Борохов, Бер

Борохов Дов-Бер вина жуьгтийн хьехархочун Борохов Моше-Ахарон доьзалехь Полтаван губернерчу Золотоноша олучу районан гӀалахь. Иза дуьненчу ваьлла дукха хан йалале доьзал Полтава дӀабахара. Дов-Беран ден-ненан, маскилимийн, аьтто белира шайн кӀант 11 шо долуш классикан гимназе деша ваха, иза цо чекхйаьккхира 1900 шарахь, цул тӀаьхьа Борохов Бер ша-шена дешар дешна, кхечу къаьмнийн меттанаш а, социологи а, философи а, истори а, экономика а Ӏамош.

Йуккъера школа чекхйаьккхинчу хенахь Борохов Беран хьежамийн системо цхьаьнатоьхна классан а, къоман а компоненташ. Цуьнан да, Моше-Ахарон, сионистийн «Хибат Цион» боламан декъашхо вара. Ша Бер, йуккъера школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Екатеринославе дӀавахана, 1900 шарахь дӀакхийтира Россин социал-демократин къинхьегаман парте, цигахь цунна кӀорггера йевзира Богданов Александран кхолларалла, цара боккха тӀеӀаткъам бира цуьнан дуьнене хьежамашна. Амма социалистийн идейца цхьаьна Бороховс гайтира сионизмца лечкъаш йоцу шовкъ, оцу бахьаница иза хӀинцале а 1901 шеран майхь РСДРП-н йукъара араваьккхира^[3]. Оццу шарахь цо кхоьллира сионистийн социалистийн белхалойн цхьаьнакхетаралла, цуьнан Ӏалашонаш йара жуьгтийн шаьш ларбар вовшахтохар а, жуьгтийн белхалойн интересаш ларйар а. Керла организаци критика йира оьрсийн социал-демократийн куьйгалло а, классикан сионисташа а, уьш дуьхьал бара къоман а, классийн а идеологи цхьаьнатохарна^[4].

1903 шарахь Борохов хилира Базелехь хиллачу 6-гӀа сионистийн конгрессан делегат, цигахь иза вара Угандин программина уггаре а хаддаза дуьхьалончех цхьаъ, Уссишкин Менахемца цхьаьна ларйира Палестинехь жуьгтийн къоман цӀа хилийтаран ойла. Цул тӀаьхьа ши шо даьлча цо дакъалецира 7-гӀа сионистийн конгрессехь, ткъа 1906 шарахь цо кхоьллина Поалей Ционан боламан керла идеологин могӀа, цуьнан Ӏаткъамца иза йевзира «Поалей Ционан жуьгтийн социал-демократин парти» аьлла. 1907 шарахь дуьйна ша велла дӀаваллалц Борочов висира «Поалей Цион» секретарь. 8-гӀа сионистийн съезд хиллачул тӀаьхьа Бороховн марксистийн ойланаша ницкъ бира цуьнан Поалей Цион Дуьненайукъара сионистийн организацин йукъара дӀайалар дехар дан, цуьнан декъашхо хиларо, цунна хетарехь, социалистийн сионизман пролетаран компонент дӀайаларан кхерам бара.

1906-чу шарахь, 1905-1907-чу шерашкахь революци йоьдучу хенахь, Борохов лецира Полтавехь, цуьнан организацин масех декъашхочун хӀусамашкахь герз карийна хиларна. Закъалтана лаьцначуьра мукъаваьллачул тӀаьхьа Борохов къайлаха вахара, ткъа революци эшначул тӀаьхьа иза дӀавахара Россера^[5]. Дозанал арахьа, Австро-Венгрехь а, Швейцарехь а Ӏаш, цо кхидӀа а арахоьцу произведенеш, уггар хьалха оьрсийн маттахь, цигахь цо кхиийра Дуьненан цхьаьнакхетаралла «Поалей Сион» кхолларан ойланаш. 1914 шарахь, Дуьненан тӀом болабеллачул тӀаьхьа, Борохов цкъа хьалха лаьцна, цул тӀаьхьа Австро-Мажаройчуьра депортаци а йина, Цхьаьнатоьхначу Штаташка вахара, цигахь цо кампани дӀайаьхьира Дуьненайукъара жуьгтийн конгресс а, Амеркин жуьгтийн конгресс а кхолларан хьокъехь. Оцу шерашкахь цо болх бира Ӏилманан статьяш тӀехь, уьш, къаьсттина, оьрсийн маттахь йолчу жуьгтийн энциклопедина йукъайахийтира. Иштта цо йазйина идишийн маттана лерина произведенеш^[4], ткъа тахана Бороховх олу идиш филологин кхоьллинчу дайх цхьаъ^[6].

Россехь революцин хиламаш йуха а дӀаболабеллачул тӀаьхьа, Борохов шен даймахкахьа дӀавоьду. Новкъахь Поалей Ционера делегат санна дакъалецира цо Стокгольмехь дӀайаьхьначу Дуьненайукъарчу социалистийн нейтралан пачхьалкхийн комиссин кхеташонехь. Бороховс дакъалецира жуьгтийн хаттарца йоьзна пункташ кхиорехь Дуьненайукъара социалистийн комиссин тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа дуьненан дӀахӀоттаман хьокъехь йолчу манифестан тӀехь. Россехь цо кхидӀа а жигара дакъалецира йукъараллин дахарехь, къаьсттина 1917 шеран августехь Поалей Ционан кхоалгӀачу съездехь цо къамел дира Палестинин социалистийн колонизаци йан кхайкхамца, ткъа сентябрехь Киевехь (Россин халкъийн а, регионийн а съездан декъашхо^[7]) «Росси къаьмнийн цхьаьнакхетаралла санна» цӀе йолчу темина докладца. Украинехь жуьгтийн меттигашкахула лелаш, Борохов пневмоница цомгуш хилира, иза велира 1917 шеран декабрехь (Киевн раввинийн берийн тептарехь долчу йаздарца, Бер Борохов велира цӀий дӀовш далар бахьана долуш^[8]).

1963-чу шарахь Борочов Беран Ӏовраш Исраиле дӀа а кхачийна, Киннерет Ӏам йистехь дӀайоьллира. ТӀаьхьо цунна уллехь дӀайоьллина Швейцарехь цо маре а йахана, шен майрачул 60 шарахь гергга йехаш йолу цуьнан хӀусамнана Люба. Бороховн кӀант Дауд хилира Киннерет Ӏамна уллехь Гиносар кибуц кхоьллинчарех цхьаъ.

Бер Бороховс шен «Къоман хаттар а, классийн къийсам а» (1905), «Вайн платформа» (1906) а, «Жуьгтийн халкъан экономикин кхиар» (1916) а очеркашкахь хьалхатеттира марксистийн теорин органикан цхьааллин а, жуьгтийн халкъан къоман Ӏалашонийн а кхетам. Иза синтез йу классийн къийсаман а, «бороховизм» аьлла ник кхаьчначу сионизман а ойланийн^[3], дуьхьал йара Бороховн заманахь Ӏедалехь хиллачу тенденцина, цуьнца марксисташа йухатоьхна муьлхха а национализм (цу йукъахь жуьгтийн национализм а) реакционни идеологи санна. Бороховс жуьгтий массо а Палестине дӀатарбар гайтира социалан логикан агӀор жуьгтийн пролетариатан сатийсамийн гайтам санна, иза къаьсттина халачу хьелашкахь карийра диаспоран пачхьалкхашкахь, цигахь иза дӀакъаьстира продукцин процессах. Борочовс лорура пачхьалкх а, шен экономикин база а йоцу халкъ ницкъ боцу къоман кегийра нах санна, цуьнан кхоллам арахьарчу экономикин йукъаметтигашца боьзна бара, ассимиляцин а, «хӀусамден йукъараллех» дӀакъастаран а процессашна йукъахь дӀасакъаьстина бара. Бороховн сионистийн идеологехь, кхечу сионистийн ойланчех тера доцуш, антисемитизм коьрта меттиг дӀалоцуш йацара; мелхо а, цо диаспора лоруш йара йукъараллин агӀор нийса йоцу пачхьалкх санна, ца тешара гражданин ассимиляцин ницкъ кхочур бу и проблема дӀайаккха, иза муьлхачу йукъараллехь — капиталистийн йа социалистийн — хир йу ца хьоьжуш^[9]. Бороховс дийцарехь, «жуьгтийн хаттар жуьгтийн халкъаца цхьаьна лелаш ду»^[5].

Бороховна социалистийн сионизман декхар гира хьалхара сионисташа Палестинехь керла территореш кхиош, массо а жуьгтийн иммиграци йан, йуьртабахаман дегӀан къинхьегамца пайда а оьцуш. Иштта массо а дӀатарбаро жуьгтийн диаспора чекхйоккхур йара, ткъа марксистийн ойланашна тӀехь лаьтташ йолу керла жуьгтийн къоман экономика жуьгтийн пролетариатан классийн къийсамна трамплин хир йара. Цуьнца цхьаьна Бороховс, историн материализман методах пайда а оьцуш, тоьшалла дира, Исраилан махка, вуьшта аьлча, Палестине, дӀатардар жуьгтийн историн агӀор логика йолуш хилар, жуьгтийн халкъ Исраилан махка тӀедерзар шен-шен кепара хилар а, кхечу территорешна цуьнан роль ловзо йиш йоцийла а^[9].

Бороховн доктрина къийсалуш йара ортодоксалан марксизмца а, сионизмца а хилла ца Ӏаш, Палестинехь кеп йоккхуш йолчу бакъдолчуьнца а. Нормалан кепара кхуьуш йолчу капиталистийн йукъараллин метта, цу чохь классийн къийсам органикан хир бара, Палестинехь цхьаьна Ӏийра феодализман а, капитализман а, социализман а гӀайренаш, коьрта конфликт классашца йацара, къаьмнийн могӀанашкахь йара. XX бӀешеран хьалхара итт шо чекхдолуш Палестинехь кхоллалуш бара керла къинхьегаман сионистийн болам «Ха-Поэл Ха-Цаир», классийн къийсамна тӀехьчул а алсам утопически социализман ойланашна тӀехь лаьтташ. ХӀетте а Бороховн шен боламехь «Поалей Цион» цӀе йолчу боламехь а, тӀаьхь-тӀаьхьа социал-демократин ойланашка дӀабоьлхуш болу цуьнан мурдаш а социалистийн дукхахболчарна дуьхьал нисбелира. 1917-чу шарахь Борочов Россе йухавирзинчул тӀаьхьа, организацин аьзнаш хезира, «Бороховх борочевизм кӀелхьарайаккха» бохуш^[5].

Бер Борочов дуккха а белхийн автор ву тайп-тайпанчу хаарийн дакъошкахь, политикин философера дуьйна лингвистикина тӀекхаччалц. Цу кепара, цуьнан «Жуьгтийн къинхьегаман болам терахьашца» цӀе йолчу балхо гойту жуьгтийн халкъехь йукъараллин дӀахӀоттаман а, экономикин процессийн а статистикин-социологин анализ, ткъа «Виртуализм а, марксизмехь динан-этикан проблема а» (1908 шарахь йазйина, йеллачул тӀаьхьа 1920 шарахь арайаьлла) полемика йо Луначарскийн «Дин а, социализм а» цӀе йолчу жайница^[9].

Иза дӀакхелхинчул тӀаьхьа Россехь «Поалей Поалей Сион» боламехь дӀасакъастар хилира, цуьнан дукхах йолу фракцеш советан Ӏедалехь дӀасайаржийра, амма царех цхьаъ, «Борочовн бригада» олу, граждански тӀамехь дакъалаьцна цӀенчийн агӀор, шен болх дӀабаьхьира 1928 шо кхаччалц. Ционо кхоьллина "Ахдут ха-Авода парти цхьа могӀа кхин сионистийн белхалойн ячейкашца, тӀаьхьо уьш шен рогӀехь «Ха-Поэль ха-Цаир» цхьаьнакхетна МАПАЙ парте^[5].

Исраилехь цхьа могӀа меттигаш йу Борочов Бер дагалоцуш цӀераш тиллина, шайна йукъахь хьалхара белхалойн классан Гиватайим квартал а йолуш. 1971-чу шарахь Исраилехь арахийцира цунна лерина «Сан дахаран агӀонаш» (ивр. פרקים מיומן חיי‎) цӀе йолу жайна, цуьнан хӀусамнанас Любас йаздина.