Грознефть

Регионехь мехкадаьтта даккхар Россин импери йолчу хенахь дуьйна дIадолийна. 1920-чу шеран оханан беттан 28-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан промышленность пачхьалкхан дола йерзийна. Цуьнан буха тӀехь «Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан йуккъера урхалла» кхоьллина. Промышленность меттахӀоттон Кавказан къинхьегаман VIII–гӀа эскар(оьр.)нохч. кхоьллина^[2].

1920-чу шарахь мехкадаьттан дакъа меттахӀотторна тӀехь куьйгалла дар каде дӀадахьаран Ӏалашонца Мехкадаьттан йуккъера урхалла (ЦНУ) кхоьллина, цуьнан структури йукъайогӀура Старогрозненски а, Новогрозненски а промыслаш а, мехкадаьттан заводаш а, геологин талламаш баран а, сурсатийн транспортан а дакъош а. Керла кхоьллинчу урхаллин куьйгалле хӀоттийна Кавказан къинхьегаман эскаран буьйранча Косиор Иосиф^[3].

1917-гӀа шо кхаччалц йолчу хенахь йинчу мехкадаьттан заводийн шарахь 1,2 млн тонна нуьцкъалла йара. Мехкадаьтта даккхаран а, кечдаран а кепаш атта йара. Индустриализацин хьашташна мехкадаьттан промышленность йуха кхолла йезаш йара. Мехкадаьттан йуккъера урхалла (ЦНУ) кхоьллина, коьртехь Косиор Иосиф а волуш. ЦНУ-хь инженерни-техникин кадраш а, квалификаци йолу белхалой а кечбаран дакъа кхоьллина. Ши бутт баьллачул тӀаьхьа оцу декъахь мехкадаьттан промышленностана дипломаш долу говзанчаш кечбаран мехкадаьттан техникум хилла, цуьнан директор Владимиран кӀант Леонид Курской хӀоьттина. 1920-чу шеран хьаьттан беттан 1-чу дийнахь техникумехь дешаран хьалхара шо дӀадоладелла. Оццу шеран аьхка Грознефтан заводан йуккъера лабаротори кхоьллина, цуьнан коьрте Осипан кӀант Лучинский Иван хӀоьттина^[2].

1922-чу шеран аьхка къинхьегаман эскар вовшахдаьккхина, ткъа цу йукъабогӀу техникин белхахой а, квалификаци йолу белхалой Грознефтан штате баьхна. 1922-чу шеран хӀутосург баттахь ЦНУ-х «Грознефть» йина. 1923-чу шеран чаккхенехь меттахӀотторан белхаш дӀабирзина, цул тӀаьхьа дӀаболийна Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан промышленность технически меттахӀотторан мур: хьовзош буру тохаран кеп йукъайалийна, мехкадаьтта даккхаран тартальни кепа тӀера насосца озош даккхаран кепа тӀе баьккхина болх^[2][3].

1920-1930-чуй шерашкахь Москварчу Мясницкийн урамерчу «Нефтесиндикатан»(оьр.)нохч. гӀишло чохь дӀатарйелла йара Грознефтан коьрта урхалла^[4].

1923-чу шарахь Грознефтехь хьалхара йолу роторни буру йаьккхина. 1924-чу шарахь ССРС-хь дуьххьара мехкадаьттан газах промышленни барамашкахь газолин йаьккхина. Цхьана дийнахь а, буса а 10 тонна газолин йоккхура^[2].

1923-чу шарахь Соьлжа-ГӀала а, Керла промыслаш станци а хӀуттуш болчу цӀерпоштнекъахула пассажираш дӀасалелор дӀадолийна. 1928-чу шарна некъан йохалла 19,2 км йара. 1927-чу шарахь цу новкъа 1,37 млн пассажир дӀасавигна^[2].

1925-чу шарахь Грознефтан заводаш йаран а, тойаран а проекташ кечйеш йолу проектни контора кхоьллина. ТӀаьхьуо, конторах ша къаьстина йолу «Грознефтепроект» (тӀаьхьуо, "Грозгипронефтехим" аьлла, цӀе хийцина) проектни институт йина. Оцу организацин проекташца ССРС-хь а, махкал арахьа (Болгарехь а, Венгрехь а, Чинехь а, кхечу мехкашкахь а) а иттаннаш мехкадаьттан зоводаш йина^[2].

1926-чу шарахь мехкадаьттан промышленность меттахӀоттийна, промыслийн а, заводийн а тишйелла йолу оборудовани карлайаьккхина, тӀаккха мехкадаьтта даккхаран а, кечдаран а тӀегӀа тӀамал хьалха хиллачул лакхадаьлла. Оццу шарахь пачхьалкхан «Грознефть» трестах мехкадаьттан а, газан а промышленностан «Грознефть» цхьаьнакхетаралла йина^[2][3].

1927-чу шарахь ССРС-хь хьалхара парафинан завод кхоьллина шарахь 6,5 эзар тонна сурсаташ арахоьцуш йолу^[2].

1927-1928-чу шерашкахь Грознефтан вовшахтохараллин структурехь хийцамаш хилла. Кубано-Черноморски промыслаш схьатохарца Соьлжа-ГӀалин а, Кубано-Черноморски а мехкадаьттан а, газан а промышленностан трест аьлла, цӀе а йелла организацина, керла устав тӀе а чӀагӀдина. 1928-чу шеран хаамашца трестехь болх беш 12 000 гергга стаг вара. 1931-чу шарахь Кубано-Черноморски промыслаш арайаьхначул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀалахь Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан промышленностан «Грознефть» цхьаьнакхетаралла йисина^[3].

1928-чу шарахь Грознефтан йуккъерчу лабораторех регионехь а хьалхара йолу Ӏилманан-талламан «Косиоран цӀарах йолу ГрозНИИ» декъан институт йина. 1965-чу шарахь институтан промыслан дакъа ша къаьстина йолу «СевКавНИПИнефть» институт санна билгалйина^[2].

1926-1928-чуй шерашкахь йерриг союзехь доккхучу бензинах а, керосинах а 80 % Соьлжа-ГӀалин заводаша доккхуш дара. Мехкан мехкадаьттан экспортан 38 % Соьлжа-ГӀалахь доккхуш дара^[2].

ССРС-хь а хьалхара Соьлжа-ГӀалахь йина:

• Газолинан завод — 1924;
• Парафинан завод — 1927;
• «Виккерс» термически крекинган дӀахӀоттам — 1929;
• «Нефтепроект» термически крекинган дӀахӀоттам — 1936;
• Алкилбензин даккхаран промышленни дӀахӀоттам — 1942;
• Лелаш йолу горгалган катализаторца йолу каталитически крекинган дӀахӀоттам — 1946;
• Контактни коксованин дӀахӀоттам — 1954;
• Адсорбенташ-цеолиташ йеш болу дӀахӀоттам — 1960;
• Лахара таӀам болу полиэтилен йаран дӀахӀоттам — 1962;
• Кхачанан парайин доккхуш йолу дӀахӀоттам — 1971;

кхиболу дӀахӀоттамаш а^[2].

1928-чу шарахь Грознефтан исторехь дуьххьара турбобурах пайдаэцна. 1929-чу шарахь ССРС-хь а дуьххьара тоькан гӀоьнца мехкадаьтта лахар дӀадолийна. Лаьтта бухлахь долуш долу мехкадаьтта схьадаккхар алсамдаккхаран Ӏалашонца тайп-тайпанчу кепех пайда оьцуш хилла: хи а, газ а йоттар, Ӏаьнаран йовхонан а, газотермохимически а тӀеӀаткъам, хица щелочь а, карбамид а доттар, гӀатана йукъахь тӀуьна йагар, кхийерш. И кепаш бахьана долуш мехкадаьтта даккхар 0,18 тӀера 0,69 тӀе лакхадаккха аьтто баьлла^[2].

1928-чу шарахь 618 км йеха йолу Соьлжа-ГӀала — Туапсе мехкадаьтта дигаран биргӀа болх бан йолайелла. БиргӀанан диаметр 254 мм йара, ткъа пайда бар — шарахь 2 млн тонна. Оцу биргӀанан гӀоьнца Соьлжа-ГӀалара мехкадаьтта Ӏаьржачу хӀорда тӀекхачо аьтто баьлла. 1936-чу шарахь ХӀинжа-ГӀала — Соьлжа-ГӀала мехкадаьтта дигаран 155 км йеха а, 305 мм диаметр шуьйра а йолу биргӀа болх бан йолайелла, цо шарахь 1,5 млн тонна мехкадаьтта дӀатоттура. Цуьнан Ӏалашо бакински мехкадаьтта дӀататтар йара. 1955-чу шарахь пайдаэца болийна хьаса болу мехкадаьтта дӀататтарна лерина ССРС-хь хьалхара йолчу Озек-Суат — Соьлжа-ГӀала мехкадаьтта йовхонца дигаран 144 км йеха йолчу биргӀанах. Церан а, мехкадаьтта а, кхидолу сурсаташ а дигаран буха тӀехь Къилбаседа-Кавказан магистральни мехкадаьтта дигарна тӀехь Урахалла кхоьллина. 1991-гӀа шо долалуш йолчу ханна 2 эзар км мехкадаьтта дигаран биргӀанаш тесна^[2].

1931-чу шарахь йерриг союзехь доккхучу мехкадаьттах 36,1 % Грознефтан дакъа дара, ткъа бензин 73 % доккхура. Оцу шарахь цхьаьнакхетаралло 8 млн тонна гергга мехкадаьтта даьккхина, иза ССРС-хь даьккхинчух 36,3 % а, дуьненахь даьккхинчух 4,2 % а дара. ССРС-н ЦИК-н Президиуман указца «Грознефть» трестана мехкадаьтта даккхарехула йолу пхеашеран план шина шарахь эхашарахь кхочушйарна Ленинан орденца совгӀат дина. Иштта, производствон 35 хаьлхархочунна а дина совгӀаташ^[2][3].

1932-чу шеран чаккхенехь заводийн а, промыслийн а йерриге а машенаш Ӏаьнаран даккхарна тӀера тоькан даккхарна тӀе йаьхна, тохаран бурун метта хьовзор йукъадаьккхина, тартальни даккхаран метта насосца озор йукъадаьккхина, бурун дечиган вышкийн метта аьчкан хӀиттийна, шарошечни долоташ а, бурун чорпанаш (раствор) йукъайалийна^[2].

Мехкадаьттан маьӀданаш долу керла меттигаш карайерзош йара: Малгобекси (1933), Ачи-Су (1935), Избербашски (1936), Бори-Су а, Ойсунгур а (1939), Ташкалински (1945), Правобережни (1948), Ачикулак а, Озек-Суат а (1953), кхийерш^[2].

1935-чу шарахь СССР-хь а хьалхара цхьана меттигехь ши буру тохар дӀадаьхьна. Ши буру вышка а, оборудовани а дехьа а ца йоккхуш, ротор дехьайаккхарца а, цуьнан товжар хийцарца а тоьхна дара. 1939-чу шарахь дуьненахь а хьалхара дерзийна-гарадаьлла буру тоьхна^[2].

1937-чу шарахь «Грознефть» трестах «Грознефтекомбинат» йина. 1938-чу шарахь «Грознефтекомбинат» ша къаьстина йолу шина цхьаьнакхетараллина йекъна — «Грознефтедобыча» а, «Грознефтепереработка» а, делахь а, 1940-чу шарахь цхьаьнакхетараллаш хьалха хиллачу цӀарца йуха а вовшахтоьхна^[3].

1941-1942-чуй шерашкахь хӀоьттина хьал бахьана долуш организацин бахаман-техникин бух вовшахбаьккхинера. Хьалхара вовшахбаккхар дӀадаьхьна 1941-чу шеран лахьанан беттан 3-чу дийнахь дуьйна гӀуран беттан 12-гӀа де тӀекхаччалц. ГӀуран беттан 13-чу дийнахь меттахӀоттор дӀадолийна. 1942-чу шеран хьаьттан баттахь, фашистийн эскарш Малгобекан йисте кхачарца, цигара обородовани йуха а вовшах а йаьккхина кӀелхьарйаьккхина. 1942-чу шеран аьхка мехкадаьттан промыслийн цхьа дакъа фашисташа дӀалаьцначу меттигехь нисделла. 2328 бурун болх бохийна. Делахь а, оцу муьрехь немцойн мехкадаьтта даккха аьтто ца баьлла. Фашисташ Соьлжа-ГӀала гӀоьртича, цӀейайархоша 28 км йеха йолчу танканашна дуьхьало йаран саьнгарш чу мехкадаьтта доьттина, иза дӀахудийтина 9 км беха болчу чен гуне, танкаш лела тарлучу 1 млн м² майдана мехкадьтта доьттина, танканашна дуьхьало йаран саьнгарш чу 7 эзар м³ хи доьттина^[2].

Болх лахбаро доккха зен дина Грознефтана. ДӀадаьхна тухуш долуш 89 % а, болх беш долу 88 % а буруш. КӀелхьарйаьккхина 4200 вагон оборудовани а, гӀирс а, дукха хьолахь Фергане. 1942-чу шарахь «Грознефтепроект» институт Башкири дехьа а йаьккхина, «Башнефтепроект» институтах дӀатоьхна. Цул хьалха кӀелхьарйаьхна:

• № 85 йолу завод — Уфа;
• Грознефтекомбинатан даьттан-абсорбционни газолинан № 1 йолу завод — Ишимбайе;
• «Старогрознефтан» буру тохаран контора — Туймазы; 
• Грознефтекомбинатан машенаш тойаран пхьалгӀа — Стерлитамаке;
• «Красный молот» завод — Благовещенске;
• Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан институт — Коканде^[2].

1942-чу шеран эсаран беттан 10-13-чуй деношкахь Соьлжа-ГӀалина мостагӀчун авиацис даккхий тӀетохарш дина. И бахьана долуш бӀеннаш заводаш а, Соьлжа-ГӀала — Къинхьегаман керосин дигаран биргӀа а, йеш а, пхьалгӀанаш а, некъаш а, кхийолу инфраструктура а йохийна. Оцу зенаша дийнахь а, буса а доккхучу мехкадаьттан барам 1941-чу шеран хьаьттан баттахь 9500 тонна хилла болу 1942-чу шеран лахьанан бутт болалуш 80 тонна тӀе охьабаьккхина. 1942-чу шеран лахьанан баттахь гӀирсаш а, нах а ца тоьучу хьелашкахь 24 буру меттахӀоттийна, цара дийнахь а, буса а 221 тонна доккхура. 1943-чу шеран чиллин баттахь мехкадаьттан промыслан «Малгобекнефть» а, «Горскнефть» а трестех пайдаэцар йуха а дӀадолийна, меттахӀоттийна тойаран-механикин а, тоькан а бахам^[2].

1943-чу шеран оханан беттан 20-чу дийнахь ССРС-н оборонин Пачхьалкхан комитета «Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан промышленностан цхьадолу дакъош меттахӀитторан хьокъехь» сацам тӀеэцна. Амма, квалификаци йолу говзанчаш а, гӀирсаш а, оборудовани а чӀогӀа цатоаро кхачам боллуш мехкадаьтта даккха а, кечдан а новкъарло йора^[2]. 1943-1945-чуй шерашкахь «Грознефтекомбинатан» хьаькам, цул тӀаьхьа (1965-1985-чуй шерашкахь) ССРС-н мехкадаьттах пайдаэцаран а, нефтехимически а промышленностан министран даржехь лаьттина волу, Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан институтехь дешна волу В.С. Фёдоров вара. Саццаза мехкадаьтта даккхарна «Малгобекнефть» трестана Ленинан орденца совгӀат дина. 1945-чу шарахь «Грознефтекомбинатан» буха тӀехь йуха а ша къаьстина йолу ши цхьаьнакхетаралла кхоьллина — «Грознефть» а, «Грознефтезаводаш» а^[3].

1948-чу шарахь болх бан йолайелла Ремонтан-механикин йуккъера завод. 1940-чу шерийн чаккхенахь а, 1950-чу шерийн йуьххьехь а дуккха а хенахь миоценови маьӀданаш гӀелдаларца а, кечйина мехкадаьттан керла тӀаьхьалонаш цахиларца а доьзна чолхе хьал хӀоьттина. Цуьнца доьзна, кӀоргга лаьтта бухахь долу маьӀданаш карадерзорал а совнаха, Малхбален Предкавказьен йерриге а меттигашкахь геологин-талламан белхаш шуьйрра дӀаболийна^[3]. 1951-1953-чуй шерашкахь товжийна буру тохаран технологица кхо буру тоьхна, цуьнан товжар 45° дара. 1963-чу шарахь дӀадерзийна СССР-на рокордан долу 5500 м коргӀа буру тохар. 1969-чу шарахь Долински эвлахь шен болх дӀаболийна Соьлжа-ГӀалин газах пайдаэцаран заводо. 1977-чу шарахь 7500 м. кӀоргалла йолу тӀех кӀорга буру тоьхна^[2].

1978-чу шарахь мехкдаьтта даккхар алсамдаккхаран Ӏалашонца, гӀатана чу дийнахь а, буса а 800 эзар м³ газ тоттуш йолчу компрессорни станцех пайдаэца болийна. 1979-чу шарахь болх бан болабелла махкахь уггаре а боккха болу, мехкадаьтта дуьгуш болу ЭЛОУ-АВТ-6 дӀахӀоттам. 1980-чу шарахь Ленинан цӀарах йолчу Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан заводо(оьр.)нохч. 18 млн тонна мехкадаьтта кечдина, ССРС-н къилбан меттигашкахь мехкадаьттан коьртачу сурсаташца кхачо йора цо. 1971-чу шарахь мехкадаьтта даккхаран лакхарчу тӀегӀане кхаьчна — 21,6 млн тонна. 1973-гӀа шо дӀадаьллачул тӀаьхьа лахдала доладелла долу мехкдаьтта даккхар, 1990-чу шарахь 4,2 млн тонна тӀегӀанехь дӀанисделла. Мехкадаьтта даккхар лахдалар Ӏаламан тӀаьхьалонаш жимйаларца а, хенал хьалха пайдаэцар даӀадахьар долуш гӀатан энерги лахйаларца а доьзна дара^[2].

1982-чу шарахь мехкадаьттах пайдаэцар лакхарчу тӀегӀане кхаьчна — 20,3 млн тонн. «Грознефтеоргсинтез» цхьаьнакхетаралло 50 тайпана йагоргаш а, даьттанаш а, парафинаш а, мехкадаьттан кхидолу сурсаташ а арахоьцура^[2].

Цхьаьнакхетараллина йукъайогӀура мехкадаьтта а, газ а йаккхаран 6 урхалла а, буру тохаран 6 урхалла а, Ӏилманан-талламан а, пректни а «СевКавНИПИнефть» институт а. Цхьаьнакхетаралина йукъайогӀуш йерриге а 39 предприяти а, производсвенни дакъа а дара^[5].

Советски хенахь Нохч-ГӀалгӀайчоьнан а, ГӀебартойн-Балкхарийчоьнан а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан а 12 меттигехь кечйеш мехкадаьттан маьӀданаш долу 19 а, газан а, конденсатан а маьӀданаш долу цхьаъ а меттигаш кечйеш йара. Мехкадаьтта доккхура миоценови гӀамаршкара а, мезозойски лилхинчу маьӀданашкара а, алевриташна йукъахь лилхина йевллачу меттигашкара а. Цул сов, вахтин-экспедицин кепаца буруш тохар дӀахьош дара Гуьржийн а, Эрмалойн а СССР-хь^[5].

Цхьаьнакхетаралло пайдаоьцуш мехкадаьттан а, нагнетательни а 1720 буру дара. Шарахь 50 эзар метр эксплуатацин а, 85 эзар метр талламан а буруш тухура. Комплексни-амортизированни промыслашкара даккхаран барам йукъарчу терахьан 88 % бара. 1984-чу шарна цхьаьнакхетаралло 420 млн тонна мехкадаьтта (конденсат а цхьаьна) даьккхина. Фонтанан кепаца 94 % гергга мехкадаьтта доккхура^[5].

1990-чу шерийн йуьххьехь «Грознефта» йукъайогӀура мехкадьттан маьӀданаш долу 19 меттиг а, иштта, мехкадаьтта а, газ а йаккхаран урхалла а, буру тохаран белхийн урхалла а, кхийолу подразделенеш а. 1990-чу шерийн йуьххьехь Нохч-ГӀалгӀайчохь шарахь 3-4 млн тонна мехкадаьтта доккхура^[6].

Нохчийн хьалхара а, шолгӀа а тӀемаш болчу хенахь республикин мехкадаьтта а, газ а йаккхаран а, мехкадаьттах пайдаэцаран а инфраструктура хӀаллакйина. «Грознефть» цхьаьнакхетаралла дӀайаьлла, промышленни барамашкахь мехкадаьтта даккхар сецна ала мегар долуш дара, дукхахдолу буруш дохийна, дӀакъоьвлина йан дагийна дара^[1][7].

Россин Федерацин Правительствон 1999-чу шеран гӀуран беттан № 1320 йолчу сацамца а, РФ-н йагорган а, энергетикин а министерствон сацамца а Нохчийн Республикин мехкадаьттан а, газан а комплекс меттахӀотторна тӀехь болх беш пачхьалкхан мехкадаьттан «Роснефть» компани йара. 2000-чу шарахь дӀадоладелла мехкадаьттан промышленность меттахӀоттор а, мехкадаьттан дӀадетташ долу фонтанаш дӀадахар а^[1][7].

2000-чу шеран лахаьнан баттахь республикехь мехкадаьтта даккхар вовшахтохаран Ӏалашонца «Грознефтегаз» акционерни йукъаралла кхоьллина, цунна мехкадаьтта даккхаран а, дӀасадахьаран а компанин-операторан статус йелла. Акцийн доладаран пакет (51 %) «Роснефтан» а, ткъа 49 % Нохчийн Республкин Правительствон долахь йу. «Грознефтегазана» тӀемаш болчу хенал хьалха хиллачех йисина йолчу маьӀданаш долчу меттигашкахь белхаш бан лицензи а, производственни фондаш дӀайелла^[6][1].

Керла кхоьллина йолу компани даккхар алсамдаккха йолайелла: нагахь 2001-чу шарахь 700 эзар тонна гергга мехкадаьтта даьккхинехь, ткъа 2006-чу шарахь 2,1 млн тонн даьккхина. Республикехь мехкадаьтта дигаран биргӀанийн 400 км гергга йохалла йолу керла зӀе тесна; Баку — Новороссийск мехкадаьтта дигаран биргӀанан дакъа меттахӀоттийна цахилар бахьана долуш, буьйда мехкадаьтта цӀерпоштнекъан цистернашкахь дӀакхоьхьуш ду^[6][1].

2023-чу шеран бӀаьста «Роснефть — НТЦ» Ӏилманан институтан а, «Грознефтегазан» а говзанчаша Нохчийн Республикехь тӀаьххьарчу 30 шарахь хьалхара маьӀданаш схьадиллина: пачхьалкхан тӀаьхьалонийн балансе 2,5 млн тонна сов мехкадаьтта а, 1 млрд м³ гергга газ а дӀайелла^[8].