Джебраилан уезд

Джебраилан уездан мохк йукъабоьдура Карабахан ханаллин, иза 1813 шеран Гюлистанан трактатца, Россех схьатуьйхира. 1822 шарахь цунах провинци йира. 1840 шарахь провинцех Шушин уезд йира, цунна йукъара 1873 шарахь^[3], схьайаьккхира Джебраилан уезд.

ГӀажарчуьра Шуше боьдучу новкъара Джебраилан уездера Аракс эрк тӀера Асландузан гечо, йевза 1812 шеран 19 октябрехь полковника Котляревскийс жимачу тобанца (1500 гӀашло, 500 дошло, 6 йоккха топ) ГӀажарчоьнан принцан Ӏаббас-Мирзин 30000 корпусан тӀехь^[4]баьккхина къегина толамца.

1905 шарахь уездан административан йукъ дехьайаьккхира Карягино эвла, ткъа уездан шен цӀе хийцира Карягинан^[5] аьлла.

Джебраилан уездан латта къилбаседа-малхбузен йистехь айаделла ду (Зиарат лам — 8186 фт.), цигахь ду хьаннашна лакхахь долу байданаш, къилбехьа лаьмнаш лахло, цхьаццанхьа хьаннаш йолу гунаш долу мохк бу, уггаре къилбехахь, Араксан бердашца а, уездан малхбалехьа а лаьтта чутаӀенан а, аренийн а латтанаш (Карабахан аре). Йерриг Джебраилан уезд лаьтта Араксан майданахь, хи дуьллу аьрру, къилбехьа оьху, кегийра геннаш чуьра: Кендалан, Куру-чай, Черекен, Кезлу-чай, кхин а Акара эрк чуьра. И эркаш бӀаьста дистина хуьлу, аьхка хи чӀогӀа кӀезиг хуьлу. Аракс а, Акара а хих дуьзна хуьлу аьхка а. Ламанан аьхкенан байданаш а, чутаьӀна аренийн латтанаш а шайш-шайн рогӀехь хуьлу кхерста йа ахкхерста бахархой беха меттигаш, йисина меттигаш дӀалаьцна охьахевшина бахархоша, цара латта леладо, бошмаш лелайо, чилла леладо.

Къилбаседа ламанан асанан климат къаьста алсама йочанаш хиларца; ламанан кӀажошкахь хин тоъал барам бу, чутаӀенаш а, аренаш а аьхка йекъа, йовха климат йолуш, хи ца диллича ца пайден йац.

БЕЭДца 1891 шарахь 52 000 вахархо вара^[4].

1897 шеран берригйукъара бахархой багарбарца уездехь вехара 66 360 стаг, царех^[6][7]:

• гӀезалой (азербайджанаш)^{[Комм. 1]} — 49 189 ст. (74,12 %),
• эрмалой — 15 746 ст. (23,73 %),
• славянаш (коьртаниг великорусаш (оьрсий), ткъа кхин а малорусаш (украинаш), белорусаш) — 893 ст. (1,35 %),
• кхурдой (Езидашца цхьаьна) — 398 ст. (0,6 %),
• полякаш — 45 ст. (0,07 %),
• немцой — 26 ст. (0,04 %),
• гуьржий — 11 ст. (0,02 %),
• гӀажарий — 10 ст. (0,02 %),
• лаьзгийн къаьмнаш^{[Комм. 2]}— 5 ст. (0,01 %),
• молдаванаш а, румынаш а — 4 ст. (0,01 %),
• жӀайхойн-Ӏаьндийн къаьмнаш — 3 ст. (<0,01 %),
• литвахой — 2 ст. (<0,01 %),
• Кхечу къаьмнийн векалш — 28 ст. (0,04 %).

1926 шарахь бахархой багарбарца уездехь вехара 75 371 ст. (39 414 стаг а, 35 957 зуда).^[8]

1913 шарахь уезд йукъахь йара 30 йуьртан урхалла^[9]:

Уездан уггаре йаккхий нах беха меттигаш (бахархой, 1908 шо^[10])

ЧутаьӀна меттигашкахь хи дуьллуш леладо Чоьхьара Кавказехь дерриг йалтанаш а, ораматаш а (кӀа, мукх, дуга, кунжут, бамба, кемс, саллар-дитт, гӀаммагӀаш, каштанаш, руманаш, иштта кхин а). Нах беха йерриг 178 меттиг йу. 1891 шарахь даьхний, говраш, варраш, эмкалш Джебраилан уездехь йара 37000, ткъа уьстагӀий а, гезарий а — 108000 корта.

Уездехула 1891 шарахь ГӀажарчу арадаьхна 66840 соьманна сурсаташ, ткъа чудеина 204237 соьманна. Елизаветполан 220¼ чаккхарма.

1890 шарахь йара 130 фабрика а, завод а, 304 – белхало вара, арахецна сурсатийн мах — 26820 сом.