Дебрецен

Дебрецен лаьтта историн Йоккхачу аренан кӀоштахь, Будапештан малхбалехьа 220 километр генахь, Ньирегиххазана къилбехьа 50 километр генахь. Румынин доза ду 30 километр малхбалехьа. Дебрецен масех автомагистралца йоьзна ю Будапеште (М35 автомагистраль а, Шольнокехула Е60 а), Мишольцца а, Румынин Орадея гӀалица а. Е573 автомагистраль йоьду Дебреценера Ньирегыхазахула Украинерчу Чопе кхаччалц, тӀаккха Ужгороде кхаччалц.

ГӀалина юккъехула чекхйолу Чоп-Дебрецен-Шолнок-Будапешт аьчка некъ. Коьртачу шахьарара цӀерпоштаца некъан хан гергарчу хьесапехь кхо сахьт ю.

Дебрецен лаьтта дуьненаюкъарчу аэропортана гергахь, иза махкахь шолгӀа меттиг дӀалоцуш ю Будапештан тӀаьхьа. Аэропорт коммерцин рейсашна схьайиллина 2001 шарахь Советан пачхьалкхан хиллачу тӀеман базан меттахӀоттийначу аэродромехь, ткъа дуьненаюкъара рейсаш ян йолийра цигара шо даьлча. Венгрин лахара мах болу Wizz Air авиакомпани ю Дебреценан аэропортехь уггаре а евзаш йолу авиакомпани. Дебреценан юкъараллин транспортан маша юкъайогӀу автобусаш а, троллейбусаш а, ши трамвайн лини а, уьш лела коьрта цӀерпоштан вокзалера Дебреценан университетан коьрта гӀишлоне кхаччалц а, университетан юьртабахаман кампусе кхаччалц а.

ЦӀеран этимологи билггал къастийна яц. Масех хьажам бу цигахь. ЦӀе славянийн орамах ю, «Добре злием» (дика латта) тӀера. Кхечу теорино гойту гӀалин цӀе^[3] схьаяьлла славянийн «доброчин» дашах, иза, хетарехь, гӀалин хьалхара цӀе яра^[4], маьӀна ду «добрая цена^[5]» (дика мах), дебр' (дебри) — тиша хьун, Ӏаьмнаш. Венгрин историкашна хетарехь, и цӀе схьаяьлла тюркийн маттара (кипчакийн) Tébrésün ~ Débrésün, маьӀна ду «дӀасалела», «даха», я боьршачу стеган цӀе. Кхечу теорино гойту гӀалин цӀе полякийн орамаш долуш хилар, «Dobrze cenione» (лераме) бохучух. Оьрсийн историографехь Дебрецин, Дебречин олуш хилла, советан заманахь, Йоккха Советан Энциклопеди ^[6]а, Жима Советан Энциклопеди^{[7] [8]}а хьалхара арахецар тӀера дӀадолош, Дебрецин цӀе нийса яц, нийса ерг Дебрецен ю.

ГӀала кхоллаелира масех луларчу станицаш вовшахкхетарца; Дуьххьара Дебрецен хьахийна 1235 шарахь.

1361 шарахь паччахьо Лайош I-чо Дебреценна маьрша гӀалин статус елира. XV—XVI бӀешерашкахь Дебрецен хилира мехала йохк-эцаран гӀала, цигахь дӀахьора дуккха а ярмаркаш, уггар хьалха юьртабахаман ярмаркаш.

1450—1507 шерашкахь Хунядин доьзалан долахь хилла. XVI бӀешо юккъе даьлча туркойн тӀелатар хиллачул тӀаьхьа Дебрецен Трансильванин урхалчийн олаллин кӀел хилира, ахавтономин статус елира, 1693 шо кхаччалц, цу хенахь йисинчу Венгрица цхьаьна иза Габсбургийн империн дакъа хилира. 1673 шарахь 40 протестантийн пастор Габсбургийн имперера Дебрецене дӀавахийтира, цул тӀаьхьа реформацин ойланаш шуьйра яржира гӀалахь. Дебреценна официалан йоцу «венгерийн Женева» цӀе елира, иза йисина венгерийн кальвинизман уггаре йоккха центр. Риман католикийн килсан аьтто ца белира гӀала юхаерза 1715 шарахь бен, цу хенахь йира Пиаристийн ламаст а, Сийлахь Аннин кафедралан собор а.

1849 шарахь Дебрецен карийра 1848—49 шерашкахь хиллачу Венгрин революцин юккъехь. 1849 шеран апрелехь Дебреценан Йоккхачу килсехь схьайиллина Къоман Ассамблеян сесси, цигахь Лайош Коссут ешира Венгри йозуш ца хиларан деклараци. Революцин ханна Дебрецен хилира де-факто пачхьалкхан коьрта шахьар. Революци дӀаяьккхинчул тӀаьхьа, гӀалин тӀаьхь-тӀаьхьа керла экономикан кхиар хила доладелира. 1857 шарахь Дебрецен а, Будапешт а вовшахтоьхна цӀерпоштнекъан. ГӀала сиха шоръелира, заводаш а, банкаш а, школаш а, дарбан хӀусамаш а, керла гӀишлош а йолуш. 1884 шарахь Дебреценехь схьайиллина Венгрехь дуьххьарлера паран трамвай. Хьалхара тӀом чекхбаьлча Румынино дӀаделира малхбален Венгрин доккха дакъа, Дебрецен йисира бохург санна дозанан гӀала.

Дуьненан ШолгӀа тӀом боьдуш гӀалина даккхий зенаш хилира. 1944 шеран октябрехь Дебреценан тӀелетар хилира гонаха, цуьнан жамӀехь 50 % гӀалин гӀишлош ерриге а йохийра, кхин а 20 % зенаш дира. ГӀала меттахӀоттор дӀадахара 1960-гӀа шераш кхаччалц. XX бӀешеран шолгӀачу декъехь Дебрецен хилира Венгрин кхоалгӀа гӀала Будапештан а, Мишкольцан а тӀаьхьа, ткъа 1990-гӀа шерашкахь иза хилира шолгӀа гӀала, индустрин кризис бахьана долуш Мишкольцера бахархой дикка арабаьхначул тӀаьхьа. 1990 шо кхаччалц Дебреценехь яра йоккха советан гарнизон.

Венгрин Дебреценехь континентадьни климат ю, аьхке йовха а, Ӏа мелла а шийла а долуш. ГӀала ю Йоккхачу Венгрин аренгахь. Дебрецен билгалйолу: Йовха аьхке, наггахь, амма дукхахьолахь кӀезиг догӀанаш а долуш. Шийла Ӏаьнаш, ло догӀа тарлуш. Температура Аьхке дукхахьолахь йовха а, маьлхан а хуьлу. Масала, июль а, август а баттахь юккъера температура 23—24°C ю, лакхара температура дукха хьолахь 29—30°C кхачало. Ӏаьнан мур шело хуьлу, январан юккъера температура 1,3°C гергга хуьлу. Буьйсанна температура лахъяла тарло мерзачу меттигна лахахь, ткъа дийнахь температура 4—5°C гергахь хуьлу. Йовха мур лаьтта 3,8 баттахь, 20 майра 15 сентябрь кхаччалц, дийнахь уггаре лакхара температура 22°C лакхара хуьлу. Шийла мур лаьтта 3,3 баттахь — 24 ноябрера 1 март кхаччалц — дийнахь юккъера лаххара температура 6°C лахара хуьлу. Осадкаш Дерриге а охьаоьгу юккъера барамехь 1—3 мм баттахь. Осадкаш кест-кеста хила тарло. Масала, майхь а, июнехь а гергарчу хьесапехь 13 де хуьлу йочанаш йолуш, ткъа Ӏаьнан заманахь (декабрь—январь) 11—12 де хуьлу йочанаш ло санна догӀа тарлуш. Шарахь юккъера йочанийн барам — 566 мм, ткъа климат барамехь шера ю. Мохаш Дебреценехь дерриг шарахь къилба-малхбален мох лела. Мохан юккъера чехкалла дерриг шарахь 2,9 м/с ю. Уггар тийна бутт — октябрь, ткъа уггар мох болу — март.

Дебреценан университет махкахь уггаре а гӀараяьллачу дешаран меттигех цхьаъ ю. Иза кхоьллина 1538 шарахь кальвинистийн колледж санна. 1912 шарахь иза хийцира Паччахьан университетах. 2000 шарахь цу юкъа цхьаьнатоьхна юьртабахаман университет а, медицинан университет а, Л. Коссутан цӀарах йолу университет а. Цуьнан жамӀехь кхоллаелла Дебреценан университет 11 факультет а, ши колледж а юкъайогӀуш ю. Цигахь доьшуш ву 30 эзар сов студент. Иштта университето ингалсан мотт Ӏамабо дуьненаюкъарчу студентийн йоккхачу тобанна.

ГӀалин коьрта индустри ю фармацевтика (TEVA, Gedeon Richter), машенаш еш, автомобилаш еш (Continental, BMW).

Nagyerdei Stadion.

ГӀалахь ю пачхьалкхан уггаре а нуьцкъала футболан тобанех цхьаъ — Дебреценан ФК, цо 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2012, 2014 шерашкахь къоман чемпионатехь толам баьккхира. Дебреценехь хилла. Стадионна гонаха ю гергарчу хьесапехь цхьа километр еха, хьала-охьа лела меттигаш юкъайогӀуш йолу бегашийн некъ.

2016 шеран мартехь гӀалахь дӀаяьхьира кегийрхойн фигурни леларан дуьненан чемпионат.

Спортан гӀуллакхаш дӀадахьаран коьрта меттиг ю Дебреценан университетан спортан факультетан (DEAC) хӀусам, иза кечйина ю тӀаьххьарчу инфраструктурица, тайп-тайпана барамашкахь дуккха а футболан стадионаш, бегашийн трекаш, арахьара а, чоьхьара а теннисан корташ, баскетболан а, футзалан а залаш, кафеш, парковкаш кх. й.

ГӀалин ламастан "Зезагийн фестиваль"

Иштта дика евзаш ю Дебреценан спортан бассейн (Debreceni Sportuszoda). Цу чохь ю 50 метр лекха цхьа бассейн, 25 метр лекха цхьа бассейн, кӀорга боцу берийн бассейн, ши сауна, джакузи, шийлачу хи чохь долу чан, йовхонан шовданийн хи долу бассейн, дуккха а камераш, шен хӀуманаш латто лакхарчу технологийн системаш, хаддаза бассейнехь болу кӀелхьарбахархой а, тренерш а. Цигахь кафе а, кхачам боллуш маьхза машенаш дӀахӀитто меттиг а ю. Спортан бассейн лерина ю говзанчийн къовсамашна а, шуьйрачу юкъараллина а. Хьовсархойн аьтто бу къовсамашкахь дакъалаца; цу Ӏалашонца леррина балкон йина, трибунаш а йолуш, 500 сов стаг чутарвала йиш йолуш. Иштта комплексехь юьхьанцарчу а, лакхарчу а классийн дешархошна а, иштта вузийн студенташна а хьаьвзаш Ӏамош йу.

ГӀалин бахархойн терахь 1990-гӀа шерашкахь дуьйна лаьтташ ду, 2014 шарахь гергарчу хьесапехь 203 эзар стаг вара, 94 процент бахархой бу венгерш, цу бахархошна юкъахь бу ромаш а, немцой а, румынхой а. Дебреценан университет бахьана долуш гӀалахь тайп-тайпанчу культурийн а, къаьмнийн а дуккха а кегий студенташ беха; эзар кхаччалц бу царех Дебреценехь. Цул тӀаьхьа Малхбузерчу Европе дӀахьажош болчу мухӀажаршна лерина лагерь а ю цу гӀалахь. И мухӀажарш бу коьртачу декъана иракъхой а, овхӀанхой а, нигерхой а, косовора албанхой а^[9] .

Дебреценехь Чоконаи Витезан хӀоллам; скульптор Миклош Ижо

• Йоккха килс. Кальвинистийн кафедралан собор, йина неоклассицизман стилехь 1821. Пачхьалкхехь уггаре йоккха протестантийн килс.
• Сийлахьчу Аннин кафедралан соборехь. Католикийн кафедралан собор йина Пиаристийн ордено 1715 шарахь. Реформа йина колледж. ХӀинца цу гӀишлон чохь ю Венгрехь протестантизм историн музей, ткъа иштта уггаре йоккха историн а, динан а литературин библиотека.
• Греко-католикийн килсехь. Византин кепехь йина 1910 шарахь.
• Надьёрдё йовхонан парк ю. Йоккха хин комплекс ю, йовхонан ваннаш а, бассейнаш а йолуш.
• «Дашо сту» отелехь. Венгрехь уггаре а шира отел.
• Дебреценан университетан коьрта гӀишло.
• Дери музей ю. Музейн гайтам этнографина а, къоман искусствона а лерина бу.

• ЮНЕСКО-н дуьненаюкъара тӀаьхьенан объект йолу Хортобадь къоман парк лаьтта Дебреценна 40 километр генахь.