Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Амет-Хан, Султан

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Султа́н Амет-Хан[комм. 1] (гӀирман гIез. Amethan Sultan[1]; 1920 шеран 20 октябрь, Алупка[d], Правительство Юга России[d] — 1971 шеран 1 февраль[2], Москохан область) — советан тӀеман лётчик-ас, гӀирман гӀезалойн[3] иштта гӀазгӀумкех схьавалар а, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман декъашхо, шозза Советан Союзан Турпалхо[4] (1943, 1945). 1942-чу шарахь дуьйна ВКП(б)-н декъахо хилла[5].

Йаханчу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь 1-чу Качински эскаран авиационни школан выпускнико некъ бира летчикера 9-чу гвардин истребительний авиационни полкан эскадрильин командире кхаччалц. 1942-чу шеран 31-чу майхь Ярославлан гергахь цо дуьххьара хӀаваэхь таран йира немцойн «Юнкерс-88» бомбардировщикна. Сталинградан тӀамехь дакъалацарца ша ас хилар гайтира цо. Шен тӀаьххьара хӀаваан тӀом 1945 шеран 29 апрелехь Берлинан йистехь йолчу «Темпельхоф» аэродроман стиглахь бира, «Фокке-Вульф 190» кема чу а дожош (иза цуьнан 30-гӀа шена цхьанна хилла хӀаваан толам бара, ткъа тобанаца цхьаьна ларича — 49-гӀа).

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа — Жуковскехь йолчу Летно-талламан институтан летчик-испытатель, подполковник (1946), СССР-н хьакъ долу летчик-испытатель (1961), Сталинан премин лауреат (1953). Кеман балхана йукъахь цо 100-н гергга тайпа хӀаваан кеманаш карадерзийра, цуьнан хӀаваэхь хилла хан 4237 сахьт йу. Кема зен деш (испытани йеш) кхелхина 1971-чу шеран 1-чу февралехь.

Биографи

1920-чу шеран 20-чу октябрехь Таврически губернин Йалтински уездан Дерекойски волостан Алупка олучу меттигехь белхалочун доьзалехь винна. Да — лакхо (Дагестанера Цовкра-1 эвлахь схьавалар долуш) Султан Амет-хан ву, нана — гӀирманан гӀажари Насибе йу[6]. Да-нанийн агӀор хьаьжча, Амет-Хан шен къоман Турпалхо лору Дагестанехь а[7], иштта гӀирманан гӀезалоша а.

Дагестанан поэто Расул Гамзатовс дийцарехь, цо шега «Хьан ву-те хьо?» аьлла деллачу хаттарна, Амет-Хана иштта жоп делла[8]:

Со гӀезалойн турпалхо а вац, гӀазгӀумкийн турпалхо а вац. Со — Советийн Союзан Турпалхо ву. Ткъа со хьан кӀант ву? Ден а, ненан а. Ткъа йиш йуй и шиъ вовшахкъасто?[9]

Советан паспорта тӀехь а, кхин йолчу массо а документашкахь а цо ша гӀезало ву аьлла йаздойтура[3][10]. Виначу хенахь шен деден сийна Амет аьлла цӀе тиллина хилла цуьна. Историк А. Симоновс чӀагӀдарехь, Турпалхочун цӀе а, децӀе а нийса иштта йазйан йезаш йу: Амет Султанович Амет-хан. Лётни училище воьдучу хенахь, курсантан хаамаш гӀирманан гӀезалойн гӀиллакхца йазбина хилла — хьалха шен цӀе, тӀаккха ден цӀе. Цуьнан хьалха-тӀаьхьа гӀоьртина, ден цӀе Турпалхочун шен цӀе йу моьттуш дӀайазйина. Цуьнан жамӀехь, Амет-хан Султанан кӀентийн паспорташ чохь цӀераш иштта йу: Арслан Султанович Амет-хан а, Станислав Султанович Амет-хан а (амма нийса хила йезаш йара — Арслан Аметович Амет-хан а, Станислав Аметович Амет-хан а)[11]. Амет шен цӀеран аьзнаш цхьаьнадогӀуш хиларна кест-кеста бегаш бора: «Со-м ша хан а ву, султан а ву!»[12].

undefined

1937-чу шарахь 7 класс чекхйаьккхира, тӀаккха цӀерпоштин некъан фабрично-заводан училище (ФЗУ) деша хӀоьттира[13] Симферополехь. 1938-чу шарахь ФЗУ чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Симферополерчу цӀерпоштин некъан депохь слесарь болуш болх бира. Цуьнца цхьаьна хенахь Симферополерчу аэроклубехь дийшира, иза а 1938-чу шарахь кхиамца чекхйаьккхира цо[6].

1939-чу шеран февралехь дуьйна РККА-хь (Белхалойн-Ахархойн ЦӀен Эскарехь) хилла. 1940-чу шарахь А. Ф. Мясниковн цӀарах йолу 1-чу Качински ЦӀен Байракхан эскаран авиационни школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, лахара лейтенант звани йолуш, 122-чу иап-на (истребительний авиационни полкана) пилот волуш балха хьажийра. 122-чу иап-ра 4-чу истребительний авиационни полке (Одесски эскаран округ) лахара летчик волуш хьажийра, и полк Кишинёвн гергахь лаьтташ йара. Звенон командиран, командиран заместителан а, авиаэскадрильин командиран а даржашкахь болх бира. И-15 а, И-153 а кеманаш хохкуш хилла иза. ТӀом Молдавехь тӀеиккхира цуьнна[6].

Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀемехь

1941-чу шеран 22-чу июнехь дуьйна 4-чу истребительний авиационни полкан лахара летчик волу Амет-Хан Султан, И-153 истребительна тӀехь масийттуза тӀеман тӀехьовсарш деш а, тӀелеташ волу мостагӀ хӀаллаквеш а хӀаваэ гӀаьттинера. 1941-чу шеран гурахь цо Донера Ростовн стигланаш ларйира. 1942-чу шеран Ӏай полко «харрикейн» кеманаш карадерзош Ӏамош хилла[6].

1942-чу шеран мартехь дуьйна 4-чу истребительний авиационни полкан декхар йара Ярославль гӀалин хӀаваан лардар (ПВО). Кхузахь Амет-Хан Султана шен дуьххьарлера хӀаваан толам баьккхира. 1942-чу шеран 31-чу майхь, тӀелетачу хенахь йуьззина йолу тӀеман гӀирс (боезапас) чекхйаьлча, цо «Харрикейн» кеманца таран йира мостагӀчун «Юнкерс-88» бомбардировщикна, аьрру агӀорчу тӀомаца (плоскостьца) бухахула иза а тухуш. Оцу вовшахтохарца Амет-Ханан «Харрикейн» цӀе йаьллачу «Юнкерс» кеманах тасаделира. Летчикан аьтту белира шен кеман кабинера аравала а, парашютах пайдаэца а. Масийтту де девлчул тӀаьхьа Амет-Хан Ярославле кхайкхира, цигахь гӀалин оборонан комитето, Советски майданехь дуккха а нах гулбеллачу меттигехь, цо биначу кхиаман сийна цӀе йаздина сахьт а, сийлахь грамота а делира цуьнна. Оцу майданехь нахана хьажа хӀиттийна йара и хӀаллакдина «Юнкерс» кема а. ТӀаьхьа Ярославлан стиглахь гайтинчу майраллина летчикна Ленинан орден делира[6][комм. 2][14][15]. 2010-чу шарахь Ярославлехь оцу хиллачу хӀуманна лерина хӀоллам бина. Амет-Хана ша ма-дийцара, цо лорура ша тӀелетачу хенахь кема лелоран гӀалат (пилотированин гӀалат) дира аьлла, шен кема иштта хӀаллакдарна. Амма дуккха а летчикаша «таран» йеш хилла, шайн истребитель мостагӀчун кеманна тӀехула охьа а ховшош, шассин гӀоьнца иза йохош: «[Амет-Хан] шен гӀалатах дика кхийтира: нагахь кхин болчу летчикаша ма-дарра тӀехула таран йинехьара, шен кеманца схьа а воьссина, латта тӀе охьаховра вара иза»[12].

1942-чу шеран аьхка Амет-Хан Воронежан гергахь «Як-1» кеманна тӀехь тӀом беш ву, а 1942-чу шеран августехь дуьйна «Як-7Б» кеманна тӀехь Сталинградан тӀамехь дакъалоцу цо. Кхузахь цо ша говза летчик (ас) хилар гайтира, цундела иза 9-чу гвардейски истребительний авиационни полкан хӀоттаме йукъавахийтира. И полк немцойн асашна дуьхьаллатта лерина кхоьллина советан летчикийн вовшахтоьхна тоба йара. Оцу тобанна йукъахь, цуьнца цхьаьна, бевзаш болу летчикаш-асаш бара: хиндерг шозза Советан Союзан Турпалхой Владимир Лавриненков, Алексей Рязанов, Иван Степаненко а, хиндерг Советан Союзан Турпалхой Иван Борисов а, Борис Ерёмин а. Сталинградехь Амет-Ханан кема чудаийтира, амма шолгӀа а парашютан гӀоьнца кӀелхьаравийлира иза[6].

1942-чу шеран октябрехь Амет-Хан Султан 9-чу гвардейски истребительний авиационни полкан 3-чу авиаэскадриллин командир хилира. Оцу полкан хӀоттамехь цо тӀом бира тӀом чекхбаллалц[6]. 8-чу хӀаваан армин командующис, генерал Т. Т. Хрюкинс, мостагӀчунна лакхара тӀелатаран тактика лелор бахьана долуш, Амет-Хан Султанна бакъо йелира шен кеман фюзеляж тӀе аьрзун сурт дилла[16].

«Аэрокобра» кеманна тӀехь дешна ваьллачул тӀаьхьа, цо дакъалоцу Ростов-на-Дону мукъайоккхуш, Кубанехь хиллачу чӀогӀачу хӀаваан тӀемашкахь, Таганрог, Мелитополь, ГӀирма мукъайоккхуш. 1944-чу шеран январехь шен ведомица, Советан Союзан Турпалхочунца Иван Борисовца цхьаьна, Амет-Хана немцойн зӀенан «Шторх» кема шен аэродроме охьахао дийзийтира. Шена йовзаза йолчу оцу машенна чоьхьа хьаьжна, цуьнца дика вовшахкхийтинчул тӀаьхьа, цо цу тӀехь ша волуш хӀаваэ гӀаттар (полёт) дира[6].

Алупкехь отпускехь волуш, 1944-чу шеран 18-20-чу майхь ГӀирман гӀезалойн халкъ депортаци йаран (махках дахаран) теш хилира иза. Депортаци йечу хенахь, Амет-Хан шена луьста волуш, НКВД-н белхалоша цуьнан жимаха волу ваша Имран лецира[17], Цуьнна бехк (айп) тӀе а биллина, тӀаьххьара тӀеман трибунало кхел йира цунна[18] Имранна бехке винера иза «Шума» (Schutzmannschaft) олучу гӀоьнна лаьттачу халонан полицин декъашхо хиларна. Оцу тобано «Красный» олучу концлагерехь тӀеман зуламаш (преступленеш) динера. Иштта бевзаш бу партизанийн тобанан командиран Николай Дементьевн дагалецамаш а[19], иза Амет-Ханан доьзал кӀелхьарабоккхуш хьажийна вара, амма летчикан доьзал ГӀирма дӀатаса реза ца хилира. Цул тӀаьхьа партизанийн тоба шуцманшафтан карахь йолчу засадина (йийсаре) йуьйжира[20]. Амет-Хан шен доьзалца депортацин муьрехь вовшахкхитаран а, Имран лацаран а драматически истори Бута Бутаевн книшка тӀехь йазйина йу. Бутаевс и книга Амет-Ханца ша бинчу къамелашка ладуьйгӀуш йазйина[21]. Бута Бутаевн литературин верси бахьана хилира Амет-Хана шен да-нана депортацех кӀелхьарадӀадаьккхина бохучу дийцаршна, амма иза цхьаьна а кепара документашца чӀагӀдина дац. Бакъдерг аьлча, депортаци йечу хенахь гӀирман гӀезалойн доьзалш ца лорура, нагахь гӀирманан гӀезало-зуда кхин йолчу къоман стаге марехь йалахь[22]. Амет-Ханан да суьйли (лакхо) хиларна, доьзал махках ца баьккхира — шен дешнех а, лелийначух а жоп деллариг Имран цхьаъ вара.

1944-чу шеран аьхка садаьӀначул тӀаьхьа а, керлачу «Ла-7» истребительна тӀе хиича а, Амет-Хан Малхбалерчу Пруссехь тӀом беш ву, Берлин йаккхарехь дакъалаца а кхиа иза[6].

Гвардин майора Амет-Хан Султана шен тӀаьххьара хӀаваан тӀом 1945-чу шеран 29-чу апрелехь Берлинан йукъахь йолчу «Темпельхоф» аэродроман стиглахь бира, «Фокке-Вульф 190» кема чу а даийтина[6].

ТӀеман заманахь Амет-Хан Султана дерриге а 603 тӀеман кема хьажийна (царех 70 — мостагӀчун дийначу ницкъашна а, техникина а штурм йарна), 150 хӀаваан тӀом бина, оцу тӀемашкахь цо ша 30 кема, ткъа тобанан хӀоттамехь 19 мостагӀчун кема чудаийтина[6].

9-чу Одесски ЦӀечу Байракхан гвардин истребительний авиационни полкан эскадриллин командирна, капитанна Амет-Хан Султанна Советан Союзан Турпалхочун цӀе а, Ленинан орден а, «Дешийн Седа» медаль а (№ 1136) йелира 1943-чу шеран 24-чу августехь. ШолгӀачу «Дешийн Седа» медалца оцу полкан (1-ра хӀаваан арми) хӀаваан-кхоссаран гӀуллакхан командиран гӀоьнча, гвардин майор Амет-Хан Султан совгӀат бира 1945-чу шеран 29-чу июнехь[6].

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьара карьера

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Лакхарчу главнокомандующин буьйраца, дерриге а летчикаш-асаш академешка деша хьажийра. 1945-чу шеран августехь дуьйна Амет-Хан — Монинохь йолчу ХӀаваан-тӀеман академин ладугӀушхо ву. Амма 1946-чу шеран йуьхьанца летчико рапорт ло, цу тӀехь цо йаздо: «Шен хаарийн тӀегӀа кхеташ мах хадош, кхин дӀа деша аьтту хир бу аьлла ца го суна. Цундела дехар до суна дешарехь йукъахваккхар, хӀунда аьлча со тешна вац академехь деша дезаш долу пхи шо соьга лалур ду аьлла». Цуьнан рапорт кхочушдира, 1946-чу шеран апрелехь майор Амет-Хан Султан запасе хьажийра[23][24].

Делахь а, летчикан стигал йоцуш даха йиш йара, цундела цо дерриге а ницкъаш леладора шен кема хохкучу говзалле йухаверза. Дуккха а хенахь цуьнан аьтту ца белира, Амет-Хан депрессине (сагатдаре) воьжнера, маларшна тӀевирзинера, шен сий лахдан волавелира иза[25]. 1947-чу шеран февралехь, тӀеман доттагӀаша гӀо а, гӀортор а дарна, Амет-Хан Султан Жуковски гӀалахь йолчу Летно-исследовательски институтан летчик-испытатель хилира[6].

Йоцачу хенахь иза уггаре а дикачу испытателашна йукъавелира. 1949-чу шарахь цунна летчик-испытателан кхоалгӀа класс йелира, 1950-чу шеран январехь — шолгӀа класс, аьлча а 1952-чу шеран сентябрехь Амет-Хан Султан 1-чу классан летчик-испытатель хилира. Цо кхиамца кхочушйо тайп-тайпана испытанеш[26][27].

1949-чу шеран июнехь И. Шелестца цхьаьна Ту-2 кеманна тӀехь мехкан исторехь дуьххьара хӀаваэхь йуьззина автоматикин кепехь йагориг йоттар кхочушдира цо[6].

1949-чу шеран чаккхехь Я. И. Верниковс а, Амет-Хан Султана а А. И. Микоянан ОКБ-н И-320 («Р-2») олучу дерриге хенан хӀоттамашна лерина йолчу, ши меттиг болчу талламан истребитель-перехватчикна тӀехь дуьххьарлера хӀаваэ гӀаттар кхочушдира. 1949-1950-чу шерашкахь цуьнан заводан испытанеш (зен) йира цаьрца цхьаьна[6][28].

1951-1953-чу шерашкахь Амет-Хана С. Н. Анохинна, Ф. И. Бурцевна а, В. Г. Павловна а тӀехьаьжна (цаьрца цхьаьна), «Комета» олучу КС кема-снарядан пилотируеми аналоган йуьззина испытанеш (зен) йира. Кема-аналог (цунна «К» олура) лерина йара пилотируеми рожехь «хӀаваъ-кема» тайпана йолу КС кема-снаряд караерзо. Аналог Ту-4КС олучу кема-носительна кӀела хьовзайора, носитель 3000 метр лакха хьаладоьдура, тӀаккха аналог-кема схьахоьцура. Маьрша охьадоьдучу хенахь автоматико двигатель латайора, тӀаккха кема-снаряд Ӏалашонна (цельна) тӀедоьдура. Оцу темица зен дечу хенахь Амет-Хана «К» кеманца лаьтта тӀера дуьххьарлера хӀаваэ гӀаттар (1951-чу шеран 4-чу январехь) а, кема-носитель тӀера дуьххьарлера старт (1951-чу шеран майхь) а, носитель тӀера схьахоьцуш дуккха а хӀаваэ гӀаттарш а кхочушдира. Цкъа носитель тӀера схьахецначул тӀаьхьа кема-снарядан двигатель сихха ца латалора, амма Амет-Ханан сатохарелла (собаре хиларна) а, цо кема дӀа ца тесна, двигатель лато гӀерташ болх барна а (иза лата а латаделира лаьтта герга кхаччалц), и зен деш йолу машина хӀаллакьхиларх кӀелхьарайаьккхира[29]. Оцу зен (испытанеш) дарна 1953-чу шарахь Амет-Хан Султанна 2-чу тепенан Сталински преми йелира[6].

Амет-Хана дуккха а хӀаваэ гӀаттарш кхочушдира тайп-тайпанчу кеманаш чуьра катапультировани йаран системаш зен (кечйан). 1958-чу шеран 12-чу ноябрехь, парашютист-испытатель В. И. Головин Су-7 а, Су-9 а кеманашна лерина йолу катапультин гӀант зен воллачу хенахь, МиГ-15УТИ кеманна тӀехь катапультин топ тухучу механизман пороховой патрон иккхира. Кеман йагориг латтташ йолу бак (топливний бак) йаьттӀара, ший а кабина йагоригца (бензинца) йуьззира, цӀе йаларан кхерам хӀоьттира. Катапультин гӀант талхарна В. И. Головинна кема дӀатаса аьтту ца белира. Оцу хьолахь Амет-Хан Султана кема латта тӀе охьаховшо чӀагӀо йира. Кема охьаховшор цхьа а кхачамбацар доцуш кхочушдира цо, иштта шен новкъостан дахар кӀелхьарайаьккхира[6][30].

1956-чу шарахь ГӀирманан АССР-н хиллачу партин а, советан а белхалошца цхьаьна, Амет-Хан Султана ГӀирманан гӀезалой реабилитаци йаран (царна хилла бехк дӀабаккхаран) дехар долуш кехат йаздира, иза КПУ-н ЦК-га (Центральни Комитете) дӀахьажийра[31][32].

1961-чу шеран 23-чу сентябрехь Амет-Хан Султанна «СССР-н Сийлахь летчик-испытатель» боху цӀе (звани) йелира (билгалон номер — 38). Кема хохкуш болх биначу хенахь цо 100-не герга хӀаваан аппаратийн тайпанаш карайерзийра, цуьнан хӀаваэхь хилла хан 4237 сахьт йу[6].

Москохан областан Жуковски гӀалахь вехаш хилла иза[6].

1971-чу шеран 1-чу февралехь кхелхина Егорьевскан гергахь (Московски область), керла реактивни двигатель зен (испытани йан) лерина йолчу Ту-16 хӀаваан лабораторица талламан кема хохкуш[33].

Москвахь Новодевичьи кешнашкахь дӀавоьллина ву[6].

Москварчу Новодивичьи кешнашкахь йолу Амет-Хан Султанан каш
Жуковскехь Быковски кешнашкахь 1971-чу шарахь Амет-Хан Султанца цхьаьна кхелхина (белларш) кеманхойн аллей
Феодоси гӀалахь Турпалхойн аллей тӀехь йолу Амет-Хан Султанан бюст

Толамийн исписка

Лётчикан толамийн листан уггаре а йевзаш йолу верси авиацин историкаша Симонов Андрейс а, Быков Михаилс а хӀоттийна йу. Цуьнца аьлча, Амет-хана 603 тӀеман вылетехь а, 150 хӀаваан латарехь а ша 30 кема охьадожийна, ткъа 19 кема — тобанца[34].

Терахь МостагӀ Кема доьжна меттиг йа хӀаваан тӀом хилла меттиг Шен кема
31.05.1942 1 Ю-88 (Таран йина дожийна) Ярославль «Харрикейн»
06.07.1942 1 Ме-109 (в гр. 1/10) Большая Слепуха
1 Ме-109 (в гр. 1/11) Ивановка
08.07.1942 4 Ме-109 (в гр. 4/12) Калабино — Долгуша — Архангельское
09.07.1942 1 Ме-109 (в гр. 1/6) Ольховка
10.07.1942 1 Ме-109 (в гр. 1/8) Замятино
21.07.1942 1 Ме-109 Большая Верейка
2 Ме-109 (в гр. 2/6)
1 «Хе-113» (в гр. 1/6)
23.07.1942 1 Ю-87 (в гр. 1/6) севернее Привалы
23.08.1942 1 Ме-109 южнее Заплавное Як-7
02.09.1942 1 Ме-109 Красноармейск
03.09.1942 1 Ме-109 Демидово
07.09.1942 1 Ме-109 Акатовка
08.09.1942 1 Ме-109 (парехь) Грачи
09.09.1942 1 Ю-88 (гр. 1/6) Садовая
11.09.1942 1 Ю-88 (гр. 1/7) Сталинград
14.09.1942 1 ФВ-189 (парехь) Акатовка
1 Ю-88 (гр. 1/9) северная окраина Сталинград
1 Ме-109 (гр. 1/9) южная окраина Сталинград
15.09.1942 1 Ме-109 (в гр. 1/6) Рыбзавод (Сталинград)
1 Ме-109 Рынок (Сталинград)
13.12.1942 1 Хе-111 Бузиновка — Петровский Як-1
21.03.1943 1 Ме-109 Батайск
25.03.1943 1 Ю-87 южнее Койсуг
1 Ме-109 южнее аэродром Батайск
22.07.1943 1 Хе-111 севернее Мариновка
24.07.1943 1 Хе-111 Куйбышево — Дмитриевка
20.08.1943 2 Ю-87 Калиновка «Аэрокобра»
21.08.1943 1 Ю-88 Успенская
1 Хе-111 северо-восточнее Успенская
02.10.1943 1 Ю-88 Ворошиловка
06.10.1943 1 Ме-109 Большой Токмак
10.10.1943 1 Ю-87 Пришиб
08.02.1944 1 Ю-88 западнее Берислав
13.03.1944 1 Ме-109 северо-восточнее Очаков
22.03.1944 1 Ю-52 восточнее Александровка
24.04.1944 1 ФВ-190 южнее мыс Херсонес
14.01.1945 1 ФВ-190 восточнее Гумбиннен Ла-7
16.01.1945 2 ФВ-190 Гумбиннен
18.01.1945 1 ФВ-190
13.04.1945 1 Ме-109 Гросс-Хюбникен
29.04.1945 1 ФВ-190 аэродром Темпельхоф (Берлин)
Йерриге а вожийна кеманаш — 30 + 19; тӀеман кхоссарш — 603; хӀаваан тӀемаш — 150.

СовгӀаташ

undefined

Советийн пачхьалкхан совгӀаташ а, цӀераш а[6]:

  • Советски Союза Турпалхочун «Дешийн Седа» медаль (№ 1136, 1943-чу шеран 24-чу августехь[35], № 66, 1945 шеран 29 июнь[5]);
  • Ленинан орден (1942 шеран 23 октябрь[36], 1943 шеран 14 февраль[37], 1943 шеран 24 август);
  • ЦӀечу Байракхан орденаш (1942 шеран 31 июль[38], 1943 шеран 13 октябрь[39], 1945 шеран 20 апрель[40], 1953 шеран 3 февраль);
  • Александр Невскин орден (1944 шеран 7 апрель)[41];
  • Сийлахь боккхачу тӀеман I тӀегӀанан орден (1945 шеран 20 январь);
  • ЦӀечу Седин орден (1941 шеран 5 ноябрь)[42];
  • «Сийлаллин Билгало» орден (1961 шеран 31 июль)[43];
  • мидалш.
  • ГӀирмин сийлахь бахархо (2000-чу шеран 26-чу апрелехь, веллачул тӀаьхьа)[44]
  • Алупка гӀалин сийлахь гражданин (2010, веллачул тӀаьхьа)[6].

Доьзал

  • Да: Султан Аметхан.
  • Де да (ненан да): Бекир Садла.
  • Нана: Насибе.
  • Йиша: Фатма, диъ шо кхаччалц йаьхна.
  • Ваша: Имран. ГӀирмин немцойн оккупаци йолучу хенахь немцошца цхьаьна гӀуллакх деш вара, гӀоьнчаллин полицехь (вспомогательной полицехь) гӀуллакх дира. ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа НКВД-н органаша лаьцна[45].
  • Зуда: Фаина Максимовна (в девичестве — Данильченко)[46].
  • Береш: Станислав, Арслан.
  • КӀента йоӀ: Вероника (Станиславн йоӀ).

Эс

Дагалецаман билгалонаш

Кеманхочун борзан бюсташ хӀиттийна цуьнан деган махкахь Алупкехь, ХӀинжа-ГӀалахь (цуьнан цӀе лелош болчу проспектехь а, аэровокзалан гӀишлонна дуьхьал а), Цовкра эвлахь а[6].

2007-чу шарахь Феодосихь Турпалхойн Аллей тӀехь лётчикан бюст хӀоттийна.

2010-чу шарахь Ярославлехь Авиаторийн проспектехь лётчикна хӀоллам хӀоттийна.

2013-чу шарахь Киевехь ТӀеман Сийлаллин Аллей тӀехь хӀоллам схьабиллина.

2015-чу шарахь Ярославлан гергахь йолчу Дымокурцы йуьртахь, Амет-хан Султан охьависсинчу меттигехь, каштайаран хьаьрк схьадиллина[47].

2015-чу шеран 8-чу майхь Дагестанан Кулински кӀоштан центрехь — Вачи йуьртахь — хӀоллам схьабиллина[48].

Цуьнан цӀе тиллина: Симферополехь йолчу майданна; Алупкехь, Судакехь, Волгоградехь, Жуковскехь, Каспийскехь, Мелитополехь, Ростов-на-Донухь, Казанехь а, кхин йолчу цхьацца гӀаланашкахь, посёлкашкахь, эвлашкахь а йолчу урамашна; Сакехь йолчу микрорайонна; ХӀинжа-ГӀалахь болчу проспектна. Иштта цуьнан цӀе тиллина Симферополехь болчу аэроклубна; Дагестанехь болчу ламца йолчу бохьна; ХӀинжа-ГӀалин аэропортна;[6] жима планета (6278) Амет-Хан[49][комм. 3], Остряково — Евпатори асан 34-чу километрехь йолу платформа; Каспийск гӀалин 8-чу лоьмар йолу лицей-школа, ХӀинжа-ГӀалин 27-чу лоьмар йолу школа а, ГӀачалкъа эвлан школа а[50] ДегӀастанан.

Симферополан цӀерпоштан вокзалан гӀишлон тӀехь Амет-ханна лерина мемориальни у хӀоттийна[6].

Амет-хан Султанан иэсе лерина мемориальни у хӀоттийна Жуковски гӀалахь, цуьнан цӀарах йолчу урамера 1-чу лоьмар йолчу хӀусаман тӀехь.

2015-чу шарахь Украинин Лакхарчу радас сацам тӀеийцира, ГӀирмехь йолчу а, Россис контроль йеш йолчу а «Симферополь» аэропортна Амет-Хан Султанан цӀе тилларан хьокъехь[51]. Аэропортан куьйгалло оцу хьокъехь дӀахьедира, шаьш Россин Федерацин нормативни акташ куьйгалла лоцуш хилар а, оцу сацамна жоп дала маьӀна ца го шайна а[52]. Россин Пачхьалкхан думехь а дӀахьедира, оцу сацаман Россина цхьа а юридически ницкъ бац аьлла[53][54].

2015-чу шеран октябрехь Ростов-на-Донухь Къилбаседа тӀеман гонан ТӀеман-хӀаваан ницкъийн а, ХӀаваан дуьхьалонан а 4-чу армин штабан гӀишлон тӀехь мемориалан у хӀоттийна (схьадиллина)[55].

Дагестанан Республикин 2016-чу шеран 8-чу февралехь йаккхинчу № 7 йолу Законца[56], Дагестанан Республикин пачхьалкхан совгӀат кхоьллина — Амет-хан Султанан цӀарах йолу медаль.

2022-чу шарахь Россин Банко «1941-1945 шерашкахьлерчу Сийлахь-боккха Даймехкан тӀеман турпалхой» сери йукъахь, Амет-хан Султанна лерина, 2 сом номинал йолу детин ахча арахецна.

Алупкехь цуьнан цӀе лелош болчу урамехь йолу Амет-Хан Султанан бюст
Алупкехь долу Амет-Ханан урам
Феодосехь Турпалхойн аллей тӀехь йолу Амет-Хан Султанан бюст
ХӀинжа-ГӀалин аэропортехь йолу иэс
Киевехь ТӀеман сийлаллин аллей тӀехь йолу Амет-Хан Султанан бюст
Ростов-на-Донухь йолу мемориалан у
Симферополехь долу мемориалан у
Москохан областан Жуковски гӀалахь долу мемориалан у
Россин Банкан ахча (монета). 2022 шо, детий.

Амет-Хан Султанан музей

Коьрта йаззам: Алупкехь йолу Амет-Хан Султанан музей(оьр.)нохч.

1993-чу шарахь дуьйна Алупкехь шиназ Советийн Союза Турпалхочун Амет-хан Султанан музей йу (2001-чу шарахь дуьйна — ГӀирма-гӀезалойн исбаьхьаллин музейн дакъа). Цигахь гуттар а болх беш экспозици йу, иза лерина йу советийн лётчикан дахаран некъана, цуьнан хӀаваан-талламан гӀуллакхана, иштта цуьнан доьзална а, тӀеман накъосташна а. Кхузахь гайтина Сийлахь-боккха Даймехкан тӀеман декъашхойн, хӀаваан-талламан балхахь цхьаьна хиллачу накъостийн дагалацамаш, суьрташ, архиван документаш, кехаташ, книгаш, Амет-хан Султанан долахь хилла хӀуманаш а, совгӀаташ а, лётчикан духар а, кхин дӀа а. Экспонаташна йукъахь ду Сийлахь-боккха Даймехкан тӀеман заманан кеманийн макеташ, иштта тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьарчу заманан тӀеман а, гражданийн а авиацин макеташ а. Музейн гергахь йолчу йиллинчу майданехь хӀоттийна «Хайтарма» художественни фильм йаьккхинчул тӀаьхьа совгӀатна делла Ла-5 кеманан макет а, КС-1 а[57].

Алупкехь йолчу Шозза Советийн Союзан Турпалхочун Амет-Хан Султанан музейн экспозицин дакъа
Музейн йиллинчу майданехь йолу Ла-5 кеманан макет

Исбаьхьаллехь

«Амет-хан дагалоцуш» 137/106 х м 1975 шо. УзССР-н исбаьхьаллин хьакъдолу гӀуллакххо, художник Эминов Кязим Ибраимович (1928—1976) болх чекхбаккханза бу.

«Ай-Петрис дагалоьцу…» (Амет-ханан иэсе) 230/80 х м 2012 шо. АРК-н хьакъдолу художник Эминов Рустем Кязимович (1950).

Амет-хан Султан — 2013-чу шарахь йаккхинчу «Хайтарма» («Йухавирзина») художественни фильман коьрта турпалхо ву[58] (режиссёр а, коьрта роль ловзорхо а — Ахтем Сейтаблаев).

Документалаш фильмаш

  • Вайн доттагӀ Амет-хан Султан. Сценари Йа. Аранович, И. Шелест. М. М. Громовн цӀарах йолу хӀаваан-талламан институт (1971).
  • Советан Союзан Турпалхо Амет-хан Султан. Сценарин автор Андрей Симонов, режиссёр Алексей Поляков. Студи «Крылья России»[59].

Комментареш

  1. ↑ Тайп-тайпанчу хьосташкахь цуьнан цӀе йазйарехь (йа йаккхарехь) башхонаш йу:
    • ТӀеман хенан советан документашка хьаьжжина (совгӀатан кехаташца), фамили — Амет-Хан йу, цӀе — Султан йу, децӀе (отчество) йац;
    • ГӀирма-гӀазлойн ламастаца Аметхан Султан цхьаьна йаздо, децӀе а, фамили а йоцуш;
    • Цо ша а, цуьнан гергарчара а, белхан накъосташа а цунна Амет олий цӀе йоккху; Султан — цуьнан де цӀе йу;
    • Кехатца (свидетельство о рождении) — Амет Султанович Амет-хан.
  2. ↑ Дукха хьолахь дуьйцу, оцу хенахь хилла доцу «Ярославль-гӀалин Сийлахь гражданин» аьлла цӀе цунна йаларх лаьцна. Цхьаболчу хаамашца, хӀоттийна волу «юнкерс» Амет-Хан Султана чухаийтина иза бацара
  3. ↑ Россин Ӏилманийн академин 2007-чу шеран 10-чу сентябрехь бинчу сацамца.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Amethan Sultan – Qırım toprağınıñ ğururıdır (FOTO) - ЦРО ДУМК, ЦРО ДУМК (2019, 1 февраль). Дата обращения: 26 январехь 2026.
  2. ↑ 1 2 Sultan Amet-Khan // TracesOfWar
  3. ↑ 1 2 Так кем же был по национальности Амет-Хан Султан?, Crimeantatars.club - Сайт о крымских татарах (2020, 20 октябрь). Дата обращения: 26 январехь 2026. здесь приводятся ксерокопии документов, где в графе «национальность» стоит «татарин»
  4. ↑ Амет-Хан Султан // Авиационная энциклопедия в лицах / Отв. А. Н. Ефимов. — М.: «Барс», 2007. — С. 35. — 712 с. — ISBN 978-5-85914-075-6.
  5. ↑ 1 2 Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 793756. Д. 60. Л. 21).
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25  Симонов А.А. Амет-Хан, Султан. Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
  7. ↑ Медаль имени Амет-Хана Султана учредят в Дагестане. www.riadagestan.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.
  8. ↑ Чей ты, Амет-Хан? Как хотели "приватизировать" имя героя. РИА Новости Крым (20171025T1251+0300Z). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.
  9. ↑ Михаил Вострышев. Герои Великой Отечественной войны. Выдающиеся подвиги, о которых должна знать вся страна. — Litres, 2015-05-23. — 478 с. — ISBN 9785457774704.
  10. ↑ 10 интересных фактов об Амет-Хане Султане. avdet.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.
  11. ↑ Боевые лётчики — дважды и трижды Герои Советского Союза. — Фонд «Русские витязи», 2017. — 388 с. — ISBN 978-5-9909605-1-0.
  12. ↑ 1 2 Жукова, Людмила. Выбираю таран. — Москва: Молодая гвардия, 2005. — ISBN 5235028244.
  13. ↑ Автобиография. telespektakli.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.
  14. ↑ Те дни забыть нельзя никогда. Дата обращения: 27 январехь 2026.
  15. ↑ Война меня ведь не щадила…. Дата обращения: 27 январехь 2026.
  16. ↑ Бутаев, 1990, Глава вторая.
  17. ↑ Татарский мир • Герой из Алупки. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  18. ↑ Сидорчик, Андрей. Орлы умирают в небе. Жизнь и бессмертие Амет-Хана Султана, AiF. Дата обращения: 27 январехь 2026.
  19. ↑ Русская община Крыма. Крымчане простились с Николаем Дементьевым. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  20. ↑ Галина Сапожникова | Сайт «Комсомольской правды». Почему правда о войне до сих пор ссорит нас с крымскими татарами? KP.RU - сайт «Комсомольской правды» (2013 шеран 17 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.
  21. ↑ Бута Бутаев. Амет-хан Султан02. epizodsspace.airbase.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  22. ↑ Саша Кругосветов. Светящиеся ворота. — Litres, 2016-03-24. — 83 с. — ISBN 9785040033225.
  23. ↑ Симонов, Бодрихин, 2017, p. 44.
  24. ↑ Бутаев, 2005, p. 208.
  25. ↑ Лавриненков, 1982, с. 62—66.
  26. ↑ Симонов, Бодрихин, 2017, p. 45.
  27. ↑ Бутаев, 2005, p. 222.
  28. ↑ Бутаев, 2005, p. 230.
  29. ↑ Как был потоплен "Красный Кавказ" / История / Независимая газета. nvo.ng.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  30. ↑ Бутаев, 2005, p. 232—234.
  31. ↑ 95-ю годовщину дважды Героя Советского союза Амет-Хана Султана отметят в Крыму и в Дагестане. РИА «Дагестан» (24 апреля 2015). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.
  32. ↑ ЦГАООУ. Ф.1. Оп. 24. Д. 4248. Л. 287—294. Заверенная копия.
  33. ↑ Бутаев, 2005, p. 283.
  34. ↑ Амет-Хан Султан - Советские асы. Герои воздушных войн 1936-1953 гг. soviet-aces-1936-53.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  35. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 793756. Д. 60. Л. 20).
  36. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 159. Л. 433).
  37. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 14.02.1943 г. о награждении орденами и медалями начальствующего и рядового состава Красной Армии.
  38. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682524. Д. 404. Л. 27).
  39. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 686044. Д. 2402. Л. 26).
  40. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 686196. Д. 2337. Л. 7).
  41. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 686044. Д. 4184. Л. 289).
  42. ↑ Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682523. Д. 29. Л. 306).
  43. ↑ Симонов, 2009.
  44. ↑ 100 лет со дня рождения Амет-Хана Султана, человека, который при жизни стал легендой. dzhankoy.rk.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.
  45. ↑ Андрей Сидорчик. Орлы умирают в небе. Жизнь и бессмертие Амет-Хана Султана. aif.ru (2014 шеран 4 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  46. ↑ «Хайтарма» - половина истории одного народа. crimeatime.blogspot.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  47. ↑ Под Ярославлем открыли памятник летчику Амет-Хану Султану. www.gtk.tv. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  48. ↑ Камиль - Информационный отдел. Открытие памятника Дважды Герою Советского Союза Амет – Хану Султану. - Администрация МР "Акушинский район". web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  49. ↑ IAU Minor Planet Center. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  50. ↑ Имя легендарного летчика испытателя Амет-Хана Султана теперь носит одна из школ в Новокули. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  51. ↑ Верховная Рада переименовала аэропорт Симферополя. Новости Mail.Ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  52. ↑ Верховная рада «переименовала» российский аэропорт в Симферополе // Новости НТВ, НТВ. Дата обращения: 27 январехь 2026.
  53. ↑ В Госдуме отказались воспринимать всерьез переименование аэропорта Симферополя. Дата обращения: 27 январехь 2026.
  54. ↑ Депутат ГД: переименование Радой аэропорта Симферополя - спекуляция. РИА Новости Крым (2015). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  55. ↑ В Ростове-на-Дону откроют мемориальную доску летчику-испытателю дважды Герою СССР Амет-Хану Султану : Министерство обороны Российской Федерации. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь. // Министерство обороны Российской Федерации
  56. ↑ Закон Республики Дагестан от 8 февраля 2016 года № 7 «О внесении изменений в отдельные законодательные акты Республики Дагестан». docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  57. ↑ Музей дважды Героя Советского Союза Амет-Хана Султана | Крымскотатарский музей искусств. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  58. ↑ Елена Ардабацкая. «Хайтарма»: боль одного народа?, Московский комсомолец (19 июня 2013). Дата обращения: 27 январехь 2026.
  59. ↑ Редкий фильм "Дороже золота - Герои Советского Союза (2008)" в интернет-магазине Телеспектакли и редкие фильмы. telespektakli.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 январь.

Литература

Энциклопедиш а, справочникаш а
  • Дважды Герои Советского Союза / сост. В. С. Вуколов. — М.: Воениздат, 1973. — С. 10-11. — 247 с. — 35 000 экз.
  • Авиация: Энциклопедия / Главный редактор: Г. П. Свищёв. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 55. — 766 с. — ISBN 5-85270-086-X
  • Симонов А. А. Заслуженные испытатели СССР. — М.: Авиамир, 2009. — С. 21—22. — 384 с. — ISBN 978-5-904399-05-4.
  • Амет-Хан Султан 1920—1971. testpilot.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь. // Васин В. П., Симонов А. А. Испытатели ЛИИ. — Жуковский: Авиационный Печатный Двор, 2001. — С. 34. — 192 с. — ISBN 5-93705-008-8.
  • И.Б.Балаков, А.А.Симонов. «Испытатели МиГов» - Амет-хан Султан. testpilot.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь. // Балаков И. Б., Симонов А. А. Испытатели МиГов. — Жуковский: Авиационный Печатный Двор, 1999. — С. 38. — 96 с. — ISBN 5-93705-001-0.
  • Амет-Хан С. (1920—1971) // Кто был кто в Великой Отечественной войне. Люди События. Факты: краткий справочник / под ред. О. А. Ржешевского. — М.: Республика, 1995. — С. 25. — 416 c. — ISBN 5-250-02435-1
  • Персональный сайт - Амет-Хан Султан. geroykursk.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь. // Зачислен навечно: биографический справочник : в 2 кн. / А. Д. Зайцев, И. И. Рощин, В. Н. Соловьёв. — М.: Политиздат, 1990. — 100 000 экз. — ISBN 5-250-00410-5. — ISBN 5250013783, 9785250013789
  • Сталинградская битва. Июль 1942 — февраль 1943: энциклопедия / под ред. М. М. Загорулько. — 5-е изд., испр. и доп. — Волгоград: Издатель, 2012. — С. 38. — 800 с.
Таллар
  • Бутаев Б. Б. Амет-Хан Султан. — М.: Политиздат, 1990. — 237 с. — 100 000 экз.
  • Бутаев Б. Б. Амет-Хан Султан. — Москва: Патриот, 2005. — ISBN 5703009227.
  • Симонов А.А., Бодрихин Н.Г. Боевые лётчики — дважды и трижды Герои Советского Союза. — Фонд «Русские витязи», 2017. — 388 с. — ISBN 978-5-9909605-1-0.
Цхьацца очеркаш а, мемуараш а
  • Ковалёв С. Меч Амет-Хана // Амет-Хан, Султан // Звёзды немеркнущей славы : Очерки о крымчанах — Героях Советского Союза / авт.-сост. Ф. А. Третьяков. — 3-е изд., перераб. и доп. — Симферополь : Крым, 1984. — С. 14-19. — 255 с. — (Герои Советского Союза).
  • Герои и подвиги / сост. М. Ф. Лощиц и др., предисл. А. Гречко. — Книга 1. — М.: Воениздат, 1963. — С. 114–115. — 371 с.
  • Лавриненков В. Д. Без войны. — К.: Политиздат Украины, 1982. — 272 с.
  • Люди бессмертного подвига. 4-е изд., испр. и доп. — Книга 1. — М., 1975. — С. 28-39.
  • Путерброт А. Т. Боевая слава Дагестана / предисл. С. Х. Халилова. — Махачкала: Дагестанское кн. изд., 1988. — С. 6-11. — 365 с.
  • Жукова Л. Н. Выбираю таран. — Москва: Молодая гвардия, 2005. — ISBN 5235028244.
Библиографин испискаш

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш