Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Арсаханов, Исраил Ӏабдулхьамидан воӀ

Исраил Ӏабдулхьамидан (Гамидан[1]) воӀ Арсаханов (оьрс. Арсаханов, Исраил Абдулгамидович; (1916 шеран 16 декабрь йа 1916 шеран 19 декабрь, Бони-Эвла, Хаси-Эвлан гуо, Теркан область — 1989 шеран 25 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — советийн нохчийн филолог, нохчийн меттан а, цуьнан диалектийн а декъехь говзанча, Нохч-Гӏалгӏайн пачхьалкхан университетан профессор, филологин ӏилманийн доктор, «Нохчийн диалектологи» монографин автор.

Биографи

Вина 1916 шеран 16[2] йа 19[3] декабрехь Теркан областан (хӀинца ДегӀаста) Хаси-Эвлан гуонара Бони-Эвлахь[3] (хӀинца Новолакское)[2] ахархойн доьзалехь[4]. Схьавалар дара Ӏовхара нохчийн[5], гӀумкийн мотт а хаара[1]. Хаси-Эвлахь йуккъера школа чекхйаьккхира[1] иштта Шури-ГӀалин педагогикин училищан белхан факультет а чекхйаьккхира[6].

1939-чу шарахь Ленинградан пачхьалкхан университет(оьр.)нохч. филологин факультете деша вахара, амма 1942-чу шарахь ШолгӀа дуьненан тӀамехь дакъа лацар бахьанехь дешар сецира. Взводан командир хилла иза, Украина мукъайоккхуш тӀемашкахь дакъа лецира, шиъ чов йира цунна. 1943-чу шеран ноябрь баттахь чӀогӀа чов йалар бахьанехь эскарера дӀавелира[4].

1944-чу шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махках бахар бахьанехь, иза ГӀиргӀазойн ССР-н Ошан областера Куршабан кӀоштан Мирза-Аки эвла хьажийра, цигара школехь хьехархочун болх бира. 1947—1951-чу шерашкахь Ферганин пачхьалкхан педагогикин институтехь дешна, «Оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо» говзаллица чекхйаьккхира[4].

1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР йухавеира, цул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀалахь Ӏийра, болх а беш[4]. 1957[4] йа 1959[6] шарахь дуьйна Нохч-ГӀалгӀайн историн, меттан, литературин Ӏилманан-талламан институт(оьр.)нохч. (ЧИНИИИЯЛ) филологин секторан Ӏилманан белхало вара[6].

1960-чу шарахь Арнольд Чикобаван цӀарах йолчу меттаӀилманан институт(оьр.)нохч. (хӀинца Арнольд Чикобаван цӀарах йолу меттаӀилманан институт) «Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка» цӀе йолу диссертаци чекхйаьккхира, филологин Ӏилманийн кандидатан Ӏилманан даржа а делира цунна[6].

1958[4] йа 1960[6] шарашкахь дуьйна 1981-чу шарахь кхаччалц Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан педагогикин институт(оьр.)нохч. (1971-чу шарахь дуьйна — Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет, хӀинца — Нохчийн пачхьалкхан университет) болх бира, лакхара хьехархочун, кафедрин куьйгалхочун, доцентан, даймехкан меттан а, литературин а кафедрин профессоран а, деканан гӀовсан а даржашкахь вара[6]. 1962—1975-чу шерашкахь вайнехан филологин кафедрин куьйгалхо вара, цу даржехь хьалхарниг хилла иза[7]. ХӀинцалерачу нохчийн маттах, диалектологих, меттан исторех, нохчийн а, оьрсийн а меттанийн дустарца йолчу грамматикех лекцеш йора цо[6].

1970-чу шарахь Арнольд Чикобаван цӀарах йолчу меттаӀилманан институт(оьр.)нохч. «Чеченская диалектология» цӀе йолу диссертаци чекхйаьккхира, филологин Ӏилманийн докторан Ӏилманан даржа а делира цунна[4]. Ю. Д. Дешериевл тӀаьхьа нохчийн йукъахь шолгӀа филологин Ӏилманийн доктор хилира иза[6].

Велла 1989 шеран 25 октябрехь. Дӏавоьллина Соьлжа-Гӏалахь[3].

Белхаш

Цо талла а йира нохчийн меттан нохчийн меттан диалекташ(оьр.)нохч. фонетикин, морфологин, лексикин башхаллаш, хьалхалерачу хенахь ца хилла ворхӀ лер билгалдаьккхира а, теллира а цо[4][6]. Нохчийн меттан диалектан системин дуьххьарлера буьззина таллам хилла дӏахӏоьттина йолу «Нохчийн диалектологи» (1969 ш.) монографи йазйина[6]. Хӏокху балха тӏехь теллира чӀебарлойн, шаройн, итон-кхаьллан, галанчӏожан, кисттойн, Ӏовхойн диалектийн фонетико-морфологин а, лексикин а башхаллаш, ткъа иштта гучудаьккхира, дуьххьара ӏамийра нохчийн меттан диалектан системехь ворхӏ къамел[6].

Иштта теллира нохчийн меттан лексикин истори а, цуьнан жӏайхойн маттаца йолу уьйраш а, нохчийн маттахь дукхаллин терахьан аффиксаш схьайовлар а, кхин долу хаттарш а[6].

Къилбаседа-Кавказан меттаӏилманехула йолчу экспертийн комиссин декъашхо а, Нохч-Гӏалгӏайн АССР-хь ӏаматашна рецензировани йаран комиссин председатель а вара[6]. 1965-чу шарахь цо арахийцира хӀинцалерачу нохчийн меттан хьалхара дешардош[4].

Мальсагов Дошлуко(оьр.)нохч. Ӏамийна дешархо вара иза[5]. Арсахановн дешархошна йукъахь бу Овхадов Муса, Бурчаев Халим а, Цуруев Шарип а, Леча Яхъяев, Абузар Сумбулатов, Ваха Гадаев, Абдулхамид Хатуев, Исмаил Мунаев, Шапа Ковраев[6] кхин а.

Библиографи

  • Арсаханов И. Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1959. — 180 с.
  • Арсаханов И. Современный чеченский язык. Учебник для студентов пединститута. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1965. — 215 с. (на чеченском языке)
  • Арсаханов И. Чеченская диалектология. — Чечено-Ингушский НИИ истории, языка, литературы и экономики. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1969. — 211 с.

Совгӏаташ а, къобалдар а

  • РСФСР-н Ӏилманан сийлахь гӀуллакххо[6];
  • филологин ӏилманийн доктор.

Дагалецар

  • Соьлжа-ГӀалахь Калининан эвлахь йолу Исраил Арсахановн урам[4].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 Гарун-Рашид Гусейной: «Я нашел себя в науке и ей служу». Ёлдаш (2019 шеран 5 октябрь). — «Моим научным руководителем стал известный чеченский учёный-филолог Исраил Гамидович Арсаханов. В своё время он учился с моим отцом в одной из школ Хасавюрта. Он был аккинцем и великолепно говорил на кумыкском языке.» ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 июль. Архивйина 2024 шеран 22 майхь
  2. ↑ 1 2 Нохчийн маттаца шайн дахар доьзнарш. Вести республики (2016 шеран 23 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 июль. Архивйина 2024 шеран 30 декабрехь
  3. ↑ 1 2 3 Шавхалова С. С. Арсаханов Исраил Абдулгамидович (2017 шеран 17 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 июль. Архивйина 2024-13-30
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Алхазур Муцураев. Мой первый профессор-чеченец. Зама (17 октября 2023). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 июль.
  5. ↑ 1 2 Ужахова М. К. Дошлуко Дохович Мальсагов. Вехи жизни // Дошлуко Дохович Мальсагов: день за днём. Из эпистолярного наследия / Рец.: А. И. Халидов, И. В. Стасевич; МАЭ РАН. — СПб.: МАЭ РАН, 2018. — С. 20—21. — 208 с. — ISBN 978-5-88431-354-5.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Малика Абалаева. Ученый, исследователь, добрейшей души человек… Вести республики (2016 шеран 19 июль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 июль.
  7. ↑ Аза Чимаева. «Бессмертие народа — в его языке». Чечня Сегодня (27 апреля 2012). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 июль.

Категореш