Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Гайсултанов, Ӏумар Эдилсултанович

Ӏумар Эдилсултанович Гайсултанов (оьрс. Гайсултанов, Умар Эдилсултанович; 1920, Шела, Нохчийн Республика — 1980) — советийн нохчийн берийн йаздархо а, ССРС-н йаздархойн бертан декъашхо а, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо а[1][2].

Биографи

Вина 1920-чу шарахь Шела йуьртахь, ахархойн доьзалехь. 1936-чу шарахь, ишкол чекхйаьккхинчул тIаьхьа, Соьлжа-ГIалара рабфаке деша вахара. 1941—1943-чуй шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тIамехь дакъалецира, чов хиларна демобилизаци йира цо[3][4].

1944—1957-чуй шерашкахь ГӀиргӀазойчоьхь финансийн органашкахь болх бира. Даймахка веача, Нохч-ГIалгIайн радиокомитетан редактор хилира, тIаккха республикин «Ленинан некъ» газетехь. 1958-чу шарахь дуьйна Нохч-ГIалгIайн книжни издательствон редактор ву иза[3].

1960-чу шарахь КПСС-н декъашхо хилира. 1962-чу шарахь ССРС-н йаздархойн Союзе велира[3].

Кхолларалла

Литературин гIуллакх 1950-чуй шерийн йуккъехь дуьйна Гайсултановс литературан болх бан волавелла. Цуьнан произведениш коьртачу декъана берашна лерина хилла. Пьесаш, цуьнан произведенешца йина йолу, Нохчийн Республикан Берийн драматически театрехь дIахьош йу[2]. Тайп-тайпанчу шерашкахь цо жима театран пьесаш а йазйина: «Турпал» а, «Соколаш» а, «Золотой орех»кхийерш а[1][4]. Цуьнан дукхаха долу произведенеш инсценировка йеш, республикин телевидени а, радио а тIехь гайтира[4].

Гайсултановн уггаре коьрта произведени исторически роман «Александр Чеченский» хилира. Книга Алдин эвлана тIе паччахьан эскарша штурм йар бахьанехь байлахь бисинчу кIентан кхолламах лаьцна йу[2]. Повестехь вуьйцу нохчийн кIант Али, цунна тховкIело елла оьрсийн инарла Раевскис. Вахмистр даржехь гIуллакх долон волавелча, Али — Александр Чеченский — дуккха а тIеман походашкахь дакъалоцу, майралла а, хьекъал а, караерзам а гойтуш[5][6]. Гайсултановс ша иштта йаздора[4]:

«Александр Чеченский» балха тIе волалуш, со гулвеллера дуккха а киншкашна а, архиван материалшна а йукъахь. Исторически исбаьхьаллин произведенехь бакъдолу, документаш тIехь билгалдаьхна хиламаш а, персонажаш а хиларца цхьаьна, хила тарлуш ду кхоьллинанаш а. Сан роман тIехь ас гIертара уьш уггаре кIезиг бан.

Библиографи

Гайсултановс кхоьллинарг

нохчийн маттахь

  • Умар Гайсултанов. Александр Чеченский. — Грозный: Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы, 2009. — Т. 10. — 291 с. — (Библиотека чеченской литературы). — ISBN 5918210091.
  • Болат-гӀала йожар. Повесть, дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1959;
  • Кавказан лаьмнашкахь. Дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1960;
  • Сема лергаш. Дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1962;
  • Къийсаман новкъахь. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1963;
  • Керлачу дахаре. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1964;
  • Тешаме доттагӀ. Дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1965;
  • Малика. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1966;
  • Массарна а боьлийла малх. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1967.

оьрсийн маттахь

  • Арби. Повесть. М., «Детская литература», 1965;
  • Пусть солнце смеётся всем. Повесть. Грозный, Чечено-Ингушское книжное издательство, 1968.

Гайсултанован кхолларалехь лаьцна

нохчийн маттахь

  • Сулаев М. Болат-гӀала йожар. «ДоттагӀалла», 1960, № 1.
  • Туркаев Хь. «Сема лергаш» бераша тӀеэцна. «Ленинан некъ», 1963, 7 апрель.
  • Туркаев Хь. Керлачу дахаре. «Ленинан некъ», 1964, 7 февраль.
  • Ахмадов У. Берашна а, баккхийчарна а йазйина книга. «Ленинан некъ», 1965, 20 июнь.
  • Туркаев Хь. ХӀун ду хьан дагахь, Малика? «Ленинан некъ», 1966, 27 июль.
  • Ахмадов У. Книго ойла йойту. «Лениная некъ», 1967, 3 декабрь.

оьрсийн маттахь

  • Межидов В. Радость удач и обидные просчёты. — «Грозненский рабочий», 1965, 13 января.
  • Харчевников В. Главный источник вдохновения — жизнь. — «Грозненский рабочий», 1965, 26 октября.
  • Калита Л. И пробуждались горы. — «Грозненский рабочий», 1968, 20 ноября.
  • А. У. Мальсагов, Х. В. Туркаев. «Писатели советской Чечено-Ингушетии». 1969 г.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 К юбилею детского писателя Умара Гайсултанова. Национальная библиотека Чеченской Республики (2025 шеран 13 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 сентябрь.
  2. ↑ 1 2 3 Литературное наследие Умара Гайсултанова: Путь к сердцам детей. ЧГТРК «Грозный» (2025 шеран 12 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 сентябрь.
  3. ↑ 1 2 3 Гайсултанов Умар Эдилсултанович. Чеченинфо (2012 шеран 19 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 сентябрь.
  4. ↑ 1 2 3 4 В Москве вспоминали автора романа «Александр Чеченский». ИА «Грозный-Информ» (2010 шеран 15 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 сентябрь.
  5. ↑ Книга: Александр Чеченский. Государственная публичная историческая библиотека России. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 сентябрь.
  6. ↑ Александр Чеченский: историческая повесть. Государственная универсальная научная библиотека Красноярского края. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 сентябрь.

Литература

  • Чагаева Тамара. Литературно-географический атлас Чеченской Республики. — Нальчик: ООО Тетраграф, 2018. — С. 123—128. — 440 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-00066-153-6.

Категореш