БӀарза

БӀарза (лат. mūlus; оьрс. мул) йа ВирбӀарз — вир а, кхела а иэйичахь хуьлу дийнат^[1]. Термин «бӀарза» йуьхьанца леладора муьлххачу тайп-тайпана шина дийнатан кӀорнин, хӀинца леладо дош «гибрид».

ТӀехуларца куьцца говр-бӀарза говранна а, вирана а йукъарниг йу. БӀарзаш наггахь дакъалоцуш хуьлу къийсадаларшкахь. БӀарзаш атта лела, дукхахьолахь говр-бӀарзах йоккха хуьлу. Иштта бӀарзаш дуккха а лахара лела. Боьрша хӀуман бӀарзаш а, говр-бӀарзашах а бераш хуьлуш дац, дукхах болу стен хӀума санна (масех меттиг йу девзаш долу стен хӀума айгӀаршца а, бӀарзашца а нисдарца тӀаьхье хилар). Иза доьзна ду хромосомийн терахьийн башхаллаца: говрийн 64 хромосома йу, ткъа вирийн 62. Мулан коьрта бос къастабо цуьнан кхелан басарца.

Йеха говрел дукха (40 шо кхаччалц), цомгаш кӀезга хуьлу, докъарана а, Ӏуналлина а экаме йац. Болх барца къаьста шина тайпана бӀарзанаш — мохь тӀебутту а, йужа а. Мохь бутту бӀаьрзан локхалла кхес йолчохь 110—140 см; йужу бӀарза хуьлу локхаллехь 160 см кхаччалц. Мохь лело бӀаьрза йозаллехь 300—400 кг хуьлу; йужурш — 400—600 кг. Озо ницкъ, беш болу балхе хьаьжжина, хӀора бӀаьрзан башхалле хьаьжжина хуьлу 18—20% церан йозаллех. Йерриг боьрша хӀуман бӀарза 1,5—2 шо даӀа долуш ду. Болх бан Ӏамайо 2 шо кхаьчначу хенахь; буьззина ницкъ беш болхбо 4 шо кхаьчначу заманахь. Йоккха дийнат а, кегийнарш а бӀарза лелоран хьесап говрашлелорехь санна ду.

БӀарзаш лелор кхиина ду Азин а, Африкин а, къилба Европин а, Къилбаседа а, Къилба а Америкийн мехкашкахь. Дуьненахь 1960 —1965 шерашкахь — 13,8 млн корта йара а, 1971 шарахь — 14,7 млн йара а. ССРС бӀарзанаш кхобура Чоьхьара Кавказехь а, Йуккъера Азехь а. 1941 шеран оханан беттан 5-гӀа дийнахь ССРС Халкъан комиссарийн Совето № 814 йолу резолюци тӀеийцира ССРС-хь муьлан производство кхиоран хьокъехь^[2]. 1941 шеран кхолламан беттан 1-чу дийнахь ССРС йара 6,3 эз. корта а, 1965 шарахь — 3,4 эз. а, 1971 шарахь — 3,2 эз а.