца хилла, хӀунда аьлча цо аьтто бора, цу ӀиндагӀца дӀасалела некъ буьззина дӀакъовла. Фортанга хин аьтту бердаца лаьтташ яра йиъ бӀовн комплекс, аьрру агӀор шиъ. Цара цхьана хенахь кхоьллина цхьа ерриге а, Эги-чӀож эвла[7].
Эги-чӀож поселенин аьтту бердан дакъа гойту йиъ гӀопан кепара комплексо, уьш лаьтта ярусашца (массеран а тӀеман бӀаьвнаш а, ларъяран пенаш а ду), цхьа гӀаролхойн комплексо[8][9].
Эвлан тӀеман бӀаьвнаш (царех йиъ йисина) ткъе итт метр локхалле кхаьчна, чоьхьара тӀулган тхов а боцуш, пирамидан кепара гӀулчаш йолу тхов а болуш. Цу гӀуллакхо бахьана делира талламхошна, Эги-ЧӀож комплекс X-XV бӀешерашкахь йина ю аьлла хета. Вукху агӀор, аьтту бердан комплексийн тӀеман бӀаьвнашкахь а, ларъяран пенашца а готта Ӏуьргаш хиларо тоьшалла до церан бахархошна юкъахь мелла а шуьйра герз лелор, цуо аьтто ца бо вайна, леррина Ӏуьргаш долу и гӀишлош яр, 100-чу бӀешарал хьалха хиллачу муьрехь дӀаяздан. Комплексан юкъайогӀу 22 бӀов (5 тӀеман, 17 Ӏер-дахаран) а, цхьа склеп дӀавоьллина меттиг а[10].
Билгалдахарш
- ↑ Эги-чож
- ↑ Справочник путешественника 1969 Марковин В.И. - В стране вайнахов. townevolution.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 5 май. Архивйина 2020 шеран 26 февралехь
- ↑ Лилия Харсиева. Учёные об оборонительном укреплении Дзурдзукские ворота или развалины древнего города. «Ингушетия» — интернет-газета (2017 шеран 25 январь). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 31 октябрь.
- ↑ Топонимический словарь Кавказа. А. В. Твердый. 2011.
- ↑ Фаргиев А. И., Ялхороев Х. М. Карабулаки (Орстхой). — Нальчик: ООО «Тетраграф», 2015.
- ↑ Ислам Текеев. Сокровища Даттыха. Зачем в Ингушетии возрождают опустевшее горное село. stav.aif.ru (2020 шеран 22 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 8 ноябрь.
- ↑ Умаров, С. Ц. - Средневековая материальная культура горной Чечни, XIII-XVII вв. 1970 год. search.rsl.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 май.
- ↑ Тимур Агиров. Башенная крепость Эги-Чож (43 фото, 2 панорамы). Открытый Кавказ. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 26 сентябрь.
- ↑ Зейнеп Дзарахова. Заметки краеведа По следам тысячелетий и легенд. «Ингушетия» — интернет-газета (2016 шеран 27 декабрь). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 26 сентябрь.
- ↑ Грозный информ. grozny-inform.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 май.